ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Full PDF version

ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՑԱՆԿ

ՔՐԻՍՏՈՍԻՑ ԱՌԱՋ

Ք. ա. XXVI-XXIII դդ.-Էբլայի քաղաք-պետության արխիվում հայտնաբերվում են տեղեկություններ Արմի-Արմանումի պետության մասին:
Ք. ա. 2236-2200 թթ.-Աքքադի տիրակալ Նարամ-Սուենի արշավանքը Արմանում:
Ք. ա. XVI դ. առաջին կես-Խեթական արքա Խանտիլիսի արշավանքը Թեգարամա:
Ք. ա. XV-XIII դդ.-Նորխեթական տերության գահակալները տեղեկություններ են հաղորդում Հայասա-Ազի ցեղային միավորման մասին:
Ք. ա. XII-XI դդ.-Արմենների բախումներն ասորեստանցիների հետ:
Ք. ա. IX դ. 70-50-ական թթ.-Արարատյան թագավորության՝ մեզ հայտնի առաջին գահակալի՝ Արամեի իշխանության տարիները:
Ք. ա. 859 թ.-Ասորեստանի Սալմանասար I արքայի առաջին արշավանքն Արարատյան թագավորություն:
Ք. ա. 856 թ.-Ասորեստանի Սալմանասար I արքայի երկրորդ արշավանքն Արարատյան թագավորություն, դրա մայրաքաղաք Արզաշկուի ավերումը:
Ք. ա. 845-825 թթ.-Սարդուրի l-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 825-810 թթ.-Իշպուինիի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 810-786 թթ.-Մենուա l-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 786-764 թթ.-Արգիշտի l-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 782 թ.-Էրեբունի քաղաք-ամրոցի հիմնադրումը:
Ք. ա. 776 թ.-Արգիշտիխինիլի քաղաք-ամրոցի հիմնադրումը:
444
Ք. ա. 764-735 թթ.-Սարդուրի ll-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 748 թ.-Արպադի ճակատամարտը (այժմյան Սիրիայի հյուսիս-արևմուտքում) Հյուսիսասորիքյան միության և Արարատյան թագավորության ուժերի ու Ասորեստանի բանակի միջև:
Ք. ա. 735 թ.-Տուշպայի պաշարումն Ասորեստանի արքա Թիգլաթպալասար lll-ի բանակի կողմից:
Ք. ա. 735-714 թթ.-Ռուսա l-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 714 թ.-Արարատյան թագավորության պարտությունը, Ասորեստանի բանակի ռազմերթն Արարատյան թագավորության տարածքով, Արդինիի (Մուսասիր) ավերումը:
Ք. ա. 713-685 թթ.-Արգիշտի ll-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. 685-645 թթ.-Ռուսա ll-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում, Թեյշեբայինի քաղաքի հիմնադրումը:
Ք. ա. 645-635 թթ.-Սարդուրի lll-ի գահակալումն Արարատյան թագավորությունում:
Ք. ա. VI դ. առաջին կես-Հայաստանում Երվանդունիների դինաստիայի կառավարման սկիզբը:
Ք. ա. VI դ. 584-553 թթ.-Մարաստանի գերիշխանությունը Հայաստանում:
Ք. ա. 522-520 թթ.-Հայերի ապստամբությունն Աքեմենյան Պարսկաստանի դեմ:
Ք. ա. 401-400 թթ.-Հայաստանի տարածքով հունական 10-հազարանոց զորքի երթը Միջագետքից դեպի Տրապիզոն:
Ք. ա. 331 թ.-Գավգամելայի ճակատամարտը:
Ք. ա. 220-200 թթ.-Երվանդ IV-ի գահակալումը, Երվանդաշատ մայրաքաղաքի, Երվանդավանի և Բագավանի հիմնադրումը:
Ք. ա. 200 թ.-Սելևկյան Անտիոքոս lll-ի ստրատեգոս Արտաշեսի կողմից Երվանդ IV-ի գահընկեցությունը:
Ք. ա. 189 թ.-Մեծ Հայքի անկախության վերականգնումը, Արտաշեսյան դինաստիայի հաստատումը:
445
Ք. ա. 189-160 թթ.-Արտաշես l-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
Ք. ա. 165 թ.-Տմորիքի միավորումը Մեծ Հայքին, հայ-սելևկյան պատերազմը:
Ք. ա. 160-95 թթ.-Արտավազդ l-ի և Տիգրան l-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
Ք. ա. 140 թ.-Տիգրան II Մեծի ծնունդը:
Ք. ա. 95-55 թթ.-Տիգրան II Մեծի գահակալումը Մեծ Հայքում:
Ք. ա. 94 թ.-Ծոփքի միավորումը Մեծ Հայքին:
Ք. ա. 93-91 թթ.-Հայկական բանակի ռազմերթերը դեպի Կապադովկիա:
Ք. ա. 87 թ.-Պարթևական տերության ջախջախումը, Օսրոյենեի, Ադիաբենեի, Միգդոնիայի և Ատրպատականի միացումը Մեծ Հայքին:
Ք. ա. 83 թ.-Սելևկյան թագավորության նվաճումը, աշխարհակալ Հայկական թագավորության ձևավորումը:
Ք. ա. 80-70-ական թթ. -Տիգրանակերտ մայրաքաղաքի հիմնումը:
Ք. ա. 69 թ.-Հայ-հռոմեական պատերազմի սկիզբը:
Ք. ա. 69 թ., հոկտեմբերի 6-Տիգրանակերտի ճակատամարտը:
Ք. ա. 68 թ., սեպտեմբեր-Լուկուլլոսի գլխավորած հռոմեական լեգեոնների պարտությունն Արածանիի ճակատամարտում:
Ք. ա. 66 թ.-Պոմպեոսի գլխավորած լեգեոնների ներխուժումը Մեծ Հայք, Արտաշատի պայմանագիրը:
Ք. ա. 55-34 թթ.-Արտավազդ ll-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
Ք. ա. 53 թ.-Կրասոսի լեգեոնների ջախջախումը, հայ-պարթևական դաշինքի հաստատումը:
Ք. ա. 51-36 թթ.-Ռազմական գործողությունները Սիրիայում և Հյուսիսային Միջագետքում հայ-պարթևական միացյալ բանակի և հռոմեական լեգեոնների միջև:
Ք. ա. 36 թ.-Մարկոս Անտոնիոսի ճնշմամբ Արտաշատի պայմանագրի դրույթների վերականգնումը, հռոմեական բանակի պարտությունն Ատրպատականում:
Ք. ա. 34 թ.-Արտավազդ ll-ի դավադիր ձերբակալումը և հայկական արքայական ընտանիքի գերեվարումն Ալեքսանդրիա:
Ք. ա. 31 թ.-Արտավազդ ll-ի մահապատիժը Կլեոպատրայի հրա446 մանով:
Ք. ա. 30-20 թթ.-Արտաշես ll-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
Ք. ա. 20-8 թթ.-Տիգրան lll-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
Ք. ա. 2 թ.-Հռոմի դրածո Արտավազդ lll-ի տապալումը:
Ք. ա. 8 թ. – Ք. հ. 1 թ.-Տիգրան lll-ի զավակներ Տիգրան IV-ի և Էրատոյի համատեղ գահակալումը Մեծ Հայքում:

ՔՐԻՍՏՈՍԻՑ ՀԵՏՈ

52 թ.-Տրդատ Արշակունու մուտքը Մեծ Հայք:
57-58 թթ.-Կորբուլոնի գլխավորած հռոմեական բանակի արշավանքը Մեծ Հայք:
62 թ.-Հռոմեական բանակի վտարումը Մեծ Հայքից:
64 թ.-Հռանդեայի պայմանագիրը:
66 թ.-Հռոմեական կայսրության կողմից Տրդատ I-ի ճանաչումը Մեծ Հայքի արքա:
77 թ.-Միհր աստծուն նվիրված Գառնու տաճարի կառուցման ավարտը:
88 թ.-Տրդատ I-ի մահը:
186-198 թթ.-Վաղարշ II Արշակունու գահակալումը, Մեծ Հայքի գահի նկատմամբ Արշակունիների հայկական ճյուղի ժառանգական իրավունքի հաստատումը:
298 թ.-Հռոմի և Պարսկաստանի կողմից Մծբինի պայմանագրով Մեծ Հայքի անկախության ճանաչումը:
298-330 թթ.-Տրդատ lll-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
301 թ.-Քրիստոնեության ընդունումը՝ որպես Մեծ Հայքի թագավորության պետական կրոն:
330-338 թթ.-Խոսրով Կոտակի գահակալումը Մեծ Հայքում, արքունիքի տեղափոխումն Արտաշատից Դվին:
338-350 թթ.-Տիրան Արշակունու գահակալումը Մեծ Հայքում:
350-368 թթ.-Արշակ ll-ի գահակալումը Մեծ Հայքում:
354 թ.-Աշտիշատի ժողովը:
359 թ.-Արագածոտն գավառում սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանի գլխավորած հայկական բանակի կողմից պարսկական բանակի ջախջախումը, Արշակունի արքաների աճյունների վերաթաղումն Աղցք գյուղում:
447 
363 թ.-Պարսիկների հետ հռոմեացիների կնքած Ամոթալի պայմանագիրը:
363-367 թթ.-Ամոթալի պայմանագրի հետևանքով հռոմեական օժանդակությունից զրկված Մեծ Հայքի միայնակ մաքառումը Պարսկաստանի դեմ:
368թ.-Արշակ ll-ի դավադիր ձերբակալումը և մահը Անհուշ բերդում:
368-369 թթ.-Արտագերս ամրոցի պաշարումը պարսիկների կողմից, Արշակ ll-ի այրու՝ Փառանձեմ թագուհու մահապատիժը:
369 թ.-Հռոմեական օժանդակ բանակով՝ Պապի մուտքը Մեծ Հայք:
370-374 թթ.-Պապ Արշակունու գահակալումը:
371 թ.-Ձիրավի ճակատամարտը, Մեծ Հայքի անկախության ճանաչումը Պարսկաստանի կողմից:
374-378 թթ.-Վարազդատ Արշակունու գահակալումը:
378-389 թթ.-Արշակ III Արշակունու գահակալումը:
387 թ.-Մեծ Հայքի թագավորության բաժանումը Հռոմեական կայսրության և Պարսկաստանի միջև:
387-389 թթ.-Խոսրով IV-ի գահակալումը:
389-414 թթ.-Վռամշապուհի գահակալումը:
405 թ.-Հայոց գրերի գյուտը:
422-428 թթ.-Արտաշես III Արշակունու գահակալումը Մեծ Հայքի Պարսկաստանի գերիշխանության տակ անցած մասում:
428 թ.-Արշակունիների դինաստիայի անկումը:
449 թ.-Զրադաշտականություն ընդունելու վերաբերյալ պարսից հազարապետ Միհրներսեհի նամակը՝ հայկական վերնախավին:
449 թ., դեկտեմբեր-Արտաշատի ժողովը:
450 թ., աշուն-Խաղխաղի ճակատամարտում Վարդան Մամիկոնյանի կողմից Սեբուխտի գլխավորած պարսկական բանակի ջախջախումը:
451 թ., մայիսի 26-Ավարայրի ճակատամարտը:
481 թ., աշուն-Պարսից տիրապետության դեմ ապստամբության սկիզբը, Ակոռիի ճակատամարտը:
482 թ., մայիս-Ներսեհապատի ճակատամարտը:
482 թ., ամառ-Ճարմանայի ճակատամարտը:
483-484 թթ.-Պարսիկների դեմ Վահան Մամիկոնյանի վարած պարտիզանական պատերազմը:
484 թ.-Նվարսակի պայմանագիրը:
554 թ., մարտի 23-Դվինում գումարված ժողովում ինքնուրույն (ավտոկեֆալ) Հայոց եկեղեցու հիմնադրումը:
528 թ.-Հուստինիանոս I կայսեր իրականացրած վարչաքաղաքական վերափոխումների հետևանքով Բյուզանդական կայսրության կազմում գտնվող հայկական կիսանկախ իշխանությունների վերացումը:
535 թ.-Նախարարական ինստիտուտի թուլացման նպատակով հրապարակված՝ հայերի ժառանգական իրավունքի փոփոխության վերաբերյալ Հուստինիանոս I֊ի էդիկտը:
539 թ.-Բյուզանդական տիրապետության դեմ հայերի ապստամբությունը, պարսկաբյուզանդական պատերազմը:
572 թ.-Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ Պարսկաստանի դեմ ապստամբության սկիզբը:
591 թ.-Հայաստանի երկրորդ բաժանումը Բյուզանդիայի և
Պարսկաստանի միջև:
636 թ.-Թեոդորոս Ռշտունու գլխավորությամբ Հայաստանի երկու մասերի վերամիավորումը:
640 թ., հոկտեմբերի 6-Դվինի գրավումն արաբների կողմից:
643 թ.-Մարդուցայքի ճակատամարտում արաբների հաղթանակը բյուզանդացիների նկատմամբ:
650 թ.-Արծափ բերդի մոտ արաբների ջախջախումը Թեոդորոս Ռշտունու կողմից:
652 թ.-Դամասկոսում Սիրիայի արաբ կուսակալ Մուավիայի և
Թեոդորոս Ռշտունու միջև պայմանագրի կնքումը:
701թ.-Արաբական տիրապետության հաստատումը Հայաստանում:
703 թ.-Արաբական տիրապետության դեմ ապստամբությունը,
Վարդանակերտի և Գուկանքի ճակատամարտերը:
705 թ.-Հայ իշխանների ողջակիզումը Նախճավանի և Խրամի եկեղեցիներում:
774-775 թթ.-Ապստամբություն արաբական տիրապետության դեմ:
449
775 թ., ապրիլի 14-Արճեշի ճակատամարտը:
775 թ., ապրիլի 25-Արձնիի ճակատամարտը:
850 թ.-Մուսայի և Ալայի արաբական զորաջոկատների ջախջախումը:
852 թ.-Բագարատ Բագրատունու դավադիր ձերբակալումը, խութեցիների կողմից Յուսուֆի բանակի ջախջախումը:
852-855 թթ.-Բուղա Շարաբիի արշավանքը Հայաստան և Այսրկովկաս:
885 թ.-Արաբական խալիֆաթի կողմից Աշոտ Բագրատունու ճանաչումը որպես հայոց թագավոր:
985-990 թթ.-Աշոտ I Բագրատունու գահակալումը:
890-914 թթ.-Սմբատ I Բագրատունու գահակալումը:
892թ., սեպտեմբերի 21-Սմբատ l-ի կողմից Դվինի ազատագրումը:
893 թ.-Հայ-բյուզանդական առևտրական պայմանագրի կնքումը:
894 թ.-Դողսի ճակատամարտում Ատրպատականի ամիրա Աֆշինի բանակի ջախջախումը:
895 թ.-Թուխի ճակատամարտում հայկական արքայական բանակի պարտությունը:
910 թ.-Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆի համախոհ Գագիկ Արծրունու զորքերի կողմից Ձկնավաճառի ճակատամարտում արքունի բանակի ջախջախումը:
914-929 թթ.-Աշոտ II Երկաթի գահակալումը:
921 թ.-Սևանի ճակատամարտում Աշոտ Երկաթի կողմից Բեշիրի զորքի ջախջախումը:
922 թ.-Խալիֆի կողմից Աշոտ Երկաթի ճանաչումը որպես Հայաստանի շահնշահ:
929-953 թթ.-Աբաս Բագրատունու գահակալումը:
953-977 թթ.-Աշոտ III Ողորմածի գահակալումը:
961 թ.-Աշոտ III Ողորմածի օծումը և արքունիքի հաստատումն Անիում:
963-964 թթ.-Անիի պարիսպների առաջին շարքի կառուցումը:
974 թ.-Հայկական 80-հազարանոց զորքի հարկադրանքով բյուզանդական Հովհաննես Չմշկիկ կայսեր հեռացումը Հա450 յաստանից:
977-990 թթ.-Սմբատ II Տիեզերակալի գահակալումը:
982 թ.-Դվինի ամիրայի բանակի ջախջախումը:
989 թ.-Անիի պարիսպների երկրորդ շարքի կառուցման ավարտը:
990-1020 թթ.-Գագիկ I Բագրատունու գահակալումը:
990-992 թթ.-Բագրատունիների կենտրոնական թագավորությանը Սյունիքի Ջահուկ, Ծղուկ և Վայոց ձոր գավառների միացումը:
998 թ., հոկտեմբերի 18-Ծմբո գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հայկական և վրացական միացյալ բանակի կողմից Ատրպատականի կառավարիչ Մամլանի զորքի ջախջախումը:
1001 թ.-Տաշիր-Ձորագետի թագավոր Դավիթ Անհողինը ճանաչում է իրեն որպես Գագիկ l-ի վասալ:
1020-1041 թթ.-Հովհաննես-Սմբատ Բագրատունու գահակալումը:
1022 թ.-Տրապիզոնի պայմանագիրը:
1042-1045 թթ.-Գագիկ II Բագրատունու գահակալումը:
1045 թ.-Բագրատունիների կենտրոնական թագավորության անկումը:
1049 թ.-Արծն քաղաքի առումը սելջուկ-թուրքերի կողմից, Կապուտռուի ճակատամարտը:
1064 թ., օգոստոսի 16-Սելջուկ-թուրքերի կողմից Անիի գրավումը:
1071 թ.-Մանազկերտի ճակատամարտում բյուզանդական բանակի ջախջախիչ պարտությունը սելջուկ-թուրքերից:
1079 թ.-Գագիկ ll-ի սպանությունը հույն Մանդալե իշխանների կողմից:
1080-1095 թթ.-Կիլիկիայի հայկական պետության հիմնադիր Ռուբես l-ի իշխանավարումը:
1095-1100 թթ.-Կոստանդին l-ի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
1096-1099 թթ.-Խաչակրաց առաջին արշավանքը:
1098 թ.-Վահկա ամրոցի գրավումը Կոստանդին l-ի կողմից:
1100-1129 թթ.-Թորոս l-ի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
1124 թ.-Վրացական բանակի կողմից Անիի առաջին գրավումը:
1129-1137 թթ.-Լևոն l-ի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
1145-1169 թթ.-Թորոս ll-ի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
451
1152 թ.-Թորոս ll-ի կողմից բյուզանդական բանակի ջախջախումը Մսիսի պատերի տակ:
1161 թ.-Վրացական բանակի կողմից Անիի երկրորդ գրավումը:
1162 թ.-Սելջուկ-թուրքերի կողմից Մրենում և Աշնակում տեղի հայ բնակչության ողջակիզումը:
1170 թ.-Սելջուկյան էմիր Ելտկուզի զորքերի կողմից Բաղաբերդի գրավումը և Սյունյաց թագավորության անկումը:
1169-1175 թթ.-Մլեհի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
1173 թ.-Մլեհի կողմից Կիլիկիայի հայկական իշխանապետության կենտրոնի տեղափոխումը Սիս:
1185 թ.-Սարգիս Զաքարյանի հաստատումը որպես վրացական բանակի ամիրսպասալար:
1175-1187 թթ.-Ռուբեն ll-ի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
1187-1198 թթ.-Լևոն ll-ի իշխանավարումը Կիլիկիայում:
1187 թ.-Ռավինի դաշտում Լևոն II-ի զորքի կողմից Կիլիկիա ներխուժած սելջուկ-թուրքերի ջախջախումը:
1192 թ.-Զաքարե Զաքարյանի հաստատումը որպես վրաց-հայկական բանակի ամիրսպասալար:
1194 թ.-Լևոն ll-ի կողմից Անտիոքի իշխան Բոհեմունդի գերեվարումը:
1195 թ.-Ամբերդի ազատագրումը:
1198 թ., հունվարի 6-Լևոն ll-ի թագադրումը, Կիլիկիայում հայկական թագավորության ձևավորումը:
1198-1219 թթ.-Լևոն ll-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1199 թ.-Հայ-վրացական բանակի կողմից Անիի չորրորդ գրավումը, սելջուկ-թուրքական տիրապետության վերջնական վերացումը Անիում:
1203 թ.-Դվինի ազատագրումը:
1204-1205 թթ.-Բասենի դաշտում հայ-վրացական բանակի կողմից Ռումի սուլթանության բանակի ջախջախումը:
1206-1207 թթ.-Կարսի ազատագրումը հայ-վրացական բանակի կողմից:
1210-1211 թթ.-Հայ-վրացական բանակի արշավանքը դեպի Պարսկաստան:
1212 թ.-Զաքարե Զաքարյանի մահը:
452
1220-1223 թթ.-Անտիոքի արքայազն Ֆիլիպի գահակալումը Կիլիկյան հայկական թագավորությունում:
1221 թ., հունվար-Կոտմանի դաշտում մոնղոլների հաղթանակը հայ-վրացական բանակի նկատմամբ:
1225-1231 թթ.-Խորեզմշահ Ջալալեդդին Մենգուբերտիի ասպատակությունները:
1226 թ., հունիսի 14-Հեթում l-ի թագադրումը, Հեթումյանների դինաստիայի հաստատումը:
1226-1168 թթ.-Հեթում l-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1236-1245 թթ.-Հայաստանի նվաճումը մոնղոլների կողմից:
1243 թ.-Չմանկատուկի ճակատամարտում մոնղոլների կողմից Ռումի սուլթանության բանակի ջախջախումը և Կիլիկիայի հայկական թագավորության համար ներխուժման վտանգի ստեղծումը:
1266 թ., օգոստոսի 23-Մառիի ճակատամարտում Կիլիկիայի հայկական բանակի պարտությունը եգիպտացի մամլուքներից:
1268-1289 թթ.-Լևոն lll-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1275-1285 թթ.-Կիլիկիա-եգիպտական պատերազմը:
1289-1305 թթ.-Հեթում ll-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1292 թ.-Եգիպտական բանակի կողմից կաթողիկոսանիստ Հռոմկլա բերդի գրավումը:
1305-1307 թթ.-Լևոն IV-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1307 թ., մարտի 19-Սիսի եկեղեցական ժողովում հայոց և հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցիների միջև ունիա հաստատելու մասին որոշման ընդունումը:
1307 թ., նոյեմբերի 18-Լևոն IV-ի և 40 հայ իշխանների դավադիր սպանությունը:
1307-1320 թթ.-Օշին թագավորի գահակալումը Կիլիկիայում:
1316 թ.-Ադանայի եկեղեցական ժողովը:
1320-1342 թթ.-Լևոն V-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1323 թ.-Կիլիկիայի խոշորագույն Այաս նավահանգստի գրավումը եգիպտական բանակի կողմից:
1336-1337 թթ.-Կիլիկիա-եգիպտական հերթական պատերազմը, Այաս նավահանգստի անցումը Եգիպտոսին:
453
1343-1345 թթ.-Գվիդոն Լուսինյանի գահակալումը Կիլիկիայում:
1345-1363 թթ.-Կոստանդին IV-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1360 թ.-Եգիպտոսի կողմից Դաշտային Կիլիկիայի նվաճումը:
1365-1373 թթ.-Կոստանդին V-ի գահակալումը Կիլիկիայում:
1374-1375 թթ.-Լևոն VI Լուսինյանի գահակալումը Կիլիկիայում:
1375 թ., ապրիլի 16-Սիս մայրաքաղաքի առումը եգիպտացիների կողմից, Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումը:
1386-1387 թթ.-Լենկ-Թեմուրի առաջին արշավանքը դեպի Հայաստան:
1387 թ., սեպտեմբերի 5-Վանի աղետը:
1394-1396 թթ.-Լենկ-Թեմուրի երկրորդ արշավանքը դեպի Հայաստան:
1400-1402 թթ.-Լենկ-Թեմուրի երրորդ արշավանքը դեպի Հայաստան:
1410-1467 թթ.-Կարակոյունլու թուրքմենների տիրապետությունը Հայաստանում:
1441 թ.-Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության աթոռի վերահաստատումը Էջմիածնում:
1467-1502 թթ.-Ակկոյունլու թուրքմենների տիրապետությունը Հայաստանում:
1514-1555 թթ.-Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև Հայաստանի, Իրաքի, Վրաստանի ու Աղվանքի համար պատերազմների առաջին փուլը:
1547 թ.-Հայաստանի ազատագրության նպատակով Էջմիածնում Ստեփանոս Սալմաստեցի կաթողիկոսի նախագահությամբ տեղի ունեցած առաջին գաղտնի ժողովը:
1562 թ.-Հայաստանի ազատագրության նպատակով Սեբաստիայում Միքայել Սեբաստացի կաթողիկոսի նախագահությամբ տեղի ունեցած գաղտնի ժողովը և Աբգար Եվդոկացու պատվիրակության առաքումը Եվրոպա:
1555 թ., մայիսի 29 – Ըստ Ամասիայի հաշտության պայմանագրի՝ Հայաստանի բաժանումը Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև:
454
1578-1590 թթ.-Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև պատերազմների երկրորդ փուլը:
1591 թ., մարտի 21 – Ըստ Ստամբուլի պայմանագրի՝ Արևելյան Հայաստանի անցումն Օսմանյան Թուրքիային:
1603-1639 թթ.-Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև պատերազմների երրորդ փուլը:
1604 թ.-Շահ Աբբասի հրամանով շուրջ 300 հազար հայերի բռնագաղթը Պարսկաստան:
1677 թ.-Հայաստանի ազատագրության նպատակով Էջմիածնի երկրորդ գաղտնի ժողովը՝ Հակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսի նախագահությամբ:
1699 թ., ապրիլ-Անգեղակոթի գաղտնի ժողովը՝ Իսրայել Օրու գլխավորությամբ:
1701 թ., հոկտեմբեր-Իսրայել Օրու հանդիպումը Պետրոս l-ի հետ:
1706 թ.-Իսրայել Օրու՝ որպես ռուսական դեսպանության ղեկավարի մեկնումը Պարսկաստան:
1711 թ.-Իսրայել Օրու մահը:
XVIII դ. 20-ական թթ. սկիզբ-Ղարաբաղում սղնախների ձևավորումը:
1722 թ.-Պետրոս l-ի Կասպիական արշավանքը, Ղարաբաղի սղնախների ռազմական ուժերի և վրացական բանակի միավորումը Գանձակի մոտ: Դավիթ-Բեկի ժամանումը Սյունիք:
1723 թ.-Դավիթ-Բեկի ուժերի կողմից Զևա բերդի գրավումը:
1724 թ.-Ըստ Ստամբուլում կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրի՝ Արևելյան Հայաստանի անցումը Օսմանյան կայսրությանը:
1725 թ.-Դավիթ-Բեկի նստավայրի հիմնումը Հալիձորի բերդում, թուրքական 6-հազարանոց զորաբանակի ջախջախումը Ղարաբաղում:
1726 թ.-Թուրքերի կողմից Քարագլխի բերդի անհաջող պաշարումը:
1727 թ.-Հալիձորի բերդի պատերի տակ թուրքական բանակի դեմ Դավիթ-Բեկի փոքրաթիվ ջոկատի փայլուն հաղթանակը: Դավիթ-Բեկի և Թահմասպ II շահի միջև պայմանագրի
455 կնքումը:
1728 թ. – Դավիթ-Բեկի մահը:
1728-1730 թթ.-Սյունիքում ազատագրական պայքարի առաջնորդումը Մխիթար Սպարապետի կողմից:
1730 թ.-Մխիթար Սպարապետի սպանությունը:
1759 թ.-Հովսեփ Էմինի առաջին այցելությունը Հայաստան:
1763 թ.-Հովսեփ Էմինի ժամանումը Թիֆլիս: Հովսեփ Էմինի և
Սբ. Կարապետի վանքի վանահայր Հովնանի միջև նամակագրական կապի հաստատումը:
1769 թ.-Մովսես Սարաֆյանի կողմից Հայաստանի ազատագրության ծրագրի ներկայացումը ռուսական իշխանություններին:
1771 թ.-Մադրասի հասարակական-քաղաքական խմբակի հիմնադրումը:
1773 թ.-«Նոր տետրակ, որ կոչի հորդորակ գրքույկի հրատարակումը:
1783 թ.-Ռուսաստանի հայերի հոգևոր առաջնորդ Հովսեփ Արղությանի կողմից ապագա անկախ Հայաստանի սոցիալտնտեսական և պետական կառուցվածքի ծրագրի կազմումը:
XVIII դ., 80-ական թթ. կես-Շահամիր Շահամիրյանի կողմից ապագա անկախ Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և պետական կառուցվածքի մասին ծրագրի կազմումը:
1788-1789 թթ.-Որոգայթ փառացի հրատարակումը:
1801 թ.-Ռուսական կայսրության կողմից Լոռու և Տավուշի հյուսիսարևմտյան մասի նվաճումը:
1804 թ., հունիսի 10-Փոքր Ղարաքիլիսա գյուղի մոտ ռուսների կողմից Երևանի խանի զորքի ջախջախումը:
Հունիսի 13-սեպտեմբերի 3-Երևանի առաջին պաշարումը ռուսների կողմից:
1805 թ., մայիսի 14-Ղարաբաղի խանության անցումը ռուսների տիրապետության տակ:
1806 թ., դեկտեմբեր-Ռուս-թուրքական պատերազմի սկիզբը:
1807 թ., հունիսի 18-Ախուրյանի մոտ ռուսների կողմից թուրքական բանակի ջախջախումը: Հոկտեմբերի 9-նոյեմբերի 30-Երևանի երկրորդ պաշարումը ռուսների կողմից:
456

1810 թ., ամառ-Ռուսների կողմից Մեղրու գրավումը:
1812 թ., մայիսի 16-Բուխարեստում ռուս-թուրքական հաշտության պայմանագրի կնքումը:
Հոկտեմբերի 19-Գեներալ Կոտլյարևսկու զորախմբի կողմից Ասլանդուզի մոտ Աբբաս-Միրզայի զորքի ջախջախումը:
1813 թ., հոկտեմբերի 12-Ըստ Գյուլիստանում կնքված ռուսպարսկական հաշտության պայմանագրի՝ Արևելյան Հայաստանի անցումը Ռուսաստանին` բացառությամբ Երևանի, Նախիջևանի խանությունների և Մեղրու:
1826 թ., հուլիսի 16-Ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի սկիզբը:
Հուլիսի 26-սեպտեմբերի 10-Շուշիի պաշարումը:
Սեպտեմբերի 3-Շամքորի ճակատամարտը:
Սեպտեմբերի 13-Ելիզավետպոլի ճակատամարտը:
1827 թ., հունիսի 26-Նախիջևանի գրավումը ռուսական բանակի կողմից:
Հուլիսի 5-Ջևան-Բուլաղի ճակատամարտը:
Օգոստոսի 17-Օշականի ճակատամարտը:
Սեպտեմբերի 20-Ռուսական բանակի կողմից Սարդարապատի բերդի գրավումը:
Հոկտեմբերի 1-Երևանի գրավումը ռուսների կողմից:
1828 թ., փետրվարի 10-Ըստ Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրի՝ Երևանի, Նախիջևանի խանությունների և Մեղրու անցումը Ռուսաստանին: Պարսկաստանում բնակվող հայերն իրավունք են ստանում գաղթելու Ռուսաստանին անցած տարածքներ:
1828 թ., մարտի 21-Հայկական մարզ կազմավորելու մասին կայսերական հրովարտակի հրապարակումը:
Հունիսի 14-Ռուս-թուրքական պատերազմի Կովկասյան ճակատում ռազմական գործողությունների սկիզբը:
Հունիսի 23-Ռուսական բանակի կողմից Կարսի գրավումը:
457
Հուլիսի 24-Ռուսական բանակի կողմից Ախալքալաքի գրավումը:
Օգոստոսի 15-Ռուսական բանակի կոզմից Ախալցխայի գրավումը:
1829 թ., հունիսի 19-20-Սողանլուղի ճակատամարտը:
Հունիսի 26-Ռուսական բանակի կողմից Էրզրումի գրավումը:
Սեպտեմբերի 2-Ադրիանապոլսում ռուս-թուրքական հաշտության պայմանագրի կնքումը, որով արևմտահայերը իրավունք են ստանում գաղթելու Արևելյան Հայաստան:
1836 թ., մարտի 11-Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության կանոնադրության (положение) հրապարակումը:
1839 թ., նոյեմբերի 3-Ըստ Ստամբուլում հրապարակված Հաթթը-Շերիֆ հրովարտակի՝ Թանզիմաթի սկզբնավորումը:
1840 թ., ապրիլ-Հայկական մարզի վերացումը, Այսրկովկասի վարչական բաժանումը Վրացա-Իմերեթական նահանգի և
Կասպիական մարզի:
1849 թ., հունիսի 9-Երևանի նահանգի ձևավորումը:
1859 թ., փետրվարի 6-Թանզիմաթի երկրորդ ակտի՝ ՀաթթըՀումայունի հրապարակումը:
1860 թ., մայիս-Արևմտահայերի Ազգային խորհուրդն ընդունում է ներքին կյանքի կանոնադրությունը` Ազգային սահմանադրությունը:
1862 թ., հուլիս-օգոստոս-Զեյթունի ապստամբությունը:
1863 թ., մարտ-Ազգային սահմանադրության հաստատումն Օսմանյան կառավարության կողմից:
1877 թ., ապրիլի 12 (24)-Ռուս-թուրքական պատերազմի սկիզբը:
Ապրիլի 18 (30)-Գեներալ Տեր-Ղուկասովի զորաբանակի կողմից Բայազետի գրավումը:
Հունիսի 4 (16)-Դրամ-դաղի ճակատամարտը:
Հունիսի 6 (18)-հունիսի 28 (հուլիսի 10)-Բայազետի պաշտպանությունը:
Նոյեմբերի 6 (18)-Կարսի գրավումը ռուսական բանակի 458 կողմից:
Հունվարի19 (փետրվարի1)-Ադրիանապոլսի զինադադարը:
Փետրվարի 8 (20)-Ռուսական բանակի մուտքը Կարին:
Փետրվարի 19 (մարտի 3)-Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի կնքումը:
Հունիսի 1 (13)-հուլիսի 1 (13)-Բեռլինի կոնգրեսի նիստերի գումարումը:
1885 թ., հուլիս-Մկրտիչ Փորթուգալյանի կողմից Արմենիա թերթի հիմնումը:
1885 թ., աշուն-Արմենական կուսակցության ստեղծումը:
1887 թ., օգոստոս-Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցության ստեղծումը:
1890 թ., հուլիսի 15-Հնչակյանների կողմից ցույցի կազմակերպումը Ստամբուլի Գում-Գափու թաղամասում:
1892 թ., աշուն-Հայ հեղափոխական դաշնակցություն կուսակցության ստեղծումը:
1894 թ., հունիս-օգոստոս-Սասունի ինքնապաշտպանությունը:
1895 թ., սեպտեմբերի 18-Հնչակյանների կողմից ցույցի կազմակերպումը Ստամբուլի Բաբը Ալի կառավարական թաղամասում:
1895 թ., հոկտեմբեր-1896 թ., հունվար-Զեյթունի ապստամբությունը:
1896 թ., հունիս-Վանի ինքնապաշտպանությունը:
1896 թ., օգոստոսի 14-Օսմանյան բանկի գրավումը:
1898 թ., սեպտեմբերի 20-Բաբշեն գյուղի մոտ Աղբյուր Սերոբի գլխավորած ֆիդայիների ջոկատի կողմից թուրքական բանակի ստորաբաժանման ջախջախումը:
1899 թ., նոյեմբերի 5-Աղբյուր Սերոբի նահատակությունը:
1901 թ., նոյեմբերի 3-27-Առաքելոց վանքի պաշտպանությունը:
1903 թ., հունիսի 12-Ռուսական կայսրությունում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության գույքի և դրամական միջոցների բռնագրավման մասին ցարական հրամանագրի հրապարակումը:
Նոյեմբեր-Հաղպատի գյուղացիների ելույթը կալվածատեր Բարաթովի և ցարական իշխանությունների դեմ:
459
1904 թ.-Սասունի ինքնապաշտպանությունը:
1905 թ., փետրվար-Հայ֊թաթարական ջարդերի սկիզբը:
Նոյեմբեր-Ալավերդու հանքային շրջանի բանվորների գործադուլը:
1907 թ., դեկտեմբեր-Փարիզում, Դաշնակցության մասնակցությամբ, Օսմանյան կայսրության հակասուլթանական ուժերի համագումարը:
1908 թ., հունիս-Երիտթուրքական հեղափոխությունը:
1909 թ., ապրիլ-Ադանայի ջարդը:
1912 թ., նոյեմբեր-Լոնդոնի բանակցություններում արևմտահայերի ակնկալիքները արտահայտելու նպատակով Գևորգ V-ը Պողոս Նուբարին հաստատում է որպես կաթողիկոսական պատվիրակ:
1913 թ., հունիսի 4-Կ. Պոլսում ռուսական դեսպանատան աշխատակից Մանդելշտամի կողմից մշակված՝ Օսմանյան կայսրության հայաբնակ նահանգներում իրականացվելիք բարեփոխումների ծրագրի ներկայացումը 6 տերությունների դեսպանների քննարկմանը:
Հուլիսի 5-Կ. Պոլսում Հայկական բարեփոխումների հանձնաժողովի գործունեության սկիզբը:
1914 թ., հունվարի 26-Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի միջև պայմանագրի կնքումը Արևմտյան Հայաստանի 7 նահանգում բարեփոխումներ իրականացնելու վերաբերյալ:
Սեպտեմբեր-Հայկական կամավորական ջոկատներ կազմավորելու մասին ռուսական իշխանությունների հայտարարությունը:
Հոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 2)-Ռուսաստանի կողմից պատերազմի հայտարարումը Օսմանյան կայսրությանը:
1914 թ., դեկտեմբեր-1915 թ., հունվար-Սարիղամիշի ճակատամարտը:
1915 թ., ապրիլի 24-Պոլսահայ ականավոր մտավորականների ձերբակալությամբ երիտթուրքական կառավարության կողմից հայերի ցեղասպանության մեկնարկը:
Ապրիլի 20-մայիսի 19-Վանի ինքնապաշտպանությունը:
460
Հունիսի 13-հուլիսի 29-Շապին Կարահիսարի հայերի հերոսամարտը:
Սեպտեմբերի29-հոկտեմբերի23-Ուրֆայիհայերիհերոսամարտը:
Հունիսի 26-30-Մուշի հերոսամարտը:
Հուլիսի 21-սեպտեմբերի 15-Մուսա լեռան հերոսամարտը:
1917 թ., փետրվարի 27-Փետրվարյան հեղափոխության հաղթանակը Ռուսաստանում:
Մարտի 9-Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեի (03AKOM) ձևավորումը:
Ապրիլի 26-Ռուսական բանակի կողմից գրավված Արևմտյան Հայաստանի տարածքներում գեներալ-կոմիսարության հաստատումը:
Մայիսի 2-11-Արևմտահայերի առաջին համագումարը:
Օգոստոսի 15-Գորիսում Զանգեզուրի գավառի գործադիր կոմիտեի գործունեության սկիզբը:
Սեպտեմբեր-հոկտեմբեր-Արևելահայերի համագումարը:
Հոկտեմբերի 25-Բոլշևիկյան հեղաշրջումը Ռուսաստանում:
Նոյեմբերի 15-Անդրկովկասյան կոմիսարիատի ստեղծումը:
Նոյեմբերի19-Հայկականբանակայինկորպուսիստեղծումը:
Դեկտեմբերի 5-Երզնկայի զինադադարը:
Դեկտեմբերի 29-Բոլշևիկյան կառավարության կողմից Թուրքահայաստանի մասին դեկրետի հրապարակումը:
Մարտի 3-Քառյակ դաշինքի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև Բրեստի հաշտության պայմանագրի կնքումը:
1918 թ., մարտի 13-Թուրքական բանակի կողմից Էրզրումի գրավումը:
Ապրիլի 5-Սարիղամիշի անկումը:
Ապրիլի 22-Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Դաշնային հանրապետության հռչակումը:
Ապրիլի 25-Կարսի անկումը:
Ապրիլի 29-Վանի անկումը:
Մայիսի 15-Ալեքսանդրապոլի անկումը:
Մայիսի 21-27-Սարդարապատի ճակատամարտը:
461
Մայիսի 22-26-Բաշ-Ապարանի ճակատամարտը:
Մայիսի 24-28-Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը:
Մայիսի 28-Հայաստանի Հանրապետության հռչակումը:
Հունիսի 4-Հայաստանի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրության միջև Բաթումի պայմանագրի կնքումը:
Հուլիսի 22-Համաղարաբաղյան առաջին համագումարի հրավիրումը Շուշիում:
Հուլիսի 24-Հովհաննես Քաջազնունու կառավարության ստեղծումը:
Օգոստոս-նոյեմբեր-Անդրանիկի կողմից Զանգեզուր ներխուժել փորձող ադրբեջանական բանակի ստորաբաժանումների ջախջախումը:
Հոկտեմբերի 30-Զինադադարի կնքում Մուդրոսում. Օսմանյան կայսրությունն իրեն պարտված ճանաչելով՝ պարտավորվեց իր բանակը դուրս բերել օկուպացված տարածքներից, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանից:
Դեկտեմբերի 13-31-Հայ-վրացական պատերազմը:
1919 թ., հունվար-ապրիլ-Հայ-վրացական բանակցությունները, երկու հանրապետության միջև բնականոն հարաբերությունների հաստատումը:
Փետրվարի 4-Ղարաբաղի ազգային խորհրդի կազմավորումը:
Փետրվարի 6-13-Արևմտահայերի երկրորդ համագումարը:
Մարտի 6-Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից Զանգեզուրի կոմիսար նշանակված Արսեն Շահմազյանի ժամանումը Գորիս:
Ապրիլի 24-Կարսի նկատմամբ Հայաստանի Հանրապետության վերահսկողության հաստատումը:
Մայիսի 28-Միացյալ Հայաստանի հռչակումը:
Հունիսի 21-23-Խորհրդարանական ընտրությունների անցկացումը:
Օգոստոսի 1-Ալեքսանդր Խատիսյանի կառավարության կազմավորումը:
Նոյեմբերի 1-4-Ադրբեջանի բանակի ջախջախումը Զանգեզուրում:
462
Նոյեմբերի վերջ-դեկտեմբերի սկիզբ-Նժդեհի գլխավորությամբ Զանգեզուրի հայերի կողմից Ողջի և Գեղա գետերի հովիտների ազատագրումը թուրքերից:
1920 թ., հունվարի 31-Պետական համալսարանի բացումը:
Մարտի 22-23-Ադրբեջանի կառավարության կողմից Շուշիի հայերի կոտորածի կազմակերպումը:
Մարտի 30-ապրիլի 3 – Մարտեր՝ Ղարաբաղի հայկական ինքնապաշտպանության ուժերի և Ադրբեջանի բանակի միջև:
Մայիսի 1-14-Բոլշևիկների կազմակերպած հակապետական խռովությունը:
Մայիսի 4-Համո Օհանջանյանի կառավարության կազմավորումը:
Մայիսի 28-հուլիսի 1-Լևոն Շանթի պատվիրակության բանակցությունները Մոսկվայում:
Հունիս-հուլիս-Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բնակվող թուրքերի խռովությունների ճնշումը:
Օգոստոսի 10-Սևրի պայմանագրի ստորագրումը:
Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի միջև
Թիֆլիսում պայմանագրի կնքում, ըստ որի՝ Ղարաբաղում,
Զանգեզուրում և Նախիջևանում տեղակայվելու էին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումներ:
Սեպտեմբերի 23-Թուրք-հայկական պատերազմի սկիզբը:
Հոկտեմբերի 12-Բոլշևիկյան բռնակալման դեմ ապստամբության սկիզբը Զանգեզուրում:
Հոկտեմբերի 18-28-Հայ-ռուսական բանակցությունների մեկնարկը Երևանում:
Հոկտեմբերի 30-Կարսի անկումը:
Նոյեմբերի 18-Զինադադարի հաստատումը, թուրք-հայկական պատերազմի ավարտը:
Նոյեմբերի 21-Կարմիր բանակի ստորաբաժանումների վտարումը Զանգեզուրից:
Նոյեմբերի 23-Սիմոն Վրացյանի կառավարության կազմավորումը:
463
Նոյեմբերի 29-Իջևան մտած հայհեղկոմի հայտարարությունը Հայաստանի խորհրդայնացման մասին:
Դեկտեմբերի 2-ի, լույս 3-ի գիշեր-Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի կնքումը:
Դեկտեմբերի 6-Հայհեղկոմի ժամանումը Երևան, ռազմական կոմունիզմի կիրառումը:
Դեկտեմբերի 25-Տաթևում Համազանգեզուրյան համագումարի կողմից Ինքնավար Սյունիքի հռչակումը:
1921 թ., փետրվարի 16-Փետրվարյան ապստամբության սկիզբը:
Փետրվարի 18-Երևանի գրավումն ապստամբների կողմից, Հայրենիքի փրկության կոմիտեի ստեղծումը:
Մարտի 16-Թուրքիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև Մոսկվայի պայմանագրի կնքումը:
Ապրիլի 2-Փետրվարյան ապստամբության ճնշումը:
Ապրիլի 26-Լեռնահայաստանի Հանրապետության հռչակումը:
Հուլիսի 5-ՌՍԴ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի նիստի որոշումը Լեռնային Ղարաբաղը ինքնավար մարզի կարգավիճակով Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմ մտցնելու մասին:
Հուլիսի 13-Նժդեհի հեռանալը Զանգեզուրից:
Սեպտեմբեր-Հայաստանի օգնության կոմիտեի (ՀՕԿ) ստեղծումը:
Սեպտեմբերի 26-հոկտեմբերի 13-Կարսի կոնֆերանսի անցկացումը:
1922 թ., հունվարի 30-փետրվարի 4-Հայկական ԽՍՀ խորհուրդների առաջին համագումարը, Հայկական ԽՍՀ սահմանադրության ընդունումը:
Մարտի 12-Անդրկովկասի Խորհրդային Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Միության կազմավորումը:
Նոյեմբերի 20-1923 թ., հուլիսի 24-Լոզանի կոնֆերանսի անցկացումը:
Դեկտեմբերի 10-13-Անդրկովկասի խորհուրդների առաջին համագումարը, Անդրկովկասի Խորհրդային Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության 464 կազմավորումը:
Դեկտեմբերի 30-Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության հռչակումը:
1923 թ., նոյեմբեր-Հայկական ԽՍՀ-ում Հայ հեղափոխական դաշնակցության գործունեության դադարեցումը:
1935 թ.-ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղի ստեղծումը:
1936 թ., հուլիս-Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանի սպանությունը Բերիայի կողմից:
1938 թ., ապրիլի 6-Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Խորեն Մուրադբեկյանի սպանությունը:
1939 թ., սեպտեմբերի 1-Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը:
1941 թ., հունիսի 22 – 1945 թ., մայիսի 9-Հայրենական մեծ պատերազմի սկիզբն ու հաղթական ավարտը:
1943 թ., նոյեմբերի 29-Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի ստեղծումը:
1958 թ., մայիս-ԽՄԿԿ Կենտկոմի պլենումի որոշումը` Հայկական ԽՍՀ-ում քիմիական արդյունաբերության զարգացման մասին:
1967 թ., աշուն-Երևանի էլեկտրոնային արագացուցչի գործարկումը:
1975 թ.-ԱՍԱԼԱ-ի (Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակ) ստեղծումը:
1976 թ., դեկտեմբեր-Մեծամորի ատոմակայանի առաջին էներգաբլոկի գործարկումը:
1988 թ., փետրվարի 20-Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորվելու վերաբերյալ Լեռնային Ղարաբաղի մարզխորհրդի որոշումը:
Փետրվարի 24-Երևանում Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման կազմակերպչական կոմիտեի կազմավորվումը:
Փետրվարի 26-29-Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից Սումգայիթում հայերի կոտորածի կազմակերպում:
465
Հունիսի 15-Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորելու վերաբերյալ Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի դիմումը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին:
Դեկտեմբերի 7-Սպիտակի երկրաշարժը:
1989 թ., հունվարի 12-ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությանը անմիջականորեն ենթարկվող Հատուկ կառավարման կոմիտեի կազմավորումը:
Ապրիլ-Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կողմից Հայկական ԽՍՀ-ի և ԼՂԻՄ-ի տրանսպորտային շրջափակման սկիզբը:
1990 թ., հունվարի 13-20-Բաքվի հայերի ջարդը:
Մայիսի 20-Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի ընտրությունները:
Օգոստոսի 23-Անկախության հռչակագրի հրապարակումը:
1991 թ., ապրիլի 30-մայիսի 17-Գետաշենի ենթաշրջանում և
Շահումյանի ենթաշրջանում ԽՍՀՄ զինված ուժերի կողմից հայաթափման Օղակ գործողության իրականացումը:
Օգոստոսի 19-21-ԽՍՀՄ ղեկավարության հետադիմական մասի կողմից հեղաշրջում իրականացնելու փորձը:
Սեպտեմբերի 2-Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակումը:
Սեպտեմբերի 21-Հայաստանի տարածքում անկախության հանրաքվեի անցկացումը:
Սեպտեմբերի 23-Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակումը:
Հոկտեմբերի 16-Նախագահական ընտրություններում Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հաղթանակը:
Նոյեմբերի 26-Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի որոշումը Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը լուծարելու մասին:
Դեկտեմբերի 8-ԽՍՀՄ լուծարումը:
Դեկտեմբերի 21-Անկախ պետությունների համագործակցության ստեղծումը:
466
1992 թ., մարտի 2-ՀՀ անդամակցությունը Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանը:
Մայիսի 9-Շուշիի ազատագրումը Լեռնային Ղարաբաղի ինքնապաշտպանության ուժերի կողմից:
Մայիսի 18-Բերձորի (Լաչին) ազատագրումը, Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետությունների միջև ցամաքային կապի վերաբացումը:
1993 թ., ապրիլի 3-Քարվաճառի (Քելբաջար) ազատագրումը:
Հունիսի 28-Մարտակերտի ազատագրումը:
Հուլիսի 23-Ակնայի (Աղդամ) ազատագրումը:
Օգոստոսի 22-Վարանդայի (Ֆիզուլի) ազատագրումը:
Օգոստոսի 30-Մեխակավանի (Ջաբրայիլ) ազատագրումը:
Սեպտեմբերի 1-Որոտանի (Ղուբաթլու) ազատագրումը:
Նոյեմբերի 1-Կովսականի (Զանգելան) ազատագրումը:
1994 թ., մայիսի 5-Հայաստանի Հանրապետության, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և Ադրբեջանի խորհրդարանների ներկայացուցիչների կողմից, ԱՊՀ միջխորհրդարանային ասամբլեայի, Ռուսաստանի Դաշնային խորհրդի, Ղրղզստանի խորհրդարանի միջնորդությամբ, ռազմական գործողությունների դադարեցման վերաբերյալ Բիշկեկյան արձանագրության ստորագրումը:
Մայիսի 12-«Լեռնային Ղարաբաղում անժամկետ զինադադարի համաձայնության» ուժի մեջ մտնելը:
1995 թ., հուլիսի 5-Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրության ընդունումը: