Եղծ Աղանդոց

ԳԻՐ4ԱԷ ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒՄ է
ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹՅԱՆ
ԻԱՐՏՐ ՀՈՎԱՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՄԲ

ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ ՄԵԿԵՆԱՍԻՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԵԶՆԸԿԱՅ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ
ԿՈՂՐԱ6ԻՈ8

ԵՂԾ ԱՂԱՆԴՈՇ

Ե ՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ Հ Ր Ա Տ Ա Ր Ա Կ 9 (I Ի Ր֊ 8 Ո ԻՆ

ԵՐԵՎԱՆ—1994

ԵՐԵՎԱՆԻ «I ԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՅԻ

ԵՂԾ ԱՂԱՆԴՈՅ

&՝ ա րգմանոլթչունր և ծանոթագրությունները

Ա. Ա. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԻ

հ ՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ Հ Ր Ա Տ Ա Ր Ա Կ 8 0 Ի Ր“3 (I ԻՆ

ԵՐ ԵՎԱՆ1994

Գ1*Դ 6Տ.ձ(ձՀ)4
Ե 200 ք

Գրաբար բնագիրը գրչագրի հետ համեմատեց, ծանո թագրեց և հրւստարակա թրսճ պատրաստեց բանասիրական գիտոնթրսնճեյփ դոկտոր |կ. Մ. ՄՈէ՝ք՝Ս>ԳՑԱՆԸ |

«Ուսանողի գրադարան» մատենաշարի խմբագրական հանձնաժողով. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ Ռ. Մ. (նախագահ), ԱՆԱՆՅԱՆ Գ . Գ., ք>՝ԱՄ֊
ՐԱՋՅԱն Լ. ՍՄԿՐՏՉՅԱՆ (. Մ., ՓԱՆՈՍՅԱՆ Ս . Ե.

Եզնիկ Կալք ազի
ծ 200 Եղծ ա ղան դոց1( Աշխարհ ար ար թարգմ ♦ և ծանոթագր . Ա . Ա .
Աբրահամյանի) Երևանի պետ . համ ալս. — Եր* Երևանի համալսարանի հրատ. ք 1994 , 348 էջ։

Հինգերովդ դարի խոշոր մատենագիր, փիլիսոփա և մշակութային գործիչ
Եզնիկ Չողբացին Մէսրոպ Մաշտոցի և Սահւսկ Պարթևի ավագ աշակերտներից է։ Նա պատշաճ կրթության է ստացել իր երանելի ուսուցիչների պահանջով ո լ հսկողությամբ.* Մեզ հասած նրա՝ «Աղանդների հերքումը» և «խրատները» մատենագրական եզակի հուշարձաններ են։

Կ

0508020913

--59—91

704(02)–94

ԳՍԴ—98.8(2Հ)4

1ՏԹԻ4 5—8084—0177—1

53 աօէ 50X6^0,11

«արճ օա»օ&5Բ»(տտա

0 ^օճբօ «յ;16

(0«տրծ1աւշւ«ա #3եա©)
113^«րօա»օւՋօ 5բ©»աօւէօրօ
ՋբԹՋՅՏ -1994

@ ծզնիկ Չողբացի, կազմողի համար, 1994

ԵՋՆԸԿԱՅ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ԿՈՂԲԱՅԻՈ6>

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

ԵՂԾ ԱՂԱՆԳՈՑ ՀԵԹԱՆՈՍԱՏՆ*

Ա

Ցորժամ զաներեւութէն * և զնորին զմշտնջենաւոր զօրութենէն ճառիր է ոք, քանզի մ արմնաւոր լեալ է, պարտի զմիտս յստակել 4 և րզ ֊
.խորհուրդս սրբել, զյոչզս շարժմանց պարզել ք զի լայն զոր առաջի եդ ճ հասանել կարաս րէ։ Նա և որ ընդ ճառադա յթս արեգականն հաչել կամի֊ ցիր պարտի զպղտորոլթիլն ալարն՝ զաղան և զբիժն ի բար պարզել, զի մի՜ մթարքն Հ որ զբրօք 5 շողաչրեն, արգել հայելոյ ի չստտկաթիլն լուսոչն չիրին։

Ել արդ քանզի մի էութիւնն անքնին ® է և անհաս բնութեամր , առ նորա անքննութիլնն ընծաչոլթիլն 7 անդիտութեան մ ատուր անելի է, և առ էութիւն Ց նորին դաւանոլթիւն գիտութեան և ոչ քննութեան։ Զի որ էն՝ պարտի զի մշտնջենալոր իրէ և անսկիզբն ք որոյ ոչ սկիզբն յումեքէ առեալ չինեչոչ, և ոչ ունի զոք ի վեր քան զինքն, զոր պարտ իրէ նմա պատճառ կարծել կամ իմանալ եթէ ի նմանէ իրէ առեալ սկիզբն էանա ֊ չոչ։ Զի ոչ ոք է աոաջին քան զնա, և ոչ ոք է յետոյ նման նմա, և ոչ ընկեր հաւասար նորին , և ոչ էութիւն հակառակ նմա, և ոչ գոչու - թիւն րնդդիմակար, և ոչ բնութիւն հիւթաբեր ի պէտս նորա, և ոչ նիլթ ինչ 9 , յորմէ առնիրէ զոր աոնելոր իրէ . այլ ինքն է պատճառ ամենայնի, որ ի լինելն և ի գոյանալ եկին ի չգոյէ և ի գոջէ, որպէս երկինք վերինք և որ ինչ յերկինս, և երկինք երելելիք որ ի ջուրր, և երկիր, և ա - մ են այն 10 ի նմանէ և ի նմա . յորմէ ամենայն, և ինքն ոչ յումեքէ։ Որոլ ըստ իւրաքանչիւր կարդաց տոլեալ ** է սկիզբն լինելոյ աներեւութիրն ան֊ մ արմնոր, և երեւելեացն 12 մարմն աւորաց . որ բա լականն է որպէս ի տա - լըն զկենդանութիւնն, նոյնպէս և ի գիտութիւն իւրոյ անարար էութեանն ժամ անե ցուցանելի, և յիլրոր արարած որն ի հաստումն ըստ իւրաքան֊

ԱՂԱՆԴՆԵՐԻ ձԵՐՔՈԻՄԸ 1

ԱՌԱՏԻՆ ԳԻՐ* ։
հեթանոսական աղանդների* հերքումը

Ա

Երբ մեկը խոսի աներևույթի և նրա հավիտենական զորության մասին, քանի որ (ինքը) մարմնավոր է ստեղծված, պետք է միտքը հստակի , մտածմունքները մաքրի, հոգեկան խռովքը վերացնի, որպեսզի կարողանա հասնել այն բանին, ինչ որ նպատակադրեչ է։ Այսպես էլ նա, ով ցանկանում է նայել արեգակի ճառագայթներին, պիտի որբի ու հեռացնի աչքերի պղտորությունն (առաջացնող) կեղտն ու ճպուռը, որպեսզի այդ աղտոտությունները*, որ երևում են$ բբերի շուրջ, պայծառ լույսին նայելու արգելք չլինեն։

Եվ արդ որովհետև մի էությունը անքննելի է ու բնույթով անմատչելի, նրա անքննելիության նկատմամբ անկարողության ապացույց պետք է ներկայացնել, իսկ նրա գոյության վերաբերմամբ՝ գիտակցական հավատ և ոչ քննական։ Որ ովհետև ն ա, որ կա, պետք է որ մրշտընջենական ու անսկիզբ լինի, որը ոչ ոքից գոյության սկիզբ չի առել, իրենից վեր էլ ոչ ոք չկա, որ հարկ լինի իրեն պատճառ կարծել կամ մտածել, թե նրանից է գոյանալու սկիզբ առել։ Որովհետև ոչ ոք չկա նրանից առաջ և ոչ ոք՝ (նրանից ) հետո՝ նման նրան, չկա և նրան հավասար ընկեր, ոչ էլ կա նրան հակառակ էություն, ոչ ներհակ գոյություն, չկա և նրա կարիքների համար նյութ մատակարարող գոյացություն, և ոչ որևէ նյութ, որից ստեղծեր ՝ ինչ որ ստեղծելու էր, այլ ինքն է պատճառը բոլորի, որ ստեղծվեցին՝ անգոյությունից գոյության • (բերվելով), ինչպես՝ վերին երկինքը ու ինչ որ գտնվում է երկնքում և երևացող եր
> Ո Ր էգերից է կազմված, և երկիրը ու նրանից (առաջացած) և նրա մեջ (եղող) ամեն բան 8 , ամեն ինչ նրանից է, իսկ ինքը ոչ ոքից չէ։ նա լինմրլոլ սկիզբ է տվեչ աներևույթան մարմ ինն երին 9 և երևացող-մ արմընավորներին՝ յուրաքանչյուրն ըստ իր դասի։ նա ունակ է ինչպես կենդանությունը տալու, նույնպես և իր անստեղծ էության գիտությամբ իր արարածներից յուրաքանչյուրին ըստ իր էության կատարելության

7

չքւլր բնոլթեանց ածել։ Որ ոչ այնու միայն զարմանալի է, զի ածն ի չգոյէ

Ւ հ ո ւ զլզ ո տ սն > և ե 9 ո 19 յ ո ւ ն ւէ էՀ ւՒ ն ւ զշէ“ ն > *յլ զի և. անարաւ /7 և ան֊
խախուտ պահէ զլեալսն , որոր և յաոաջնումն իսկ աննախանձ ետ ըզ֊ կենդանոլթիլնն ք առ ի յայտնելոյ զիւրոյ զբարերարութեանն հանդէս։

Հան զի ոչ եթէ կարօտ ինչ ոք իէ֊իք էր, եթէ վասն այնորիկ խնայից*է ճ իւր միայնոյ սեպհականեաթ 5 զկենդանութիւնն . և անզօր և տկար, եթէ գանձին 16 ևեթ խորհիյքէ զզօրաթիւնն . և ոչ նլազ ի գիտութենէ, եթէ ին- քեան 17 և եթ պահիցէ զգիտոլթիւնն* և ոչ կարօտ չիմաստութենէ ք եթէ յորժամ այլոց բուշխիցէ զիմ աստ ութի լնն իւր, կարծիք ինչ կարօտ ոլթեան ի ներքս մտանիցեն։ Այլ կենդանի է և ադբիւր կեն դան ութ հան. տայ ա֊ մենայնիէ 8 կեն դանութիւն ։ և ինքն կայ լի և յանսպառ կեն դան ութե ան . և զօր ա զուր անէ ։զան զօրս մ եծազօր զօրութե ամբ, և ինքն ոչ թերանա յ ի զորացուցիչ զօրութեհէն . և պարգելէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց, և ինքն բովանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. և բդխէ յամենե֊ սին զանպակաս իմ ա ստ ութիւնն, և ինքն մնայ անխախուտ յամենահնար իմ աստութեանն։

Եթէ աղբերք մշտաբուղխք, որք& ի նորա հրամանէ կարգեցան, հա֊ նապազ բղխեն և ոչ պակասեն*, որոց բղխմ ունքն 20 զույլոց կարօտ ու- թիւնս լնուն, և ինքեանք ի նմին յորդոլթեան կան մշտնջեն աւորք, ո՞րչափ ևս աոաւել այն Հ որ նոցա զյորդութիլն բղխմ անցն յօրինեաց, որ աղթիլրն է 2 * բարութեան , որ զամենայն զոր արար գեղեցիկս արար, այս ինքն 2 ^ զբանաւորս և զանբանաւորս, զմտալորս և զանմտալորս, զխօսունս և զանխօսունս ք զասունս և զանասունս։ Ել բանաւորաց և մտաւո- րաց յիւրաքանշիլր առաքինութե անց կարգեաց ստանալ զբարութիւն, և ոչ զգեղեցկութիւն. զի դեղեցկոլթեանն տուիչ ինքն է, և բարութեանն ՝ զան ձն իշխան ութ ի լնն արար պատճառ։

Բ

Ապա եթէ ինչ յարարածոց՝ որ գեղեցիկ է ՝ այն ի բարւոյ 2Տ արարշէ կարծիցի ոմանց, որպէս Յունացն հեթանոսաց և ար անցն յ մ ոգուց և հեր - ձուածողաց 24 , որ շար իմն էութիւն հակառակ բարւոյ 25 դնեն, զոր հիպն կոչեն % որ թարգմանի նիւթ, մեր առաջին և նախաբարբառ պատասխանի

• «Եթէ աղբերք... ոչ պակասեն» հատվածը հմմտ. «Վեցաւբեայ», էջ 88
2—3 (ծան. հրատ.)։

8

բերելու™։ Նա ոչ միայն նրանով է զարմ անալի, որ անգոյությունից դո֊ յության բերեց անգոներին ու ոչնչությունից ինչի վերածեց ոչինչներին, այլև (նրանով), որ անեղծ ու հաստատ է պահում՝ ստեղծվածներին, որոնց և հենց սկզբում աննախս/նձաբար տվեց կենդանությունը՝ իր բարերարությունը ցույց տալու համար։

Որովհետև (նա) որևէ բանի կարոտ մեկը չէր, որ այն պատճառով միայն իրեն պահեր կենդանությունը, թույլ ու անզոր էլ չէր, որ միայն
Ւր համար թաքցներ ^ 1 զորությունը . ոչ էլ գիտության պակաս ուներ, որ միայն իրեն պահեր գի տոլթ յունր. կարոտ չէր նաև իմ ասասւթ յան, որ երբ ոլրիշնե րին բաժաներ իր իմաստությունը, պակասության կասկած առաջ զար։ Այլ կենդանի է (նա) և կենդանության աղբյուր, բոլորին կենդանություն է տալիս, ինքն էլ մնում է ԷՐI 11 է ՈԼ անսպառ կենդանության մեջ, ուժեղացնում է թույլերին հզոր ուժ ու) > իսկ ինքը չի թուլանում ուժեղացնող ուժից, պարգևում է գիտություն բոլոր ան գե տներին և ինքն ամբողջապես պարունակում է իր մեջ ամենադետ գիտությունը, բոլորի մեջ բխեցնում է անհատնում իմաստությունը և ինքը մնում է անխախտելի՝ ամենահնար իմ աս տոլթյան մեջ։

Եթե մշտաբուխ աղբյուրները, որոնք նրա հրամանով են հաստատվել, շարունակ բխում են ու չեն սպառվում, որոնց բխումները ուրիշների կարիքներն են բավարարում, և իրենք նույն հորդության մեջ մնում են մշտնջենական, (ապա) որքան առավել է նա, որը նրանց հորդ բխում- ներր հորինեց , որը բարության աղբյուրն է և գեղեցիկ ստեղծեց այն ամենը, ինչ որ ստեղծեց՝ բանականներին ու անբանականները, մտավորներին ու մտազուրկները, խոսողներին ու չխոսողները, ասուններին ու անասունները։ Եվ բանականների ու մտավորների համար սահմանեց, որ յուրաքանԱուրն իր առաքինություններով (ինքն ուրույն ա բա ր) ստանա բարությունը և ոչ թե գեղեցկությունը, որովհետև գեղեցկություն տվողն ինքն է, իսկ բարության համար ազատակամ ութ յունր պատճառ դարձրեց։

Բ

Սակայն արարածներից ինչ որ գեղեցիկ է, այն բարի արարչից™
(ստեղծված) է կարծվում ոմանց կողմից, ինչպես ՝ հույն հեթանոսների, պարսիկ մոգերի ** ու հերձվածողների 14 կողմից, որոնք թաբուն հակա- ռակ մի չար էություն են ընդունում ՝ հյուլե 15 անվանելով, որը թարգմանվում է նյութ։ (Այդ կարծիքի հանդեպ) մեր առաջին ու սկզբում ասվող պատասխանն այն է, որ բարերար արարչից լար բան չի սաեվծ

այն է ՝ եթէ ի բարերար 29 արարչէն չար ինչ չիք լեալ , և շիք ինչ չար որ բնութեամբ չար իցէ. և ոչ է արարիչ շարաբ իրար, այլ բարեաց։

Ել արդ զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, կամ զո՞ր չար . զի բազում անգամ զոր բարին կարծիցեն, միայն առանձինն ճ առանք ընկերին* 7 իէ առնոլթե ան ճ վնասակար լինի, յամ ենեցունց առ հ աս արաբա կ վկա- յեալ։ Արեգակն թէ բարի է ք և առանց օդոյ խառնուածոյ 28 այրիչ և ցա- մաքեցուցիչ է. նոյնպէս և լուսին խոնաւական բնութիւն առանց խառ֊ նուածոյ 29 ջերմ ութե ան արեգական վնասակար և ապականիչ է։ Ել օդ, առանց ցօղոյ խոնաւութե ան և ջերմ ութե ան վնասակար և ապականիչ է
և ջուրք զհող երկրի ողողանեն և ապականեն , և երկիր առանց ջուրց պատառի և խորխոլի։ Եւ այսպէս չորեքին բնութիւնքն., ուստի աշխարհս կազմեալ և կայ, առանձինն ՝ ապականիշք են միմեանց^, և խառնեաշ րնդ րնկերին ճ օդտակարք և շահաւորք։ 6ւ զի այս այսպէս է ճ ամենեցոլն հայտնի է որ կամին ուսանել։

Ապա ուրեմն է ինչ զօրոլթիւն ծածուկ, որ զապականիշսն միմեանց խառնուածովք 30 արար օգտակար իրերաց։ Ել որ առողջ միտս ունին, ոչ զշարժոլնսն ՝ այլ զշարժիչն պարտին փառաւորել. և ոչ ընդ աբրա֊ նեակսն, այլ րնդ վարիչն պարտին զարմ ան ալ. և ոչ ընդ գնայունսն, այլ ընդ գնացուցիչն. քանզի և նորին իսկ իւրաքանչիլր փ ոփոխմամբք յայտ առնեն, եթէ է ոմն ՝ որ փոփոխ,է զնոսա։ Արեգակն ծագելովն և վերանալով և ի մուտս դառնալով, և լուսին աճմամբ էնլով և ն ուազե լով* և այլք ևս յա բաբա ծոցն ըստ իւրաքանչիլր բնութե ա Կ շարժելովն և դա- րարեչովն։ Ել արդ չէ առողջ մտաց զշարժիչն և զփոփոխիշն թողող և շարժնոցն և փոփոխ ելեաց պաշտօն տանել և երկրպ ա գութիւն մ ատոլ֊ ցանել. զի որ շարժին և փոփոխի ՝ չէ էական. այլ կամ լեալ յումեքէ և յիմեքէ, և կամ հաստեալ ի չգոյէ։ Ել որ էն և շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի և ոչ փոփոխի, քանզի էական է և անշարժ ական է։

Գ

Ել զի մի էութիւն մշտնջենաւորական է և պատճառ ամ ենեցուն լի֊ նելոյ, այն մ՝ և որ զբազմաստուածեան պաշտամունսն մսւծին՝ վկայեն,
և պատճաոեն այսպէս . Մ եք, ասեն, քանզի շեմք բաւական մ երձենալ յամենեցոլնց պատճառն, յէն ի գոյն ի մշտնջենաւորն յանմատոյցն, փասն այնորիկ այլովքն խոնարհ ա ղունիւք^^ նմա պաշտօն մատուցա նեմք.

40

ված, և չկա որևէ չար բան, որ էությամբ շար լինի, և կա ոչ թե չսր բաների, այլ՝ բարիների արարիչ։

Եվ արդ արարածներից ո ո րն են բարի կարծում կամ ո՞րբ՝ չ*սր+ ո՞րովհետև շատ անգամ ինչ որ բարի են կարծում, միայնակ, առանց ուրիշի հետ խառնվելու, վնասակար է լինում։ (Պ՝ա) բոլորի կողմից ընդ֊ հանրապես հաստատվում է։ Արեգակը թեև բարի է, սակայն առանց օդի զուգակցության այրող ու չորացնող է։ նույնպես և խոնավ բնույթի յսւ֊ սինը ճ առանց արեգակի ջերմ ութ յան խառնուրդի՝ վնասակար ու ապա- կանիչ է։ Եվ օդը ՝ առանց ցողի խոնավության ու (արեգակի) ջերմության Հ վնասակար և փչացնող է։ Ջրերը ևս երկրի հողը ողողում ու փչացնում են, բայց հողն առանց ջրերի պատռվում ու ճաքճքում է։ Եվ այսպես չորս տարրերը™, որոնցից կազմված է այս աշխարհը, առանձնակի միմյանց խաթարող են, բայց զուգակցի հետ համ ադրված՝ օգտակար ու շահավետ են դառնում։ Սա, որ այսպես է, հայտնի է բոլոր նրանց, ովքեր ցանկանում են սովորել։

Ուրեմն և կա մի գաղտնի զորություն, որ (մեկմեկու) փչացնողները իրար հետ խաոնելով օգտակար դարձրեց միմյանց համար։ Եվ ովքեր ողջամիտ են, ոչ թե շարժուններին , այլ շարժողին պիտի փառաբանեն, ոչ թե կառավարվողների, այլ կառավարողի, ոչ թե գնայունների, այլ գնալ տվողի վրա պիտի զարմանան . որովհետև հենց նրանք, յուրաքանչյուրն իր փոփոխություններով, հայտնի են դարձնում, թե կա մեկը, որ փոխ ոխ ում է իրենց . արեգակը ՝ ծագելով, բարձրանալով և դեպի մայրամուտ գնալով, լուսինը՝ մ եծանալով-լրանալով ու նվազելով, արարած֊ նևրից մյուսներն էլ, յուրաքանչյուրն ըստ իր բնույթի, շարժվելով ու դադարելով։ Հետևաբար առողջ մտքին հատկանշական չէ շարժողին ու փոփոխողին թողնել և շարժումներին ոլ փոփոխվողներին պաշտել և եր- կրրպաղել, քանի որ շարժվողը ու փոփոխվողը ինքնագոյակ չէ, այլ կամ առաջացել է մեկից կամ մի բանից և կամ ստեղծված է ոչնչից։ Եվ
Նա, որ գոյություն ունի ու շարժում է բոլորին, ինքը չի շարժվում և չի փոփոխվում, որովհետև ինքնագոյակ է ու անշարժական։

Գ

Եվ որ մի էությունը մշտնջենական է ու բոլորի գոյացման պատճառ, դա հաստատում են նաև բազմաստվածության պաշտամունքնեթ հնացողները՝ պատճառաբանելով այսպես՝ «Մենք ,— ասում են ,— քանի որ անկարող ենք մոտենալու բոլորի պատճառին՝ է֊ին, գոյին, մշտնջենականին ու անմաաչելիին, այն պատճառով ուրիշ ավելի ցածր բաների

II

և որովք նմա զպաշտօնն մատուցանեմք, հարկ է և զնոսա ողոքել զոհիւք և նուիրօք։

Եթէ որպէս վկայենն՝ մի է պատճառ ամենեցուն, և նոյն էական և մշտնջեն աւոր, յայտ է թէ այլքն ոչ էականք են և ոչ մջտնջենաւորք . և զիա՞րդ չէականքն և չմշտնջեն աւո րք ընդ էականին և ընդ մշտնջենաւո - րին երկրպագօւթիւն առնուցուն։ Ել մանաւանդ մ արմնաւորք և երեւելիք, որպէս արեգակնդ և լուսինդ և աս տեղք և հուր և ջուր և երկիր, որ ի մո֊ գոլց և ի հեթանոսաց պաշտին։

Ապ ա եթէ ասիցէ ոք յայնպիսեացն . 9արիօք է, զի մի էութիլն պատ֊ ճառ ամենայնի ասէք* արդ եթէ մի էութիւն է ՝ որ զամենայն յամենայնի ազդեցոլցանէ և չիք ինչ նմա հա,կա ռակ, մեզ զերախտաւորսն և զբարե֊ րարսն Հ որ ի նմանէ կարգեալ են Հ զիա՞րդ հրամաչէք անարգել։

Ասասցուք, եթէ զերախտաւորսն և զբարերարս ճ որ ի նմանէ կար֊ դե ցան, մ եք ոչ հրամայեմք անարգել . բայց դարձեալ և ոչ զպաշտօն ա֊ րարչին ճ արարածս ցն մ ա տուբան ել, զի չիք ոք բարերար և երախտաւոր, բայց միայն որ արար և ոչ խնայեաց. և պահէ կենդանի զրանաւորսն ա֊ ներեւոյթս, և ոչ նախանձի . զհրեշտակաց ասեմ և զհոգւոց 33 մարդկանց
և զգայական ա անշնշից 35 յիւրաքանշիւր կայանի։

Արդ բարիօք է արեգակն և գեղեցիկ բնոլթեամբ, և մեզ և ամենայն արարածոց ՝ որ ի ներքոյ երկնից ճ յօգուտ և ի դարման , իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան ի մէջ ձեղուան և յատակի լուցեալ առ ի գխաւարն և զսաուե֊ րրն զերկուց մեծացն անօթոց ի բաց ի միջոյ փարատելսյ* բայց ինքն եթէ իցէ և եթէ շիցէ՝ զ ա յն ոչ գիսոէ, զի չէ ի բանաւորաց և ի մտաւորաց » նոյնպէս և այլքն յանշնչոցն արարածոց։ Ել թէ ջուր, թէ հուր, թէ երկիր, թէ °Դ» &է էտ^ն և թէ չիցեն ճ զայն ոչ դիտեն, և զսպասաւորութիւնն՝ յոր կարգեցան ճ անդադար մատուցանեն, վարելով այնր ՝ որ կազմեացՀէ զնոսա . Եւ մեք ոչ անարգեմք զնոսա, և ոչ պաշտօն մատուցանեմք նո֊ ցա. այլ հայեցեալ ընդ նոսա ճ փառաւորեմք զկարգիչն նոցա և զյօրինիչ, զի մեզ ի պէտս են, և կարգչին իւրեանց ի փառս։

Զի ա րդ պաշտիցեմք զարեգակն, /*/յ 3 ® մերթ կոչի իբրև զծառայ առ ի սպասն ՝ յոր կարգեցալ հասանելոյ, և մերթ երթայ ղօղէ իբրեւ զար֊

12

միջոցով ենք նրան պաշտամունք մատուցում . ուստի անհրաժեշտ է զր ֊ հերով ու նվեիներով սիրաշահել նրանց ևս, որոնց միջոցով նրան պաշտում ենք»։

Եթե մեկն է ր ո լ ո քի պատճառը, նույնն էլ ինքնագո և մշտնջենական, ինչպես հաստատում են նրանք, պարզ է, որ մյուսները ինքնագո և մշտնջենական չեն։ Եվ ինքնագոյի ու մշտնքենակս/նի հետ ինչպե՞ս պիտի երկրպագվեն ոչ ինքնագո և ոչ մշտնջենական գոյակաները, մանավանդ մարմնավորներն ու տեսանելիները, ինչպես Հ արեգակը, լուսինը, աստղերը, կրակը, ջուրը, հողը, որոնք մոգերի ու հեթանոսների կողմից պաշտվում են։

Ւսկ եթե ա յնպի սին երից մեկն ասի ճ ((Լավ է, որ ամեն ինչի պատճառը մի էությունն եք համարում, և եթե մի էությունն է, որ բոլորի վրա ներգործում է ամեն ինչում, ու իրեն հակառակ որևէ բան չկա, (ապա) մեզ ինչպե՞ս եք առաջարկում անարգել նրա կողմից ստեղծված երախտավորներին ու բարերարներինՏ>$

Կասենք, որ մենք չենք առաջարկում նրա կողմից ստեղծված երախտավորներին ու բարերարներին անարգել, ոչ էլ, սակայն, արարչի պաշտամունքը արարածներին մատուցել . որովհետև չկա ուրիշ երախտավոր և բարերար, բացի միայն նրանից, որը ստեղծեց ու չխնայեց և կենդանի է պահում աներևույթ բանականներին ու չի նախ անձում ,— նկատի ունեմ հրեշտակներն ու մարդկանց հոգիները ,— ինչպես նաև
(խնամք է տանում) անբանականներին ու անշունչներին ՝ յուրաքան
ԱՈլրին իր տեղում* 7 ։

Արդ՝ արեգակը բարի է, բնույթով գեղեցիկ և մեզ ու երկնքի տակ գտնվող (մյուս) բոլոր արարածների համար օգտակար ու պիտանի, ինչպես մի ճրագ վառված է մեծ տան մեջ, առաստաղի և հատակի միջև 1 ստվերն ու խավարը երկու մեծ անոթների 18 միջից վերացնելու համար։
Սակայն չգիտե՝ ինքը գոյություն ունի՞, թե՞ ոչ, որովհետև բանականներից ու մտավորներից չէ։ Այդպես են և անշունչ արարածներից մյուսները։ Թե՜ ջուրը, թե՞ կրակը, թե՜ հոդը, թե՜ օդը չգիտեն՝ կա՞ն, թե՞ չկան
և անընդհատ մատուցում են այն ծառայությունը, ինչի համար հաստատվեցին՝ ղեկավարվելով նրա կողմից, որը ստեղծեց իրենց։ Եվ մենք նրանց ոչ անարգում ենք, ոչ էլ պաշտում, այլ նայելով նրանց վրա՝ փառաբանում ենք իրենց հորինողին ու հաստատողին, որովհետև մեր կարիքների ու իրենց ստեղծողի փառքի համար են։

Ւնչպե՞ս պաշտենք արեգակը, որ մերթ կանչվում է իբրև սպասավորի հասնելու այն ծառայությանը, որի համար նշանակվել է և մերթ գնում –թաքնվում է ինչպես զարհուրած ՝ տեղի տալով խավարին լցն։ե

13

հուրեալ, ՝ և տալ տեղի խաւարին լնուլ զմիջոց ի մեծի տանս «և ընդ մա֊ մանակս ժամանակս ի խաւար դառնալ՝ առ ի յան դի մանութի ւն և լա֊ մ°թ իւրոցն պաշտօնէից ^, յ ա ձ տ արարեալ եթէ չեմ ես արժանի պաշտա֊ ման, այլ այն՝ որ զիս և զամ ենայն տիլ չու սալոր պահէ, և զցայգ զօղե֊ ցոլցանէ. և երբէք երբէք խ ալարեցացանէ ճ և իբրեւ խօսուն բերանով անշշոլնչն 38 բողոքէ ՝ եթէ չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ այլ պաշտօն հարկանելայ։ Կամ զլոլսին ճ որ ամսոյ ամսոյ հիւծանի, դրե՝թէ և մեռանի,
և ապա ս կիզբն առնոլ կենդան ան աչռյ, զի քեզ զյարութեան օրինակն նկարիցէ։ Կամ զօդ որ մերթ դոչիբէ վարազացեալ հրամանաւ, և մերթ սարդէ ի դոչելոյն՝ սաստիւ։ Ել կամ զհուր՝ որում և զքեզ իսկ երկրորդ արարիչ կազմեաց յօրինիչն, զի յորժամ կամիցիս՝ վառիցես, և յորժամ կամիցիս՝ խափոլցանիցես * Կամ զերկիր ՝ որ հանապազ բրեմք, և ցանկ կոխեմք և զսյղբ զմեր և զանասնոց մերոց ի նա հեղումք։ Կամ ղջուրս * զոր հանապազն ըմ պեմ ք 4Հ> , և զան ուշոլթիլն** նոցա ի ժանտ ահ ոտ ու֊ թիլն 42 ի փորի մերում դարձուցանեմք ք և զներքին և ղարտաքին աղտն֊ ղոլթիլնս մեր նոքօք սրբեմք։

Ել այսու ամենայնիւ յայտ է՝ թէ զոր առ աստուածսն ունին, տնարդեն շատք և անպատուեն։ Նա և դողումն և սոսկումն ունի ղարարածսն, յորժամ զպատիլ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ* և յայտ առնէ երկիր շարժելովն, և չուսաւորքն խաւարելովն, և օդքն գժդմելովն և քստմնե֊ լովէ և ծով սաստկութեամբ ալեացն սպառնալեօք։ Զի թէ ոչ սաստ ա֊
Ը ա Ըչին նահանջէլ ւ 43 զնոսա, մի մի ի նոցանէն բաւական էր զամենե֊ սին 44 սատակել առ ի խնդրելոյ զվըէժ անարդանաց 4 ^ հասարակաց ա֊ րարչին։ Կամ ծով ծածկելով, որ տկար աւազովն պաշարեալ շիշխէ անցանել ըստ հրաման։ Կամ երկիր կլանելով, որ ի վերայ ոչընշի կար հաստատեալ, և յ ո չինչ դաոնալ և դա րձուցան ել չէ պատշաճ զիւր զրնա֊ կիչսն ։ Կամ հողմ պարտասեցուցանելով, որ կենդանութիլնն 49 է ամեն- այն շնչաւորաց, և չիշխէ արգելուլ զկենդանութիւնն՝ առանց հրամանի կենդանապահին։ Կամ օդք երբեմն զսաոամանիսն շնշելով, և երբեմն զիյորշակն բերելով . և լինէր ամենայն ինչ ոչ ինչ։

Խ նա ալասիկ ի,բրել զկառս իմն լծեալ և չորից երխվարաց 4 ^ զը֊ աշխարհս տեսանեմ ք, ի ջերմութենէ ի ցրտութենէ ի ցամաքութենէ ե 49 ի խոնաւութենէ . և զօրութիւն իմն ծածուկ կառավար , որ զչորս կագե֊ ցողսն ընդ միմեանս ի հաշտոլթեան և ի հաւանոլթեան պահե ալ նուա֊ ճէր*։ Ամենայն կառք ի համազգեաց երիվարաց լծին, բայց միայն այսց կառացոր ի չհամազգեաց լծեալ են . և որ ի համազգեաքն 4 *

* նաաճէ (էջ 84):

** յարւց կաոաց (էջ 84)։

14

շոլ այս մեծ ճ աունր* Գ . ժամանակ առ ժամանակ խավարում է ճ որպես հանդիմանություն և ամոթանք իրեն պաշտողներին ՝ հայտնելով, թե՝
(ր Պաշտամունքի արժանի ես չեմ, այլ նա է, որը ինձ ևս ամբողջ ցերեկը լուսավոր է պահում, իսկ գիշերը թաքցնում է, երբեմն֊երբեմն խավարեցնում»։ Եվ այն անշշունջը, խոսողի նման, բերանով բողոքում է, թե՝ «Ես արժանի չեմ պաշտվելու, այլ ինքս պիտի պաշտեմ»։

Կամ (ինչպե՞ս պաշտենք) լուսինը, որ ամեն ամիս նվազում է և գրեթե մեռնում, ապա կենդանանալու սկիզբ է առնում, որպեսզի քեզ համար հարության օրինակը պատկերի։ Կամ ՝ օղը, որ մերթ գազանացած գոչում է . հրամանով և մերթ վախենում գնչելուց՝ սաստով։ Եվ կամ ՝ կրակը, որի համար հենց քեզ երկրորդ արարիչ նշանակեց ստեղծողը, որպեսզի երբ ցանկանաս, վառես և երբ ցանկանաս, հանգցնես։
Կամ ՝ հողը, որ շարունակ փորում ենք, միշտ տրորում և մեր ու մեր անասունների աղբը նրա մեջ թափում։ Կամ՝ ջրերը, որ անընդհատ խմում ենք, նրանց անոլշահամությունը մեր փորում ժանտահոտության վերածում և մեր ներքին ու արտաքին կեղտոտությունները նրանցով ենք մ աք բում։

Եվ այս ամենով պարզ է, որ այն, ինչ (նրանք) աստվածներ են հ ամ արում, շատերն անարգում ու անպատվում են։ Նաև ահ ու դողը պատում է արարածներին, երբ մեկը արարչի պատիվը իրենց է մատուցում։ Եվ (օա) հայտնի են դարձնում՝ երկիրը ՝ շարժվելով , լուսատուները % խավարելով, օդը ՝ խոժոռվելով ու սարսռալով և ծովը ՝ ալիքների սաստկոլթյամբ սպ առն ալով։ Եվ եթե արարչի սաստում ր նրանց ետ չպահեր, նրանցից յուրաքանչյուրը ի վիճակի կլիներ բոլորին ոչնչացնելու ընդհանուրի արարչի անարգանքի վրեժը լուծելու համար ։— Կս/մ ծովը կծածկեր, որ թույլ ավազով շրջափակված, չի համարձակվում հրամանից անցնել։ Կամ երկիրը կկլաներ, որ ոչնչի վրա է հաստատված, բայց պատշաճ չէ, որ ոչնչանա ու ոչնչացնի իր բնակիչներին։ Կամ քամին ուժասպառ կաներ, որ բոլոր շնչավորների կենդանությունն է, բայց չի հանդգնում խ ափ անել կենդանությունը՝ առանց կյանքը պահպանողի հրամանի։ Կամ եղանակը՝ երբեմն սառը քամի փչելով , երբեմն խորշակ բերելով։ Եվ այսպես ամեն ինչ կոչնչանար։

Եվ ահա տեսնում ենք այս աշխարհը ինչպես մի կառք լծված չորս երիվարներով^ տաքությամբ, ցրտությամբ, չորությամ բ ու խոնավությամբ։ Եվ կա կառավարող մի գաղտնի զորություն, որն այդ չորս հակառակորդները հաշտ ու խաղաղ պահելով, ենթարկում է*® իրեն։ ք^ոլոր կառքերը նույնատեսակ երիվարներով են լծվում, բացի այս կառքից, որը ոչ նույնատեսակներով է լծված։ Եվ նրանք , որոնք նույնատեսակ֊

15

լծեալ են ՝ երբեմն սայթաքին 00 , երբեմն օձտեն և ի տագնապի զկայռա֊ վարն և զանձինս կացուցանեն . և երբեմն խորտակումն իսկ 51 կաոացն գործեն . և յորժամ ողջ կառքն իցեն, և ողջ կառավարն , և վարժ երի֊ վարքն, ուշ եղեալ ի հանգէպ երես ացն և եթ ա րշւսւին . և այս կառք զար֊ մտնալիք ի հակառակ և յաննմ ան երիվարաց լծեալ և ծածուկ ձեռամբ ուղղե ալք. ոչ ի միմիայն կողմն ի հանդէպ երես ացն և եթ ար շալին, այլ յամենայն կողմ ան ս վարդին , Ա ընդ հանուր արշաւին, և ընդ բնաւս սլանանք և ամենայնի բալա կան են։ Յորժամ ընդ արեւելս ընթանանք չէ ինչ արգել թէ ընդ պրեւմ ուտս ոչ արշաւիցին ք և յորժամ ընդ հիլս ի սի 52 վարգին, չէ ինչ 0 " արգել ՝ թէ ընդ հար ալ ոչ սուրայցեն , ղի ձեռն կառա֊ վարին բա լական է յամենայն կողմ անս դիմեց ուղ ան ել, և րնդ չորս ան֊ կիլնւր՝ 1 ֊ տիեզեր աց արշալեըոլցանել։

Դ

Դարձէալ առ այսպիսի ճշմարիտ աս ա ցածս անպատշաճ հարցուածս մատուցանեն % ուստի 0 ի ս կ բնաւ են, ասեն, այդպիսի անհարթութիւնք* զի թէ Աստոլած բարեաց արարիչ է և ոչ չարաց իրաց, ուստի՞ է խաւար, ուստի՞ են չարիք, ուստի ո են աշխատութիւնք, ուստի՞ են լլկանք ՝ մերթ ի ցրտոյ , մերթ ի խորշակէ։ Կամ ուստի՞ են անզգամ ութ իլնք, զի տեսա֊ նեմք երկուս արս միազգիս ընդ միմեանս գրգռեալ, միմեանց մահու և արեամբ ծար ալի են։ Ել այլք զգերեզմ անս կրկտեն, և զթաղեալ մ արմի֊ նրս ընդ հողութ մերկացեալ խայաաոակեաչ արեւու ցուցանեն . և զմեծա֊ րեալ դին, առ փութի լծածկելոյ, թերևս և շանը ևս կուր արկանենէ Եւ է
ևրբէք զի մին փախուցեալ երթայցէ անձնապուր ուրեք զկեանս անձինն շահել, և միւսն ցասմ ամբ բորբոքեալ սրով զկնի ընթացեալ, ոչ դագա֊ րէ ՝ մինչև յա դեցուց անէ զցասումն**, ուստի՞ է այն անյագ ցասումնն։
Ել ոմն մ երկան այ զհանդերձս րնկերին 0 * և թէ ընդդէմ դառնա յցէ յարելէ 07 ևս արկանէ։ Ել ուրումնի մտի եդեալ գողանալ զայլոյ ամուս ֊ նութիւն, և ելեալ անօրէնութեամբ յօտար մահիճս, չտայ չինել հայր որդւոց™ այնմ V որ օրինօքն ամուսնացեալ իցՀ։ Ել երթէք երբէք պատե֊ րազմոլնք շարժին ( ուր մեղաւոր և արդար առ հասարակ կոտորին, և մահք տարաժամ ք և ախտք չարա լարք։ Ել զի՞ պիտոյ է մեզ*® բնաւ** մի ըստ միոջէ թուել 92 , այլ համառոտ իսկ ասել թէ ուստի* է այս ամե -

16

ներով են լծված, (նրանց երիվարները) երբեմն սայթաքում են, երբեմն ճանապարհից շեղվում և կառապանին ու իրենց տագնապի մեջ են զրցում, երբեմն էլ հենց կառքն են խորտակում 21 * Եվ երբ կառքը սարքին է լինում, կառապանը ՝ առողջ, երիվարները վարժ, ուղղություն վերցրած միայն երեսների կողմն են արշավում։ Եսկ այս զարմանալի կառքը, հակառակ ու ոչ նույնատեսակ երիվարներով լծված և գաղտնի ձեռքով ուղ֊ ղություն ստացած, ոչ թե միայն դեպի առաջ է արշավում , այլ ք ո Է ո Ր կողմերն է վ աղում, բոլոր ուղղություններով է ընթւսն ում, ամեն ւո եղ է սլանում և այդ բոլոբքւն ի վիճակի է։ Երբ դեպի արևելք է ընթսւնում, որևէ արգելք չկա, որ դեսլի արևմուտք արշավի, և երբ դեււլե հյուսիս է սլանում, որևէ արգելք չկա, որ դեպի հարավ սուրա, որովհետև կառավարողի ձեռքը ունակ է դեպի ամեն կողմ ուղղելու և տի եզերքի չորս անկյուններն արշավել տալու։

Դ

Այսպիսի ճշմարիտ ասածների հանդեպ ևս անհարկի հարցեր են տալիս։ Որտեղի՞ց են հապա ,— ասում են ,— այսպիսի աններդաշնակությունները * եթե աստված ոչ թե լար բաների արարիչ է, այլ բարիների, որտեղի*ց է խավարը, որտեղի*ց են չարիքները, որտեղի՞ց են նեղու- թյոլննևրը, որտեղի*ց են տանջանքները՝ մերթ ցրտից, մերթ տոթից։ Կամ որտեղի՞ ց են չարությունները, որ տեսնում ենք ճ երկու ազգակից մարդիկդ միմյանց դեմ գրգռված, իրար մահվան ու արյան ծարավի են։ Ուրիշներն էլ գերեզմաններն են փորփրում ու հողի տակ թաղված մարմինները մեր կացնելով, խայտառակելով, արևի երես են հանում և մ եծ արված դիակը, շտապելուց չծածկելով^, թերևս շներին էլ կերակուր են դարձնում։ Եվ երբեմն լինում է, որ մեկը գլուխն ազատելով փախչումգնոլմ է մի տեղ իր կյանքը փրկելու , իսկ մեկ ուրիշը, սաստիկ բարկությամբ բորբոքված, սրով (նրա) ետևից ընթանալով, չի դադարում, մինչև չի հագեցնում ցասումը։ Որտեղի՞ց է այն անհագ ցասումը։ Եվ մեկը հանում է իր նմանի հագուստները, իսկ եթե նա դիմագրի, արևից էլ կղրկի* Մեկն էլ մ տա դրվում է պղծել ուրիշի ամուսնությունը և, ապօրինաբար մտնելով օտար անկողինը, թույլ չի տալիս զավակների հայրը լինել նրան, ով օրինականորեն ամուսնացած է։ Եվ երբեմներբեմն պատերազմներ են տեղի ունենում, մեղավոր ու արդար հավասարապես՛ կոտորվում են * համաճարակներ ու սարսափելի հիվանդություններ են լինումդ Եվ ի՞նչ հարկ կա, որ մենք մեկ առ մեկ թվենք, այլ հենց համառոտ պիտի ասենք, թե որտեղի՛ց են այս բոլորը և ո՛վ է այսպիսի ան

17

2—482

նայն, և ո՞վ է սկիզբն և գործիչ այնպիսի անպատեհից, բ ա յ$ եթէ իցէ ինչ շար զօրոլթիւն ՝ որ գայն ամենայն անհարթութիւես տայցէ գործել,
և ինքն իսկ արարիչ իցէ նոցա . զի զԱստուած արարիչ ասել* 3 այնպեսի իրաց անպատշաճ է* և ոչ ի նմանէ ոլնել զգոյութիւն չարեաց։ իէիա՞րդ ւՏարթ է զայնպիսիսն յԱստուծոյ կարծել * զի Աստուած բարերար է և լա լաթե անց արարիչ, և ի չարութեանց ինչ ի նա ոչ մերձենա յ, և ոչ խըն֊ դալ ընդ այն ախորժէ, այլ և խոտէ ևս զգործսն և զգործելիս. զի անըն֊ տանիեն չարիք ի բնութենէ նորա։

Վասն որոյ կարծի ՝ թէ էր ինչ ընդ նմա, որում հիւղն անուն էր, որ է նիլթ, ուստի զամենայն արարածս արար և զատոյց ամենարուեսան* 0 իմասաութեամբ, և զարդարեաց վայելչութեամբ+ և յայնմ նիւթոյ պարտ է կարծել զչարիս, որ անիրան և անկերպարան էր և խառն ի խուռն օձ֊ տելով** երթեւեկէր, և կարօաէր Աստուծոյ արուես տ գիտութե անն* 7 ։ Ել
Աստուած ոչ եթող զնա հանապազ խառն ի խուռն վարել, այլ եկն յառ֊ նել զարարածս, և ի յոռութեանցն նորա յազնուագոյնսն զատուցանել կամ ե ց ալ. և այնչափ ինչ արար ի ն մ անէ՝ որչափ Աստ ուծոյ վայելէր առ֊ նել արարածս. և որ ինչ մրրախառն** էր ի նմանէ, և չէր պատշաճ ա֊ րարչութ եան, զալն եթող . և յայնմ մրրոյ են չտրիք մարդկան։

Ե

Պատասխանի . արդարեւ իսկ չարիքն որ լինին ՝ ի տարակուսի կացու֊ ցանեն 69 զբաղումս, և բազում արք աւագք վասն նորին խնդիրս մեծա֊ մեծս արարին։ Աէսք անսկզբն ակից ինչ ընդ Աստուծոյ կամեցան դնել . և կէսք ըստ նմանէ նիլթ ինչ, զոր հիւղն անուանեն 70 , թէ ի նմանէ արար զարարածս . և կէսք հրաժարեցին բնաւ ի խնդրելոյ, որպէս թէ ամենեւին այնմ խնդրո յ չիք սպառուած@այց մեզ հարկ եղել ի սիրոյ բարեկա֊ մաց, և յոչ ուղիղ հայելոյ ընդդիմակացն 72 , ըստ մերում տկարոլթեան ապաւինեալ յԱստուծոյ շնորհսն, մխել ի խնդիր ճառիցս «մանաւանդ զի յուսացեալ ևս վստահ իցեմք յուղզոց ոլնկնդրաց ի կամացն մտադիլրոլ֊ թիւն . ուստի և էինիցի նոցա զճշմարիտն ուսանել, և մեզ ոչ ի զուր ինչ

պատեհությունների սկզբնապատճառն ու սրանք կատարողը, եթե ոշ ինչ֊որ չար զորություն, որը այս բոլոր անպատշաճությունները կատարել է տալիս և ինքն իսկ նրանց արարիչն է , որովհետև անհարմար է աստծուն այսպիսի բաների արարիչ համարել և ընդունել, թե չարիքների գոյացումը նրանից է։ Ինչպե՞ս կարելի է այդպիսի բաները աստծուց կարծել, որովհետև աստված բարերար է ու լավությունների արարիչ, և չարություններից որևէ բան նրան չի մոտենում, ոչ էլ ինքն է ախորժում այդպիսինով ուրախանալ, այլ մերժում է (չար) գործերը և (դրանք) կատարողներին, որովհետև չարիքները խորթ են նրա էությանը։

Այդ պատճառով կարծվում է, թե նրա հետ կար մի բան, որի ա՛նունն էր հյուլեայսինքն ճ նյութ, որտեղից (արարիչը) բոլոր արարած- ներն ստեղծեց ու առանձնացրեց ճարտարարվեստ իմաստությամբ և զարդարեց վայելուչ կերպով։ Չարիքները (ծագած) պետք է համարել հենց այն նյութից, որը անձև ու անկերպարան էր և թափառում էր ՝ անկարգ, անղեկ ու խոտոր և կարիք էր զգում աստծու ճարտարագործությանը։ Իսկ աստված չթողեց, որ նա շարունակ խառնաշփոթությամբ շարժվի 24 ,այլ ձեռնամուխ եղավ (նրանից) արարածներ ստեղծելու և կամեցավ նրա անպետքություններից ազնիվ բաները 25 զատել։ Եվ նրանից այնքան բան ստեղծեց, որքան աստծուն պատշաճում էր արարածներ ստեղծել։ Իսկ ինչ որ նրանից մրրախառն էր ու հարմար չէր արարչագործության համար, այն թողեց։ Հենց այն մրուրից են մարդկանց չարիքները։

Ե

Պատասխան. — Իսկապես, չարիքները, որ լինում են, տարակուսանքի մեջ են գցում շատերին։ Եվ բազմաթիվ երևելիի մարդիկ դրա համար ջասէ որոնումներ կատարեցին։ Ոմանք կամեցան աստծու հետ 27 գոյակից անրս- հիզԲ 28 ^ի Ի ա ^ ենթադրել, իսկ ոմանք ՝ նրանից զատ ինչ-որ նյութ, որը հյուլե են անվանում (գտնելով), թե (աստված) նրանից ստեղծեց արարածները։ Ուրիշներն էլ բոլորովին հրաժարվեցին քննելուց, որպես թե այդ հարցը ամենևին սպառում չունի։ Ոայց մենք հարկադրվեցինք բարեկամների սիրուց և հակառակորդների սխալ հայացքներից, ըստ մեր տկարության, ապավինելով աստծու շնորհներին, ձեռնամուխ լինել այս քննախոսությանը, մանավանդ որ հույս ու վստահություն ունենք ուղղամիտ ունկրնդիրների հոժարակամության վրա։ Այսպիսով նրանք ճշմարիտը կսովորեն, և մենք էլ իզուր տեղը խոսքեր շենք վատնի։ թանի որ ոչ թե ձրգ֊

19

/

/
ալբանս ձախեր Քանզի ոչ եթէ անիրաւութե ամ ր ինչ յ ա ղթել ջաէրամք, ասյլ իրաւամ բք զճշմարիտն ուսանել։

Որով յայտ է թէ երկուց անարարաց ի միասին չէ մարթ լինել։ Զի ուր 73 երկու ոք ի միասին իրեն, հարկ է թէ իցէ ինՀ որ զատանիցէ ի միջի։ Արդ զիա՞րդ համ արիցին զԱստուած . իբրև ի տեղւոջ 74 ինչ յա֊ մենա՞յն ի հիլզն լիներ եթէ ի միում ինչ ի մասին նորա։ Եթէ զամենայն զԱստուած յամ ենայնի ի հիւղն լինել ասիցեն, որ չափ ր մեծ ևս ասիցեն զԱստուած, գտանի հիւդն մեծ քան զնա։ Քանզի յորոլմ իցէ ոք, այն յո֊ բում էն, քան զայն որ ի նմա էն՝ մեծ զտանի, զի բաւական եղև տա֊ նել բոլոր ,ն զնա. և եթէ ի մասն ինչ միայն ի նմանէ, և այնպէս բիւրա֊ պատիկ իսկ մեծ քան զնա հիւդն դտանի, զի սակալ ինչ մասն նորա բաւական եղև ընդունել զամենայն զնա։ Եւ եթէ ոչ ի նմա, և ոչ ի մա֊ սին ինչ նորա, յայտ է ճ թէ այլ ինչ էր անջրպետ ընդ մէջ երկոցուն, մեծ բան զերկոսին . և ոչ միայն երկու անսկզբնակիցք դտանին, այլ երեք,
Աստոլած, և հիւղն, և անջրպետն, և մանալանդ մեծ ևս անջրպետն քան զերկոսին։

Իսկ եթէ էր երբէք հիւդն անզարդ և անարդ և անկերպ արան, և զաբդարեաց զնա Աստուած, քանզի ի յոռութեպնցն նորա ի լալն դարձու֊ քանել կամեցալ, ապա ուրեմնէր երբեմն ՝ զի յանզարդս և յանարդս 77
Ա յանկերպարանս էր Աստուած, և հարկ էր թէ իբրև զհիւղն իսկ և նա խառն ի խուռն վարէր։

Ել թէ յամենայն ի հիւդն ՝ որպէս ասենն ՝ էր Աստուած, յորժամ զնա ի զարդ և ի յարդ և ի կերպարանս ածէր*, ինքն յո՞ մարթէր ամ փոփել, զի չէր ուրեք մարթ ամփոփելոյ։ Մի՚թէ և զի՞նքն ընդ հիւղխն ի զարդս ի յարդս և ի կերպարանս ածէր, քանզի չդոյր ուրեք տեղի ամ փոփելոյ. որ յետնոյ ամւզարշտութեանն 78 է։

Ապ ա թէ ասիցեն ՝ թէ հիլղն ճ ի 79 յԱստուած էր, ըստ նմին օրինակի պարտ էր խնդրել որպէս զա՞տ ինչ 80 ի նմանէ, որպէս զանասունս ի մէջ օդոյ Հ որք 81 ի նմա են և զատուցեալք ի նմանէ, թէ իբրև ի տեղ֊ ւոջ ՝ տշ որպէս և ջուրք յնրկրի։

Ել զհիւղեայն ասեն ճ թէ անճահ և անզարդ և անարդ և չար էր, եթէ ըստ նոցա մտացն իցէ, ապա չարեաց տեղի էր Աստուած . զի անհե֊ դեդքն և անզարդքն ի նմա էին. որ անհնարին անօրէնութիլն է, կար֊

* «Իսկ եթէ... կ կերպարանս ածէր» հատվածը հմմտ. «Վեցաւրեայ», էը
37, 14—20 (ծան. հրատ.):

29

1/1I

տում ենք անիրԽվոլթյամբ հաղթել, այլ արդարությամբ ճշմարիտը վորեբնհլ։

Պարզ է, որ երկու անստեղծներ միասին լեն կարող լինել . որովհետև ուր երկու բան միասին լինեն, մեջտեղը մեկն էլ պիտի լինի, որ սահ- մանազատի (նրանց)^։ Արդ ինչպե՞ս են պատկերացնում աստծուն . որպես հյուլե ի ամբողջության մեջ գոյություն ունեցո՞ղ, թե՞ նրա մի որևէ մասում։ Եթե կարծում են, որ բովանդակ աստված ամբողջ հյուլեի մեջ
Հր, (ապա) որքան էլ մեծ համարեն աստծուն, հյուլեն դուրս կգա ավելի մեծ, քան նա։ Որովհետև այն, ինչի մեջ մի բան կա, ավելի մեծ է լինում, քան այն, ինչ որ իր մեջ է գտնվումքանի որ կարողացել է պարուն ակյւսլն ամբողջապես իր մեջ տեղավորել։ Ւսկ եթե (աստված) միայն հյուլեի մի մասի մեջ էրապա այդպիսով նրանից բյուրապատիկ մեծ կլիներ հյուլեն, որովհետև իր մի փոքր մասը կարողացել է պաբունակել այն ամբողջությունը։ Եվ եթե ոչ նրա մեջ էր, ոչ էլ նրա մի մասի մեջ . պարզ է, որ ուրիշ ինչոր անջրպետ կար երկուսի միջև ճ երկուսից էլ մեծ 52 / Այսպիսով ոչ թե երկու անսկիզբ գոյակիցներ են լինում, այլ երեք՝ աստված, հյուլեն ու անջրպետը, և մանավանդ անջրպետն ավելի մեծ, քան այն երկուսը։

Ւսկ եթե մի ժամանակ հյուլեն անզարդ, անձև ու անկերպարան էր,
1ւ աստված ձևավորեց այն, որովհետև կամեցավ նրա անպետքություն¬
՛ներից լավ բան ստեղծել, ուրեմն կար ժամանակ, երբ աստված ևս անզարդ, անձև ու անկերպարան էր, և պետք է որ ինքն էլ հենց հյուլեի պես անկարգ կերպով շարժվեր։

Եվ եթե աստված, ինչպես ասում են, ամբողջ հյուլեի մեջ էր, երբ այն զարդի, ձևի ու կերպարանքի էր բերում, ինքը որտե՞ղ կարող էր
.տեղավորվել, որովհետև որևէ տեղոլմ պարփակվելու հնար չկար։ Մի՞թե իրեն էլ հյուլեի հետ զարդի, ձևի ու կերպարանքի էր բերում՝ պարտակվելու ուրիշ տեղ չշինելու պատճառով։ Այդ (կ ա Ր^իքր) հատուկ է ծայրահեղ անօրինության։

Իսկ եթե ասեն, թե հյուլեն էր աստծու մեջ, (ապա այդ դեպքում) նույն ձևով պետք է քննել՝ որպես նրանից զա՞տ մի բան 88 էր — ինչպես անասունները՝ օդի մեջ, որոնք նրա մեջ գտնվելով զատված են
Հնրանից, — թե այնպես էր տեղավորված, ինչպես ջրերը ՝ հողում

Եվ հյուլեի մասին ասում են, թե անպատշաճ, անզարդ, անձև ու չար էր։ Եթե ըստ նրանց մտածածի լիներ, ապա աստված չարիքների տեղ կլիներ, որովհետև անճոռնիներն ու անզարդները նրա մեջ պիտի շինեին։ Սակայն սաստիկ անօրինություն է աստծու մասին կարծել, որ մի ժամանակ չարիքների հյուրընկալն էր և ապա՝ նրանց արարիչը, ինչ

21

ծել ղԱստուծոյ թէ երբեմն ասպնջական 89 չարեաց էր, և ապա արարիչ չարեաց, նա և բաժանելի ևս՝ թէ ի նմա իբրև ի տեղւոջ** էր։

Հ

Արդ հարկ Հ ի պատճառս չարեացն գալ, և ցուցանել թէ ,ուստի՜ լի֊ նին չարիքն, և չէ պատճառ չարեաց Աստուած՝ այնու զի առընթեր նմա զՀիպն դնեն։

Եւ արդ զո՞ր հիւղ առ ձեռն գնիցեն Աստուծոյ . ո՞չ ապաքէն զալն՝ ուստի զաշխարհս արար . որ անկերպարանն և անզարդ և անարդ էր։ թի տեսանեմք զաշխարհս ի պէսպէս կերպարանս և ի զարդս և ի յար֊ դրս . ապա ուրեմն կերպարանաց և զարդուց և արդուց արարիչ է Աս֊ տուած ք և ոչ բնութեանց։ Իսկ եթէ արարչի այն գործ է Հ զբնութիւնս առ֊ նել, և ոչ միայն 80 արդս և զարդս և կերպարանս, յայտ է եթէ աւելորդ է կարծել թէ ի նիլթոյ ինչ իմեքէ յընթերակացէ արար Աստուած ղաշ֊ խարհս, աԱ յոչրնչէ 8 «և ի չգոյէ։

Նաև զմարդիկ տեսանեմք, զի ի չգոյէ առնեն ինչ . որպէս շինողքդ ոչ ի քաղաքար քաղաքս առնեն ։ և ոչ ի տաճարաց տաճարս։ Նոքա քան֊ զի ամենևին յոչրնչէ չկտրեն ինչ առնել , քարինքն՝ զոր ի շինածոն յօ֊ րինեն՝ ոչ ևս& քարինք կոչին**, այլ կամ ք ա ղաքք կամ տաճարք, զի ոչ եթէ բնութեան գործ է քաղաքս կամ տաճարս , այլ արուեստին է՝ որ ի բնութեանն 8 ^։ Ել արուեստն 90 ոչ եթէ յընթերակացէ ինչ իմեքէ՝ որ ի րնութիլնսն իցէ՝ առնու զարուեստգիտութիւնն 9 * , այլ ի դիպացն որ դի֊ պին ի բնութեանցն։ թանգի ոչ եթէ անձնաւոր 92 ինչ յանձնաւորաց զա֊ րոլեստն 93 կարէ ցուցանել , այլ ի դիպացն որք^ Հ դիպ ինն, որպէս ի դարբ֊ նութենէ դարբինն, և ի հիւսնութենէ հիւսն 95 ; Զի մարդ և յառաջագոյն քան զարուեսն 9 ® է , բայց արուեստն 97 չէ՝ եթէ ոչ նախ մարդն իցէ* ուս֊ տի զարոլեստն յոչրնչէ ® 8 ի մարդիկ պատշաճեալ հարկ է ասել։ Ել եթէ առ մարդկան այսպէս ։ ո՞րշափ ևս առաւել պատշաճ իցէ զԱստուծոյ ի֊ ւ էանալ՝ թէ ոչ միայն արդուց և զարդուց և կերպարանաց արարիչ է, այլ յոչրնչէ առնել բաւական է րնութիւնս*, և ոչ արգասիս նիւթ յորմէ Աս֊ աուած րնտրեաց 99 զբարին ի մի թեր, և զչարն մրրախաոն ի միլս * 90 կողմն , ուստի ջան այ մրրախառն*°է զյստակն պղտորել։

* «Ոչ մէայն արդուց... բնտթխՕս» «ատվածը «մմտ. «Վեցաւըեայ*, էշ 14*.
17—10 (ծաճ. «ըատ.)։

22

պես նաէւ բաժանական էր, որպես թե (հյուլեն) տեղավորված էր նրա մեջ % իբրև մի տեղում**։

Ջ

Այժմ անհրաժեշտ է չարիքների պատճառին գալ և ցույց տալ, թե որտեղի*ց են առաջանում չարիքները, և թե աստված չէ չարիքների պատճառը**, որովհետև նրան կից հյուլեն են ենթադրում։
եվ, այգպիսով, ո*ր հյուլեն են աստծու մոտ ենթադրում, արդյոք ո*չ այն անկերպարանը, անզարդն ոլ անձևը, որից (աստված, րոտ նրանց), այս աշխարհն ստեղծեց։ Քանի որ տեսնում ենք այս աշխարհը զանազան կերպարանքներով, զարդերով ու ձևերով, ուրեմն (դուրս է դալիս, որ) աստված կերպարանքների, զարդերի ու ձևերի արարիչ է և ոչ թե գոյակների։ Եվ եթե արարչի գործն է (նախ) գոյակներ ստեղծել
և ոչ թե միայն ձևեր, զարդեր ու կերպարանքներ, պարզ է, որ ավելորդ է կարծել, և աստված աշխարհն ստեղծեց ինչ֊որ մի հարակից նյութից և ոչ թե ոչնչից ու անգոյից։

Տեսնում ենք, որ մարդիկ ևս անգոյությունից բան են ստեղծում. ինչպես ՝ շինարարները քաղաքներից չեն կառուցում քաղաքներ, ոչ էլ տաճարներից ՝ տաճարներ։ Որովհետև նրանք լիպկատար ոչնչությունից չեն կարող* 7 բան ստեղծել , քարերը, որոնցով շենքեր են կառուցում, ձսյլևս քարեր լեն կոչվում, այլ քաղաքներ կամ տաճարներ, քանի որ քա֊ ղաքներ և տաճարներ (ստեղծելը)** ոչ թե բնության, այլ նրա մեջ ե - ղող արվեստիգործն է։ Եվ վարպետը^* ոչ թե բնության մեջ եղող Ի ն Լոր հարակից բանից է ստանում վարպետությունը, այլ այն եղելություն - ներից, որոնք գոյակներից են լինում , որովհետև որևէ անձնավորություն
(որպես գոյակ) ոչ թե գոյակներից կարող է վարպետությունը ցույց տալ, այլ տեղի ունեցող իրողություններից, ինչպես դարբինը ՝ դարբնությունից և հյ ուսնը ՝ հյուսնությունից։ Զանի որ մարդն արվեստից առաջ դո ֊ յոլթյուն ունի, ուստի արվեստը չի լինի, եթե նախ մարդը չլինի։ Հետևա֊ բար պետք է ասել, որ արվեստը մարդուն հարմարեցված է ոչնչից։ Եվ եթե մարդկանց նկատմամբ այսպես է, ապա որքանն ավելի պատշաճ է աստծու մասին իմանալ, թե նա ոչմիայն ձևերի, զա բդերի ու կերպարանք֊ ների արարիչ է, այլև ունակ է ոչնչից ստեղծելու գոյակներ, և չպետք է կարծել (թե սրանք) արգասիք են նյութի 41 , որից աստված (իբր) զատեց բարին մի կողմ, իսկ մրրախառն չարը՝ մի այլ կողմ, որտեղից էլ մրրա֊ յխառնր ձգտում է հստակը պղտորել։

23

Է

Չարիքս որ լինին ուստի* իցեն։

֊ արըըուք և մ եք. չարիքն որքլինին անձի՞նք ինչ իցեն, թէ՞ ար֊ դա սիք անձանց։

Ասեն. ի դէսլ է կարծել եթէ արգասիք անձանց։

Ել հիւդն, զոր ասեն անարգասաւոր և անկերպարան, զիա՞րդ անար֊ գասաւորն և անկերպարանն ՝* 03 յալլս կարէր ա րդիլն ս ծնուցանել, եթէ ոչ ի ղիպացն լինիցին^ չարիքն, և ոչ ի նմանէ։ Զի սպտնութիւնն չէ ան~ ձրն ինչ, 1ւ ոչ շնութիւնն անձն< ինչ է, և ո ; դարձեալ այլրն մի րսա մ հո֊ ջէ ՝ի շարեացն* աղ որպէս ի դպրրոթենէ ղսլիր կոչի։ ե. ի ճարտար, ւթենէ ճարտար, և ի բժշկութենէ լսեիջկ, և այն ոչ եթէ անձինք ինչ են, այլ յի֊ րս։ց անտիւոռնոլն զան ուանս 10 ®, նոյնպէս և չարիքն ի ղիպացն առ - նան յյ անուանումն ։

Ապա եթէ և զայլ ոք իմանայըեն դրդիչ ե գրգռիչ որ արկանիցէ ի միտս մարդկան զչարիսն, և նա ի գործոյն ճ զոր գործէ ճ առնու զանուն չարութեան։ Հայց զայն պարտ է գիտել, թէ զոր գործէ ինչ ոք ճ ոչ ինքն
Նոյն է. որպէս բրուտն յործամ անօթս գործիցէ ՝ ոչ ինքն անօթ լինի, այլ գործիչ է անօթոցն, ուստի և զանուանումն արոլեստին 107 առնու , նոյն֊ պէս և չարա գործն ի չարն գործելոյ առնու զանուն չարութեանն ճ եթէ շուն իցէ և եթէ սպանող։ Ապա ուրեմն յիրաւի ասին մարդիկ արարիչք* չարեաց, զի ինքեանք են պատճառք առնելոյ և չառնելոյ։ Ել զչարիսն ոչ պարաիմք անձինս անուանեթ 0 *, այլ արգասիս անձանց և չար

Ւսկ եթէ ի նմին յամաոութեան կա ցցեն * թէ արդարև անարդ և ա֊ ն ար գա սալոր հիւղն, և Աս տ ուա ծ ած գնա ի զարդ և ի կերպարանս •

և յարգասիս, ապա զԱստուած դնեն պատճառս չարեացն։ Լավ էր լեալ թէ նոյնպիսի կացեալ էր անհեդեդ և անարգասաւոր , քան գալ յարգա֊ սիսն և ի կերպարանս, և լինել պատճառ չարեաց այշ» ց։ Հանգի զի՞նչ մարթի ոք լինել որ իցէ թէ անկերպարան իցէ, նա և ասելն անկերպ ա֊ րան % զկերպարանացն յայտ առնէ։ Ւսկ եթէ էր ինչ անձնաւոր և կերպա֊~ րանալոր, աւելորդ է ասել արարիչ զԱստուած։

24

Է

Չար իքներբ, որ լինում են, որտեղի՞ց են։

Մենք ևս հարցնենք՝ «Չարիքները, որ լինում են, ինչ֊որ զոլակ֊ նե՞ր 42 են, թե Ի գոյակների արգասիք»։

Ասում են՝ «նպատակահարմար է կարծել, թե գոյակների արգասիք
ենՖ։

Եվ հյուլեն, որ անարգասավոր ու անկերպարան են համարում, անարգասավոր ու անկերպարան լինելով ինչպե՞ս կարող էր տարբեր արդյունքներ առաջ բերել, եթե չարիքները պատահմունքներից չեն, այլ նրանից են։ Չանի որ սպանությունն ինչ֊որ գոյակ չէ, ոչ էլ անաոա֊ էությունն է գոյակ, նույնպես և չարիքներից մյուսները՝ մեկ առ մեկ, այլ ինչպես որ դպրությունից դպիր են կոչվում, վարպետությունից՝ վարպետ, բժշկությունից ՝ բժիշկ, այդ (զբաղմունքներն էլ) ոչ թե ինչ֊որ գոյակներ են, այլ իրողություններից վերցվող անուններ, նույնպես և չարիքներն են պատահմունքներից անվանում ստանում։

Իսկ եթե գրգող ու գրգռոզ կարծեն ուրիշ մեկին, որը մարդու մ բաքում չարիքներ է բորբոքում, և նա (չարիք գործողը) կատարած գործից շար անունն է ստանում, ապա պետք է իմանան, որ մեկը ինչ կատարում է, ինքը նույնը չէ։ Օրինակ՝ ՛երբ բրուտը անոթներ է պատրաստում, ինքն անոթ չի լինում, այլ անոթներ պատրաստողն է, որտեղից էլ արհեստի անվանումն է ստանում։ Նույնպես և չարագործը չարիք գործելուց է չարագործ անունն ստանում՝ լինի անառակ, թե մ արդասպան։ Ուրեմն մարդասպան։ Ուրեմն մարդիկ իրավացիորեն են համարվում չարիքներ առաջ բերողներ, որովհետև իրենք են (այդ) անելու կամ չանելու պատճառը։ Եվ չարիքները չպիտի համարենք գոյակներ, այլ գոյակների ար֊ գասիք*&։

Իսկ եթե նույն համառությամբ պնդեն, թե հյալեն անձև ու անարգասավոր էր, և աստված զարդի, կերպարանքի ու արդյունքի բերեց այն, ուրեմն աստծուն չարիքների պատճառ են համարում։ Լավ կլիներ, որ
Հհյուլեն) մնար նույնպիսին՝ անճոռնի ու անարգասավոր, քան թե կերպարանքի ու արդյունքի բերվեր և ուրիշների համար չարիքների պատճառ դառնար։ Որովհետև ինչպե՞ս կարող է մեկը գոյություն ունենալ երբևէ անկերպարան լինելով . հենց անկերպարան ասելը կերպարանքի մասին է հայտնում։ Իսկ եթե ձևավորված գոյակ կար, ավելորդ է աստծուն արարիչ ասել։

25

Այլ այնու, ասեն, զի յանարդութենէն և յանհեդեդութենէն դարձոյց ի զարդ և ի կերպարանս, յիրաւի կոչի արարիչ։

Այդ այնմ նման է, յորժամ ի քար անց ոք շինուածս առնիցէ % պատ ֊ շաճեչոյն և յօրինելոյն միայն արարիչ է, և ոչ բնութեանն։ Ել արդ յի՞նչ ինչ արդեօք արար Աստուած զան կերպ արանն . ի լա՞լ ինլ թէ ի յոոի։
Եթէ ասից են՝ եթէ ի լալ, զչարիսն որ լինին պարտին խնդրել, թէ ուստի % լինին։ Ուրեմնարգասիքն ոչ նոյնպիսի մնացին ՝ որսլէս և էինն, այլ զի** 2 ի լալն դարձեալ լաւք ևեթ երևեսցին։ Ապա եթէ ի յոոի ինչ դար֊ ձան, իշխեսցե՞ն ասել թէ չարեացն պատճառ Աստուած է, զի նա զար֊ դասիսն ի լալ անդր դարձոյց։

Կւ ասեն ՝ թէ ղյստակն ի մի կողմն ընտրեաց, ուստի զարարածսն արար, և զմրրախառն եթող,

Ասասցոլք . որպէս ղի թէ կարող էր և զալն չսատկել և զչարիսն ի միջոյ բառնալ, և ոչ կամեցալ զայն ի միջոյ բառնալ, ապա պատճառս չարեացն պարտ է գնա ասել, զի ի կիսոյն նորա արար բարի արարուա - ծըս***, և զկէսն նորա եթող նոյնպիսիս ՝ յա պան անութի ւն լինելոյ բարլոք արարածոցն։ Ել թէ*** ճջմարտիւ ոք քննիցէ ղիրսն ճ գտանէ յանհնարին վտանգս եկեալ ղհիւղն քան զառաջին անկազմ ութի լնն, զի նախ քան զրնտրելն և դզզալն*** ղվտ ան գսն չարեացչապահովի և յանհոգու֊ թեան կս/յր . և արդ յառնլոյ զազդմունս չարեացն ի տագնապի և ի տա֊ րակուսի կայ։ Եւ թէ կ ամիս ՝ ի մարդոյ իսկ առ օրինակ, զի նախ քան զպատկերանալն և լինել կենդանի, անմասն էր ի չարեաց, և յորժամ գաչ ի չափ հասակի մարդոյ, յայնժամ միտի ի չարիս յիւրմէ անձնիջ֊ խանոլթենէ։ Նոյնպէս և ի բարերարութենէն, զոր ասեն յԱստուծոյ եղեալ հիլղեայն, գտանի ՝ զի ի յոռոլթիլնս եկն։

Ապ ա եթէ ի չկարելոյ Աստուծոյ բառնալ զչարիսն եթող նոյնպիսի** 7 , այնու տկարութիւն ածեն զԱստուծով՝ կամ թէ բնութեամբ տկար իցէլ կամ թէ առ երկիւղի յաղթեցաւ յ ա յլմէ զօրագունէ քան գնա։ Եթէ յադ֊ թեալ կ աս կածան օք ի մեծադոլնէ քան գնա ասիցեն, հարկ է թէ զչա֊ րիսն բռնազատիչս** 9, կամաց նորա դնեն։ Ել ընդէ՞ր րստ նոցա բանիցն չարիքն ոչ լինէին աստուածք, որ Աստուծոյն յաղթել կարէին։

26

«ր Բայց,ասում են,(աստված) արդարացիորեն աք արիշ է կոչվում նրանով, որ անձևությունից ու տարտամությունից (հյույեն) զարդի
և կերպարանքի բերեր»։

Դա նման է նրան, որ երբ մեկը քարերից զենքեր է կառուցում, մի֊ այն հարմարեցվածի ու կերտվածի արարիչ է չինում և ոչ թե բնանյութի**։ Եվ արդ՝ աստված ինչպիսի՞ բանի վերածեց անկերպարանը, լա- վՒ՞.թե՛ անպիտանի։ Եթե ասեն՝ լավի, (ապա) պարտավոր են քննել, թե որտեղի*ց են լինում վրա հասնող չարիքները։ Ուրեմն 46 արդյունքները նույնը չմնացին ինչպես որ կային, այլ լավի վերածվելով երևում են*& միայն, լավ։ Իսկ եթե ինչ-որ անպիտան բանի (էլ) փոխվեցին, կհան- դրգնեԴ ասել, թե չարիքների պատճառն աստված է . չէ* որ նա արդյունքները լավի վերածեց։

Ոայց ասում են, թե (աստված) հստակը մի կողմ զատեց, որից արարածներն ստեղծեց, իսկ մր րախառնը թողեց։

Ասենք՝ ինչպես * 7 . թե որ (աստված) կարող էր հստակել այն և չարիքները մեջտեղից վերացնել, բայց չկամեցավ վերացնել, ուրեմն ՝ նրան չարիքների պատճառ պետք է համարել, որովհետև նրա (հյուլեի) մի մասից բարի արարածներ ստեղծեց, իսկ մյուս մասն էլ թողեց նույնությամբ բարի արարածների ապականման նպատակով։ Եվ եթե մեկը ճշմարտապես քննի հանգամանքները, հյուլեն կգտնի ավելի խիստ վտանգների ենթարկված, քան սկզբնական անկերպությամբ (էր), որովհետև ն ախ քան զատվելը և չարիքների վտանգներն զգալը ապահով ու անհոգ վիճակում էր, իսկ այժմ չարիքների ազդումը կրելուց տագնասյի ու մոլորության մեջ է գտնվում։ Եվ եթե կամենում ես, հենց մարդու օրին ակը նկատի ունեցիր, որովհետև ձևավորվելուց ու կենդանի դառնալուց առաջ չարիքներից զերծ է*&, իսկ երբ չափահաս մարդ է դառնում, այն ժամանակ իր ազատակամ ութ լամ բ հակվում է դեպի չարիքը։
Այսպես էլ (երբ) ասում են, թե հյուլեն աստծուց է ստեղծվել, դուրս է գալիս, Ո ր բարությունից դեպի չարություն է եկել։

Իսկ եթե (ասում են) ճ աստված, չարիքները վերացնել չկարողանալով, (դրանք) թողեց նույնությամբ, դրանով թուլություն են վերագրում, աստծուն կամ (կարծում են), թե էությամբ տկար է կամ թե երկյուղի պատճառով հաղթվեց իրենից ավելի զորեղ մեկից։ Եթե երկյուղով իրեն հ ավելի մեծի կողմից հաղթված են կարծում, պետք է որ չարիքները նրա կամքի բռնադատիչներ համարեն։ Եվ չարիքները, որ, ըստ նրանց խոսքերի, կարող էին աստծուն հաղթել, ինչո՞ւ չպիտի լինեին աստվածներ։

27

Դարձեալ հարցցուք զհիւղա/ն* պա՞րզ ինչ բնութիւն իցէ, եթէ յօ ֊ դո լա ծով , զի ազգի ազգի գործուածք*^ իրացն յայսպիսի քննութիւնս ա֊ ծեն զմեզ։ Զի եթէ պարզ բնութիւն էր հիպն, և մենակերպ, և աշխարհս ի յօդուածոց 120 * և ի պէս֊պէս բնութեանց և ի խառնուածոց 121 հաստա֊ տեալ է, անհնարին է ասել, եթէ հիւղեայն ** չծաք /^քէ Վասն ղի չէ մարթ յօդուածո յիցն ^ 2 ի միոջէ պարզ բնութենէ անել զհ աստատութիւնն* քանզի յօդուածոյքն * 23 ի պարզս/կան բնոլթեանցն յօդին։

Ել եթէ ի պարզական բնութեանցն յօդեցալ, ապա էր ժամանակ՝ չորժամ հիլղն իսկ չէր ի միջի, զի ի պարզականացն յփդելոյ եղև հիլղն. ուստի լեալ իսկ երևի հիլղն, և ոչ անարար։ Զի եթէ յօդուածով 124 էր հիլղն, և յօդուածոյքն 125 ի պարզականացն ունին զանձն աւո րութիւն, ա֊ պա էր երբէք զի չէր իսկ հիլղն, մինչ չև 12Հ պարզականացն ի մ իմ հանս յարեալ էր, և եթէ էր ժամանակ ք՝ յորժամ զի հիլղն չէր, ապա շգոյր ժա֊ ման ակ չորում չէր ա նարար 127 ։ Զի եթէ Աստուած անարար էր, և պար֊ զականքն ևս անարարք 128 ուստի հիլղն չօդեցալ, չաչտ է թէ չէին երկու֊ քրն միայն անարարք, այլ հինգ։

Եւ արդ տեսցուք, հ աւա՞նք՝ ինչ ընդ միմեանս էին բնութիլնքն, ուս֊ տի հիւղն յօդեցալ, թէ հակաոակք իրերաց , նա 129 աւասիկ տեսանեմք զբնութիլնսն միմեանց հակառակս . քանզի ընդդիմակաց է հրոյ ջուր, և լուսոյ խաւար, և ցրտոյ ջերմ, և ցամաքի խոնաւ։ Ել ինքեանինչ հա֊ կառակ և վնասակար չէ, բայց ընկեցին ^ 31 4 և անտթ 32 յայտ է ՝ թէ չեն ի միոջէ նիլթոյ, և ոչ մի նիւթն ի շորից հակառակորդաց։ Արդ եթէ մինչ էր նիւթն՝ ոչ եթե ինքեանհակառակ էր, այլ րնկերին. որպէս սպի֊ տակ թխոյ, և քաղցր դառին։

*

Եւ արդ զհիւղեայն խնդիր թողեալ զոր նիւթն ամենայնի կոչեն, ի չարեաին խնդիր եկեսցոլք ճ զոր ի նմանէն իմանան։ Զի յորժամ չարիքն յայտ լինի ցին՝ թէ չեն անձնաւորք, անտի^^ և հիլղն յանդիմ անի՝ թէ աչ էր երբեք, և ոչ բնութիւն անձնաւոր։

* յօդուածոյ (էյ 84) ։

** ի հէւդեայճ (էջ 85)։ .. *՚՝ ք ՛

5

Դարձյալ հարցնենք հյոլլեի մասին՝ արդյոք պա“րզ մարմին ** էր, թե՞ բաղադրյալ, որովհետև առարկաների տես ակ֊ տես ակ կազմության֊ ները մեզ այսպիսի քննությունների են մղում*®։ Եթե հյուլեն պարզ մարմին էր և միատարր, անհնար է ասել, թե հյոլլեից 51 է ստեղծվել աշխարհը, որովհետև սա կազմված է բաղադրլալ և տեսակ֊ տեսակ մար֊ մ իններից ու խառնուրդներից։ Անկարելի է, որ բաղադրյալները (մի֊ այն) մեկ պարզ տարրից կազմավորում ունենան, քանի որ դրանք (բաղադրյալները) կազմվում են (մեկից ավելի) պարզ տարրերից։

Եվ եթե հյ ոլլեն բաղադրվեց պարզ տարրերից, ուրեմն կար ժամանակ, երբ ինքն իսկ գոյություն չուներ, որովհետև պարզերի բաղադրումից եղավ հյուլե։ Այստեղից երևում է, որ հենց հյուլեն էլ ստեղծված է
և ոչ թե անստեղծ։ Որովհետև եթե հյուլեն բաղադրյալ էր, իսկ բազա֊
Դըրչ ա լեերն էլ պարզերից են գոյացում ստանում, ուրեմն կար ժամանակ, երբ հյուլեն էլ չկար ճ քանի դեռ պարզերը միմյանց հարակցված չէին։ Եվ եթե կար ժամանակ, երբ 52 հյուլեն գոյություն չուներ, ուրեմն չկար ժամանակ, երբ այն անստեղծ էրՈրովհետև, եթե աստված անստեղծ էր, և անստեղծ լինեին նաև պարզերը 54 ; որոնցից հյուլեն բաղադրվեց Ւ ակներև է, որ միայն երկուսը չէին լինի անստեղծ, այլ հինգը

Իսկ այժմ տեսնենք ՝ այն տարրերը, որոնցից հյուլեն բաղադրվեց ր միմյանց հետ հա՞շտ էին, թե՞ իրար հակառակ։ Եվ ահա տեսնում ենք % տարրերը ներհակ են միմյանց, որովհետև կրակին հակառակ է ջուրը, լույսի։ն ճ խավարը, ցրտին ՝ տաքությունը, չորությանը՛ խոնավությունըէ
Եվ ոչ մի բան ինքն իրեն հակառակ ու վնասակար չէ, իսկ ուրիշին (հակառակ ու վնասակար է)։ Այստեղից էլ պարզ է, թե մեկ նյութից (ա֊ ռաջացած) շեն, և ոչ էշ մեկ նյութը շորս հակառակորդներից (է)։ Ուրե֊ մըն եթե նախապես կար նյութը, ոչ թե իրեն, այլ զուգակցին էր հակառակ, ինչպես սպիտակը % սևին և քաղցրը ՝ դառնին։

►

Եվ արդ՝ թողնելով հարցը հյուլեե, որ ամեն ինչի նյութն են համարում, գանք չարիքների խնդրին, որոնք նրանից (առաջացած) են կարծում։ Եվ երբ պարզ դառնա, որ չ ա րիրները գոյակներ չեն, այգպիսով կապացուցվի ֆ որ հյուլեն էլ երբեք չկար, ոչ էջ գոյացա կան էու֊ թյոլն էր։

Արդ զմարդկան իսկ չարեաց հաբցցուք. արգասի՞ք անձանց իրեն,
Լ եթէ անձինք ինչ չարիքն . զի հր ինչ ի մարմինս և ի*** հոգիս*** շարժ֊ մ ունք խաղան, ոչ մարթի ասել՝ թէ այն մարդ իցէ։ այլ կամական շարժ֊ մանք* զի մարդն անձնաւոր է ։ և բարքն չանձնաւորք, որպէս սպան ու֊ թիւն կամ շնութիւն ճ որ ի բարուրն գործիքին։

Արդ եթէ այնք ՝ արարածք ինչ անձնաւորք իրեն, հարկ է և զպատ֊ ճաոն զոր դնեն ՝ արարած անձնաւոր կարծել % զի որոյ մասն ինչ արա ֊ րած է, յայտ է եթէ նա ամենևին իսկ արարած է* և որոյ ւ Տասնն չէ ա֊ բարած, նա բնալ իսկ չէ արարած։ Ապա ուրեմն էր երբէք ՝ զի բնաւ չէր ամենևին ինչ արարիչ բովանդակ** 7 , մինչ չև Աստուծոյ զմարդն արա֊ յթեալ էր, ուստի չարիքն լինին։ ՝& անզի մ աս անց չարեաց գտան ի մար֊ գըն արարիչ, անտի յայտ է թէ և բովանդակ 138 իսկ չարեացն ար ա ոիլ
Աստուած է, զոր ամենևին մի՜ երբէք չիցի ասել թէ Աստուած չարեաց պատճառ իցէ, այլ այն որ իւրով կամօք զգործ չարեացն գործիցէ* և յումմէ 139 չարն գործի ճ յիրաւի նմին և անուն չարոլթեան դնի, որպէս և յա ռաջա գոյն իսկ ասացաք։
ժ

Ել արդ եկեսցաք յիրացն իսկ ի քնին, ղի յորժամ ճշդիւ մրցութիւևք
,էինիցին ճ դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանիցեն։

Արդ զԱստուած բարի < * և բարերա՞ր ասիցեն։ Հարկ է թէ բարի և բարերար ասեն, և չարութիւն ինչ ի նա ոչ մերձենայ։ Ել եթէ այն այն֊ սլէս իցէ* նախ զշնութենէ և զպոռնկութենէ հարց ցոլք, և ապա զայլո֊ ցըն**° նոյնպիսեաց։ Եթէ Աստուծոյ կամօք գործէին այնպիսի 1 ա րիք։ ընդէ՞ր ի գործելեաց չարեացն վրէժս պահանջէ*** այլ այնու զի ը սս* 142 չարեաց գործոցն վրէժս պահ անջիցէ՝*** յայտ է եթէ ոչ ախորժէ զչա֊ բիսն, այլ ատե այ, և պատիժս պատուհասից ի վեր այ գործելեացն ածէ*
֊որոց, ըստ իւրեանց անմտութեան, խրտաք նորա չարութիւնք կարծին* որպէս և այժմ սպանողք յորժամ ի պատիժս մտանեն ՝ ոչ բարերարս զպատժածուսն կոչեն, այլ չարարարս* քանզի այնպիսի բարք են չարա֊ գործաց ճ զիրաւունսն անիրաւութիւն ասել։ Թայց մեզ մի լիցի այնպիսի
Ւհ .ասել* ՛այլ զչարիսն ոչ անձնալորս կարծել, այլ կամածինս։

30

Այժմ հարցնենք հենց մարդկային չարիքների մասին . այդ 1 ա թէք~ ները գոյակների արգասի՞ք են, թե՞ գոյակներ։ Երբ շարժումներ և հուզումներ են տեղի ունենում մ արմն ում ու հոգում, չի կարելի ասել, թե դրանք մարդ են, այլ կամ ածին շարժումներ են, որովհետև մարդը գո֊ յակ 58 է, իսկ բարքը գոյակ չէ, ինչպես օրինակ ՝ սպանությունը կամ անառակությունը, որ բարքերից են բխում։

Արդ՝ եթե ա 1Ղ ս է1 1Ա հ հետևանքները գոյակներ լինեն, պետք է գո֊ յացական արարած համարել նաև այն պատճառը, որը (նրանք) մատ֊֊ նացայց են անում , քանի որ ինչի մի մասը արարած է, պարզ է, որ այն ամբողջովին արարած է, իսկ որի մի մասը արարած չէ, այն բնավ էլ արարած չէ։ Հետևաբար կար ժամանակ, երբ դեռ աստված չէր ստեղծել մարդուն, ամենևին էլ չկար բովանդակ (չարության) ինչ֊որ արարիչ ^ 7 ,- որից չարիքներ առաջանային։ Որովհետև մարդը չարիքների մի մասի ա֊ րարիչ է, դուրս է գալիս, որ հենց բոլոր չարիքների արարիչն աստված՜ է։ Ոայց երբեք չի կարելի ասել, թե աստված է չարիքների պատճառը, այլ նա, ով իր կամքով չար գործ է կատարում . և ում կողմից չարու֊ թյոլնր կատարվում է, նրան էլ իրավացիորեն տրվում է չար անունը ր ինչպես որ ավելի առաջ էլ ասացինք։
ծ

Եվ այժմ գանք բուն իրերի քննությանը, որովհետև եթե բանակռիվ- ները ճշտությամբ լինեն, ասածների մեկնաբանությունը հեշտությամբ կներկայացնեն։

Արդ ՝ աստծուն բարի՞ և բարերա՞ր են համարում։ Պետք է որ բարի
և բարերար համարեն ու (ընդունեն, որ) ոչ մի չարիք նրան չի մոտենոլմ։ Եվ եթե այդ այդպես է, նախ անառակության ու պոռնկության մա- սին հարցնենք, իսկ հետո ճ սրանց նման ուրիշների։ Եթե այդպիսի՝ չարիքները աստծու կամքով կատարվեին, նա ինչո՞ւ պիտի չա֊ րիքներ կատարողներից վրեժ լուծեր 58 յ Ոայց որովհետև ըստ շար գոր֊ ծերի վրեժ է լուծում, հասկանալի է, որ ոչ թե ախորժում, այլ ատում է չարիքները և պատիժների ու պատուհասների է ենթարկում (դրանք) կա֊ տարողներին, որոնք, իրենց անմտության համաձայն, նրա պատիժները չարիքներ են կարծում * ինչպես և այժմ % մարդասպանները, երբ պա֊■ տիժների են ենթարկվում, պատմողներին կոշում են ոչ թե բարերար ր այլ չարաբարո, որովհետև չարագործներին հատուկ բարք է արդարացի ութ յունը անարդարություն գիտել։ Ոայց մենք երբեք այդպիսի բան չենք ասի, որովհետև չարիքները ոչ թե գոյակներ, այլ կամքի ծնունդ ենք համարում։

3 *

Ապաքէն պոոնկութիւն և շնութիլն՝ ի մերձենալսյ ի միմեանս առն հ. կնոջ լինին »եթէ յիւր կին որ օրինօք ամուսն ացեալ մ երձենա յցէ վւսսն որդէծնութեան և զասակի սիբելոյ , րարիոք է մերձաւորութիւնն. ապա
*թէ ուրոլք թողեալ զիւր կին, զ ա յլոց ամ ուսնութիւնն թշն ամանից է, գործ չարութեան գործէ։ Ել թէպէտ 144 մերձաւորութիւնն նոյն է, և օրի ֊ նակ մերձաւորութեանն ոչ նոյնպիսի, քանզի մին րուն հայր լինի որ ֊ գոց, և միւսն գողունի։ Նոյն^^ բանք են և վասն պոռնկութեան, եթէ վասն որդէծնոլթ եան ոք մերձենայցէ յիւր կին, յիբաւի է * ապա եթէ առ ցան֊ կութեան օտար մ արմնոց ց անկան այցէ , կարի իսկ անիրաւութիլնէ Ել յայտ է ՝ թէ իրքն չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճա֊ րեսցին։

Նա և զսպանութենէ նոյն բանք են . յորժամ զըմբռնեալն ի շնու֊ թեան ոք սպանանիցէ, պատուհաս ի վերայ ածեալ վասն յանդգնու֊ թե անն, չառնէ չար ինչ։ Ապա եթէ զանմեղն ոք, որոյ ոչ ինչ ի վճռակա ֊ նացն գործեալ իցէ ճ սպանանիցէ, կամ վասն ինչս զերծանելոյ, կամ վասն ստացուածս* 4& հատանելոյ, չարոլթիլն գործէ, և գործն նոյն է երկոցոլնց^ 7 , բայց օրինակն ոչ նոյնպիսի։

Սա և յինլս առնուլ նոյն բանք են* որ պարգև ի աեաոնէ կամ ձիր ի յյարեկամէ առնուցու, ոչ ինչ չարութիւն գործէ, իսկ որ բռնաբար յանա ֊ ւագէն հանից է՝ չարութիւն գործէ* և առնուլն երկոցուն 14տ նոյն է, բայց
՞օրինակ առնլոյն ոչ նոյնպիսի։

Նոյնպէս և աստուածպաշտութեանյօրինակէ անտի 150 ցուցանի չարաթիւնն, եթէ զճշմարիտն Ասաոլած ոք պաշաիցէ, գործ ազնուական գործ է, ապա եթէ թողեալ զճշմարիտն, քարանց և փայտից % որպէս թէ
Աստուծոյ ճ պաշտօն մ աաոլց անիցէ, անհնարին վնաս գործէ* զի զօրի -
Նակ պիտոյիցն յանպաաեհ իրս դարձոյց։ Եթէ պատկեր ոք գործիցէ, և սչ վասն սիրոյ սիրելոյն, որ մահուամբ յաչացն վրիպեց ալ, կամ վասն ր զճարտարութիւն ցուցանելոյ, այլ իր պաշտօն առեալ երկիր պագանիցէ իբր Աստուծոյ, գործ չարութեան գործէ։

Ել այսպէս կազմածոյ իրաց* ինչ միտք գործողին գործեն րգ֊
չաըն, որպէս և երկաթ մերթ ի բարիս պաշտի, և մերթ ի չար, զի 182 եթէ իսոփ և գերանդի, և մանգաղ ոք գործիցէ, ի բարլոք իրս պաշտեց աւ, ա - պա եթէ սուսեր և գեղարդն և սլաք, և այլ ինչ զէն ՝ որ վնասակար մ արդ֊ կան է, գործ չարութեան գործէ, և պատճառ չարութեանն գործելին, և ոչ ձրկ ա թն,

3 1

Ի կազմածոյ |տաց (էշ 86)։

Պ ոռն կութ յունն ու անառակությունը է իսկապես, տղամարդու և կնոջ Հ միմյանց հետ մերձենալուց են առաջանում։ Եթե օրենքով ամուսնացած մի մարդ իր կնոջը մերձենա որդի ունենալու և սերունդը բազմացնելու համար, այդպիսի մերձավորությունը բարի է, իսկ եթե մեկը, թողնելով իր կնոջը, ուրիշի ամուսնությունն է անպատվում, չար գործ է կատարում։ &՝եպետև մերձավորությունը նույնն է, բայց մերձավորության նպատակը նույնպիսին չէ, որովհետև մեկը որդիների իսկական հայր է լինում, իսկ մյուսը ՝ դողունի։ \ Նույնը վերաբերում է և պոռնկությանը։
Եթե մեկը զավակ ունենալու նպատակով մերձենում է իր կնոջը, իրավացի է> Ւ ս Կ նթե ցանկասիրությունից օտար մարմինների է տենչում, խիսա անիրավացի է։ Եվ պարզ է, որ չար իրողություններ են լինում այն ժամանակ, երբ կարիքները օրինականությամբ չեն բավարարվում։

Նույն խոսքերը նաև սպանությանն են վերաբերում։ Երբ մեկը ան առակ ութ յան մեջ բռնվածին սպանում է ճ պա ածելով նրան հ անդգնության պատճառով, շար բան չի անում։ Իսկ եթե մեկն սպանում է մի անմեղի, որը վճռով հաստատված հանցանք չի գործել, կամ (եթե) բան խէելոլ, ունեցվածքը հափշտակելոլ համար է սպանում, չարիք է գործում։ թ*եև երկուսի գործն էլ նույնն է, բայց նպատակը նույնպիսին չէ։

Դարձյալ նույնը կարելի է ասել բաներ վերցնելու վեր աբերմ ամբ։
Ով տիրոջից պարգև կամ բարեկամից նվեր է ստանում, որևէ չարիք չի գործում։ Իսկ ով բռնությամբ խեղճից (բան) է խլում, չարիք է գործում։
Բ՚եև երկ ուսի վերցնելն էլ նույնն է, բայց վերցնելու հանգամանքը նույն֊ պիսին չէ։
նույնն է նաև աստվածապաշտության մեջպաշտամունքի եղանակով ցուցաբերվում է չարությունը։ Եթե մեկը ճշմարիտ աստծուն է պաշտում, ազնիվ գործ է կատարում, իսկ եթե ճշմարիտը թողած ճ քարեր ու փայտեր է պաշտում ճ որպես աստված, շատ մեծ չարիք է գործում, որովհետև իսկականն ու անհրաժեշտը անպատեհ բաներով է փոխ արինում ։
Եթե մեկը արձան է պատրաստում, բայց ոչ թե մահով աչքից հեռացած ս իթելիի համար կամ (իր) ճարտարությունը ցույց տալու նպատակով, այլ պաշտում ու երկրպագում է ճ իբրև աստծու, չար գործ է կատարում։
թանն այսպես է և պատրաստվող իրերի նկատմամբ։ Պատրաստողի միտքն է չարիք գործում։ Ինչպես օրինակ ՝ երկաթը մերթ ծառայեցվում է բարի բաների համար, մերթ Հ չար։ Եթե™ մեկը խոփ, գերանդի ու մանգաղ է պատրաստում, (այդպիսով երկաթը) բարի առարկաների համար է ծառայեցվում, իսկ եթե սուսեր, նիզակ, նետ և մարդկանց համար վնասակար ուրիշ զենք (է պատրաստում), չար գործ է կա տարում ։ Եվ չարության պատճառը պատրաստողն է» ոչ թե երկաթը։

33

3—482

ԺԱ

Իսկ մարդիկ ասեն, յանձա՞նց ինչ ունիցին զայնպիսի շարժմանս , թէ յԱստուծո լ լեալ իցեն. կամ թէ այլ ոք իցէ ՝ որ զայն ի մարդիկ ար - կան ի ց է։

ՅԱստոլծոյ մարդկան այսպիսի ինչ լինել չթուի պատշաճ ասել, այլ ունել անձնիշխանութիւն և ազատոլթիլն աոաջնոյ մարդոյն եղելոյ յԱստուծոյ, և ի նմանէն զնոյն իւրոց պայազատացն ժառանգելի ։ Եւ արդ լա ռեալ զանձնիշխանութիւնն, ո՞ւմ կամի՝ ծառայանայ, որ մեծ շը֊ նորհն պարգևեալ է նմ ա յԱստուծո յ. քանզի այլն ամենայն ի հարկէ ծառայէ աս տ ուա ծ ական հրամանին . եթե; զերկնից ասիցես, կայ հաս֊ տատ ե ալ և ոչ շարժի ի սահմանելոյ նմ ա տեղւոյն^* . և եթէ զարե գականէ կամիցիս ասել, սակայն և նա կատարէ զղա տա ց ե ալ նմ ա զշա րժումնն,
և չիշխէ խ ուս ա փ ել յընթացիցն, այլ ի հարկէ ծառայէ տէրունական հրամանին։ Նոյնպէս և զերկիր սեղմացեալ տեսանեմք, և բարձեալ բերէ ըզ֊ հրաման հրամանատուին. և զայլսն ամենայն համակերաս ծառայացեա֊ լրս հրամանաց արարչին, և չիշխեն այլ ինչ քան զայն՝ յոր կարգեցանն % գործել, վասն որոյ գովեմք զնոսա՝ յա դադս ղսահմանս հր ամանացն պա ֊ հելոյ։
ք*այց մարդոյ առեալ զանձնիշխանոլթիլն 1ՏՏ , ո ւմ կամի՝՝ ծ առա յա֊ նայ. ոչ ի հարկէ ՜ բնութեան բռնադատեալ, ոչ ի զօրութենէն՝ որ նմ ա վասն լաւութեանց շնորհեցաւ՝ կասեալ, այլ ի հնազանդաթենէ միայն շահի զօգուտն, և յանհնազանդութենէ զվնաս . և զայն ոչ եթէ առ եղե֊ ոանէ 150 ինչ լեալ ասեմք մարդոյն, այլ վասն լաւութեանց։ ԶՒ* եթէ իբրև ղմի ինչ յայլոցն բնոլթեանց լեալ էր՝ զոր* ի հարկէն ծառայեն Աստուծոյ, ապա և վարձս ընդ կամակորութեանն առնլոյ չէր արժանի, այլ իբրե գործ՜ի մի էր արարչին , զոր թէպէտ ի շար վարէր, և թէպէտ ի բարի, ոչ պարսաւանք ինչ էին նմ ա և ոչ զովութիւնք ։ այլ պատճառ այն էր՝, որ գնա այնպէսն վարէր , նա և ոչ զլաւ ինչ դիտէր այնուհետև մարդն , քան֊ զի չէր հմուտ այլ իմիք, բայց այնմ ևեթ ՝ յոր պատշաճեալն էր։ Այլ Աս֊ աուած այնպէս պատուեթ 57 զմարդն կամեցաւ, զի առ լաւութեանցն խելամուտ լինելոյ՝ զանձնիշխանութիլնն պարդևեաց նմա, որով կարող իցէ առնել զինչ և կամեսցի, և զանձնիշխանութիւնն նորա ի լաւն խրա֊տէ դարձուցանել։

* (էջ

34

ԺԱ

* 1*սկ մարդիկ ,— ասում են ,— հենց իրենցի՞ց են ունենում այդպիսի կրքերը է թե 0 (դրանք) աստծուց են, կամ թե ուրիշ մեկը կա, որ դրանք մուծում է մարդկանց մեջ»։

Պատշաճ չի թվում ասել, թե աստծուց է, որ մարդիկ այսպիսին են. այլ աստծու ստեղծած առաջին մարդը ինքնակամություն և ազատություն է ունեցել, նրանից էշ նույնը իր հաջորդներն են ժառանգել։ Եվ այդպես
(մարդը ^) 61 ստանալով աղատակամությունր, որ աստծուց իրեն պարգևված մեծ շնորհն է, ծառայում է Հ ում որ ուղում է. քանի որ մյուս բոլո- ր/» 62 հարկադրանքով են ծառայում աստծու հրամանին։ Եթե երկնքի մասին ասես, այն հաստատուն է մնում և չի շարժվում իր համար սահմանված տեղից։ Եսկ եթե կամենաս արեգակի մասին ասել, ապա այն էլ կատարում է իր համար որոշված շարժումը ** ու չի համարձակվում չեղվել
(իր) ընթացքից, այլ հարկադրանքով ծառայում է տերունական հրամանին։ Այսպես էլ տեսնում ենք երկիրը՝ սեոմվս։ծ, որը կրում է հրամանատուի հրամանը։ Արարչի հրամաններին նույն կերպ^ ծառայող մյուս բոլորի* արարածները ևս լեն համարձակվում կատարել ուրեշ որևէ բան, քան այն, ինչի համար նշանակվել են։ Ուստի և հրամանների սահմանները պահելու համար դովոլմ ենք 65 նրանց։

9 այց մարդը, ազատակամ ություն ստանալով, ծառայում է ՝ ում որ կամենում է։ Ոչ թե բնական հարկադրանքից ստիպված, ոչ թե լավությունների համար իրեն շնորհված զորությունից զսպված, այլ միայն հնազանդությամբ է վաստակում օդուտր և անհնաղանզությամբ (ստանում) վնասը։ Ասում ենք, որ դա մարդու նկատմամբ եղել է ոչ թե չա֊ րիքի, այլ լավ նպատակների համար։ Որովհետև, եթե (ինքը՝ մարդը),
Աստծուն հարկ ա դրաբս։ր ծառայող մյուս գոյակներից որևէ մեկի նման չիներ, ապա հոժարակամության համար վարձ ստանալու արժանի չէր լինի, այլ աստծու ձեռքին կլիներ ինչպես մի գործիք, որը թե չար և թե բարի նպատակով կգործածեր. նա ոչ պարսավանք կստանար, ոչ էլ գովասանք, այլ (դրանց) պատճառը կլիներ նա, ով նրան այնպես կշարժեր. այնուհետև մարդը Լավի մասին էլ գաղափար չէր ունենա , քանի որ ուրիշ բանի հմուտ չէր, լինի, բացի սոսկ նրանից, որի համար հարմարեցված կլիներ։ Սակայն աստված կամեցավ մարդուն պատվել այս ձևով, լավ բաների մեջ խորամուխ էինելոլ համար ազատակամ ութ յոլնր պարգևն ց նրան, որով կարողանա անել ինչ որ ցանկանա, և հորդորեց ազատակամ ություն ը լավ բանի համար ծառայեցնել։

* յ Աշխարհաբար տեքստի բնագրական աղբյուրները տրված էն նան. աստղանիշ ^համարակալումներով (տե՞ս էջ 279-ից սկսած)— (1սմբ.)յ

35

Որպէս հայր ոք յորժամ ղորդի իւր խրատիցէ՝ որ կարող իցէ ուսումն ինչ ուսանել, չթողալ յուսմանէն՝ այլ յառաջադէմ լինել ի լաւն ստիպէ. վասն զի գիտէ՝ եթէ կարող է յառաջադէմ լինել, պահանջէ զուսումնն՝ յոր աւանդեցաւ։ Նոյնպէս և զԱստուծոյ պարտ է իմանալ եթէ յօժարե֊ ցոլցանէ զմարդն անսալ հրամանաց նորա . բայց զկամակար իշխանու֊ թիւևն ոչ հանէ ի նմանէ , կարողն է անսալ և չանսալ հրամանացն.
այլ խրատէ և յօժարեցուցանէ զմարդն, զի լաւութեանցն ցանկացող չի֊ քի, որովք արժան աւոր մեծաց պարգևաց լինիցի, եթէ անսայցէ Աստու֊ ծոյ. այլ գի և շանսալոյն իշխանութիւն ունիցի . քանզի ոչ եթէ վայրա ֊ պար ինչ կամ էր Ասաուած զայնպիսի պարգևս տալ, որ յաւիտենական անեղծոլթիլնն է . զի վայրապար իսկ էր այնպիսոյն տալ տր ոչ ունէր իջխանութիւն երկ ոցունց* նՏ , անսալոյ այնմ՝ զոր Աստուածն կամ էր, և չանսալոյ այնմ՝ զոր նաքն չախորժէր։ Բայց իրաւամբք այն է, յորժամ արժանի րստ որոց գործեացն ոք ինչ առնացու։

Ել արդ զիա՞րդ երևէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իջխանութիւն երկոցոսնց 1 * 9 , և անսալոյն և չանսալոյն։ Ել արդ յայտ է թէ անձնիշխան եղև մարդն ՝ առնել զբարի և ժտել ի չար. իբր ոչ եթէ չար ինչ առաջի 1 Ո Ը ^ տ ի9ի* ա Ա ա յն ևեթ առաջի կայր՝ կամ անսալ

Աստու&ոյ կամ չանսալ , և զնոյն ևեթ պատճառ չարին իմանար Բանգի լեալ մարդն առաջին՝ աոհնոյր պատուէր յԱստուծոյ, և չհնազանղեալ աս֊ տուածական հրամանին՝ մ տաբեբէր ի չարիս , և անտի լին էր սկիզբն**® չարեաց։

Ուստի ոչ ոք կարէ անարար ինչ և անձն աւոր զչարն ցուցաներ

և դարձեալ ոչ յ^ր ա րչէն, այլ յանսաստութենէ ղիպեալ 1 * 1 ա ս տուն գան ո֊ ղին, և յարուք վարդապետ ութ են է դրդեալ. զի ոչ եթէ այնպիսի ինչ հաս֊ տատեւսլ բնոլթեամբ զմարդն ցոլցանել կտրէ ոք 1 * 2 , Եթէ այնպիսի ինչ բնութիլն մարդուն աոեալ էր, ապա ոչ ի բնութենէ արարածոյ և յաս֊ տուածեղէն գրոց նմա վարդապետութիլն րնծայանայր. որպէս ասէ ուրեք աստուած կան բարբառն, եթէ ի մանկոլթենէ*** մարդիկ ի խնամս չա֊ րի մ իտեալ են. զի ցուցցէ թէ որ միտին ՝ կամօք միտի, և Ո Լ ուրուք բրռ֊ նոլթեամ բ։ ^

Արդ անսաս տ ութիլնն ևեթ ՝ որ արտաքո յ Աստուծոյ կամացն զոր ֊ ծիցի՝ պատճառ չարեաց իմանալի է. և նմին գայլ ոք վարդապետ ծա֊ ծուկ հաշուել 1 **, դրդիչ և ոչ բոնադատիչ, որ զմարդն ի լաւութեանցն

* Անարայփչ։

/

36

Ինչպես մի հայր, որ խրատում է ուսանելու ընդունակ իր որդուն չծուլանալ ուսման մեջ և ստիպում է ձգտել դեպի Լավը առաջադեմ լինելու համար, որովհետև գիտե, որ նա կարող է առաջադեմ լինել, պահանջում է այն ուսումը, որին հանձնվել է ,— այդպես էլ պետք է իմա- նալ աստծու մասին, որ մարդուն համոզում է՝ ենթարկվել իր հրամաններին, սակայն նրանից չի խլում ինքնակամ ութ յան իրավունքը , որով նա կարող է ենթարկվել կամ չենթարկվել հրամաններին։ Հորդորում ու համ ողում է մ արդուն, որ ձգտող լինի լավ բաների, որոնցով մեծ պարգևների արժանի լինի ՝ ենթարկվելով աստծուն, բայց նաև չենթարկվելու իրավունք ունենա։ Այդպիսի պարգևներ տալ իզուր տեղը չէր կամենում աստված, որը հավիտենական անեղծությունն է . որովհետև իսկապես իզուր կլիներ (պարգևներ) տալ այնպիսինին, ով իրավունք չէր ունենա երկու բանի ճ ենթարկվելու նրան, ինչ աստված էր կամ են ում, և չենթարկվելու այն բանին, որը նա չէր ախորժում 66 / ք^տյց արդարացին այն է, երբ (ամեն) ոք րոտ կատարած գործերի արժանի բան ստանա։

Եվ արդ ինչպե՞ս ի հայտ կգար գործերի ընտրումը, եթե մարդը չունենար երկակի ճ ենթարկվելու և չենթարկվելու իրավունք։ Ուրեմն պարզ է, որ մարդն ազատակամ եղավ կատարելու բարին կամ ձգտելու դեպի չարլ ւ 67 * Չպետք է կարծել, թե առջևում չար բան կար, որին ձգտած լիներ, այլ միայն այս կար ՝ կա ր մ ենթարկվել աստծուն, կա*մ չենթարկվել։ Եվ հենց միայն սա պետք է ընդունել չարի պատճառ։ Հանի որ առաջին մարդը ստեղծվելով) աստծուց պատվեր ստացավ, բայց, չհնազանդվելով աստվածային հրամ անին, ձգտեց ֆեպի չարիքը**։ Հենց այնտեղից էլ սկզբնավորվեցին չարիքները։

Այսպիսով) ոչ ոք չի կարող ապացուցել, թե չարը անստեղծ** բան էր կամ թե չէ գոյավոր ու աստծուց առաջացած, այլ (պետք է ընդունել), որ անհնազանդի անհնազանդությունից է եղել , մեկի սադրանքով հրսրհրրվել, որովհետև ոչ ոք չի կարող 70 ապացուցել, որ մարդն էությամբ է այդպիսին ստեղծվել։ Եթե մարդն այդպիսի (չար) էություն ստացած լիներ, ապա նրա մեջ անհնազանդությունը երևան կգար ոչ թե մեկի հրահրումից, այլ (իր իսկ) արարածային էությունից, և Աստվածաշունչ գրքում էլ դրա վերաբերյալ այնպիսի ձևակերպում չէր տրվի 71 , ինչպես որ մի տեղ աստվածային խոսքը հաղորդում է % «Մարդիկ մանկոլթյու ն Ւ$ հակված են դեպի շտրիքը»* ճ , որպեսզի ցույց տա, թե ով հակվում է, կամովին է հակվոլմ և ոչ թե ուրիշի բռնությամբ։

Արդ չարիքների պատճառը աստծու կամքից անկախ կատարված անհնազանդությունը միայն պետք է համ արել, իսկ մեկ ուրիշին էյ ընդունել գաղտնի խորհրդատու, դրդող, բայց ոչ հարկադրող, որը կամե

37

մերկանալ կամեցաւ։ Ապա եթէ զպատճառն ևս կամ ի ցին 105 խնդրել, րզ֊ նախանձն՝ որ առ մարդն եղ1ւ իմ ասրին զպատճառն։ Ել եթէ զնախան֊ ձուէն ևս ճշդիւք ա քննիցեն՝ թէ ուստի ՜ եղև, ասասցոլք՝ եթէ յառաւելոլթենէ զմարդն պատուելոյ™ 7 . ֆանդի միայն մարդ ըստ պատկերի և ըստ նմանութեան Աստուծոյ եղև։ Իսկ եթէ այնոլ զԱստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմ աստնարար խորհրդոյ։ Եթէ զնորա ինչ հանհալ էր, և մարգոյն շնորհեալ 1 * 8 , թերևս յիրաւի պատճառ չարեաց կարծէր տուիշն. ապա եթէ զնա նոչնպէս որպէս եղևն պահեաց, և զմար - դըն այսպէս կամեցաւ առնել, պատճառ չարեաց նախանձորդն է։
Քանզի ոչ եթէ յորմամ իցեն ուրուր երկու ծաոայք, և զմինն ի ծառայու - թնան ոլնիցի, և զմիւսն յորդէդիրս գրիցէ, և միոյն յարուցեալ ի վեր այ զմիւսն սպահանից է, մի՞թե պատճառ չարեաց զտէրն պարտ իցէ
իմանալ, որ ոչ եհան ինչ ի ծառայէն և շնորհեաց միւսոլն* 70 հ
ժք*

Արդ և զալն ևս հ արց անեն, եթէ չար ինչ չկայր առաջի, ուստի՞ օձն Հ զոր սատանայ կոչէֆ ճ իմացալ զհս/նդամանս չարին։

Ասեմք, եթէ սատան այ չար զս տ ո ւն գան ե լն ^* մարդոչն Աստուծոյ ի ֊ մացալ, վասն որոյ զմարդն յայն յօմարեցոյց։ Որպէս յորմամ իցէ ոք էորոլք թշնամի, և թագուցեալ զթշնամութիլևն՝ գաղտ կամիցի վնասել,
և չգիտիցէ զհանղամանս վնասակարաթեանն, և շուրջ եկեալ յածիցի հնարս խնդրել, ապա գտեաչ ժամանակ ՝ յորմամ ոք ի բմշկաց թշնամ֊ ւոյն^֊ 72 նոթա պատոլէխ 73 տայցէ յայս ինչ չհպել, և յալս նիշ կերակրոց չճաշակել, որով առողջութեանն կտրիցէ հասանել , և նորա լուեաչ ՝ վաղ֊ վազակի ի կեղծիս բարեկամութեան կեղծաւորեալ զբմիշկն պարսաւի֊ ցէ, և ղօգտակարսն նմ ա վնասակարս թելադրեալ կարծեցոլցանիցէ , և հակառակ պատուէրս 174 հրամանաց բժշկին տայցէ, և այնու առնիցէ նմա վնաս, որ ոչ եթէ յ առաջ ադոլն գիտէր զհան գտմանս վնասակար ու֊ թեանն, այլ ի պատուիրելՈյ* 75 թ^շկին գտեալ հնարս ՝ եղև վնասակար^ 8 , նոյնպէս կարծի և զսատանայէ ՝ նախանձելն^ 7 ՛ 7 նմա ընդ*™ նախաստեղծ մարգոյն, և չգիտել զհ անգամ անս վն ա սակաբոլթե անն. քանզի ոչ եթէ շար ինչ առաջի կայր ճ ուստի զհանգամանսն մարթ էր առնուլ. ուսեալ յԱստուծոյ պատոլիրանէն՝* 7 *, որ մարգոյն 180 տուաւ արգելուլ զնա ի
ճաշակելոյ ի տնկոյ իմեքէ ի մ ահաբերէ, զալն յադաջադրեաց մ արգո֊ յրն 181 . որ ոչ եթէ անպիտան ինչ ի կերակուրս մ արգո յ էր, և ոչ բնոլ֊ թե ամբ տունկն մահաբեր, և վասն այնորիկ ինչ արգելալ մարգն ի ճա֊

38

ցավ մարդուն բարություններից ՂԻ^Լ ։ ^սկ եթե ցանկանան (սրա^լ պատ ֊... ճաոը ևս քննել, պիտի իմանան, որ մարդու նկատմամբ եղած նախանձն է։ Եվ եթե նախանձի վերաբերյալ ևս ճշտորեն քննություն կատարենք թե որտեղից առաջացավ, կասե՞ք՝ (աստծու)՝ մարդուն պատվելու առավեխւլյունիը* քանի որ միայն մա՞րղր աստծու որա տկերով ու նմանությամբ ստեղծվեց* լ ։ Իսկ եթե դրանով ցանկանան աստծուն չարիքների պատճառ համարել, կդադարեն խելոք կերպով մտածելուց։ Եթե նրա (սատա֊ նայի) ունեցածը (աստվածի խլած ու մ արդուն տված լիներ, գուցե տվողը իրավամբ չարիքների պատճառ համարվեր։ Իսկ եթե նրան պահեց այնպես, ինչպես ստեղծվել էր, և մարդուն կամեցավ այսպես ստեղծեր
(ուրեմն) չարիքների պատճառը նախանձորդն է։ ՛Զանի որ, եթե մարդ ունենա երկու ծառա, մեկին ծառայության համար պահի, իսկ մյուսին որդեգրի, և այն մեկը, հարձակվելով մյուսի վրա, սպանի նրան, մի՞թե չարիքի պատճառը պիտի համարել տիրոջը, որը ծառայից բան չխլեց ու մյուսին տվեց 7շ /

ԺԲ

Արդ ՝ այս էլ են հարցնում՝ «Եթե մեջտեղը չար բան չկար, օձը, որ սատանա եք անվանում, որտեղի՞ց իմացավ չարի հանգամանքները»^։

Պատասխանում ենք, որ սատանան իմացավ աստծու նկատմամբ մարդու անհնազանդության չարիք լինելր, այդ պատճառով մարդուն մղեց այն բանին 7 *։ Ինչպես՝ երբ մեկը մի ուրիշին թշնամի լինի և թըշ֊ նամությունը թաքցնելով, ուզենա գաղտնաբար վնասել, բայց, չիմանալով վնասելոլ եղանակը, շրջի հնարքներ որոնելու, ապա գտնի (հար֊ մար) Ժամանակ՝ երբ բժիշկներից մեկը նրա թշնամոլն պատվիրի՝ այս֊ ինչ բանին ձեռք չտալ, այս տեսակ կերակուրից չուտել ապաքինվել կարողանալու համար, և ինքն այս լսելով անմիջապես կեղծավորությամբ բարեկամ ձևանա, բժշկին պախարակի, օգտակարը հիվանդին վնասակար կարծել տա և բժշկի պատվերների հակառակը հանձնարարի, դրանով հիվանդին վնաս պատճառի ,— նա ոչ թե նախապես գիտեր վնասակարության հանգամանքները, այլ, բժշկի պատվիրելուց հնարքներ գըտնող, վնասող դարձած կլինի։ Այսպես էլ սատանայի մասին պետք է կարծվի՝ որ նա նախանձում էր նախաստեղծ մարդուն, բայց վնասելոլ միջ ոցներր չգիտեր։ Որովհետև մեջտեղը չար բան չկար, որպեսզի հնարավոր լիներ ընդօրինակել հանգամանքները, սովորեց աստծու պատվիրանից, որ մարդուն տրվեց՝ նրան արգելելու մ ահաբեր տունկից էՀա֊ շակել, այն առաջարկեց մարդուն 7 ^։ Այն տունկը մարդու համար անպետք կերակուր չէր և ոչ էլ էությամբ մ ահ արեր էր, որ այդ պատճառով

39

շակեչոյ ի նմանէ, այլ անսաստութիւնն եղև պատճառ մ ահ ալան մար֊ գոյն, իրրև ջան ցա լորի՝ որ անցանիցէ զհրամանաւ հրամանատուի՝ որ նմա կարգեալ իցէ*

Արդ ժտեցոյց թշնամին զմարդն անցանել զհրամանաւն Աստուծոյ , որպէս զի ոչ եթէ ստտւգեալ գիաէր՝ եթէ այնու նմա վնաս ինչ 182 գործել կարիցէէ, այլ կարծեօք ի Քեթուս մատուցեալ, եթէ լիցի և թէ չլինի ցի. և յեաոյ յԱստուծոյ պատուհասէն՝ որ աո մարդն եղև վասն պատոլիրանա֊ ղանցութեաննիմացալ եթէ պատոլիրանք^ նորա մահ գործեցին 9 և յիրաւի պատժեցան և նա և մարդն՝ զոր յօժարեցոյց յանսաստութիւնն, ճաշակել ի փայտ էն՝ որ ոչ բնոլթեամբ մահաբեր էր> այլ յԱստուծոյ սպաձնալեացն եղև աջնպիսի ի բաց պատճառ։

Ել որպէս բժշկի ոչ կարեմք մեղադիր լինել վասն յաոաջագոյնն զգուշացուցանելոյ որով օրինակաւ կարիցէ մարդն առողջանալ, և նորա թողեալ զպատուէրս I 85 բժշկին՝ անսայցէ թշնամլոջն՝*** որ զվնասարար խրատսն տայցէ նմա, որով ոչ զպատճառս վնասուն ի բժշկէն՝ որ յա֊ ոաջագոյնն գաշակեաց նմա՝ իմանալի է, այլ ի թշնամւոյն 187 որ ի պա՜ աոլիրանէւ** բժշկին նմա զվնասն հնարեցալ , նոյնպէս և ղսատանայէ ասեմ ք լեալ թշնամի մարդկան՝ որ չև ևս գիտէր զհանգամանս շարեաց, այլ Ւ սլաառւիրանէն^ Աստուծոյ ոլսեալ՝ կամեցալ վնասեչ մարդոյն. որպէս 190 զի եթէ առանց Աստուծոյ կամաց ի ծառոյն ճաշակիցէ ճ առ֊ նոլցոլ պատիժ զմահ։ Քանզի եթէ յաոաջագոջն չէր դոլշակեալ Աստուծոյ մ արդոյն չուտել ի կերակրոյ ծառոյն, և նորա յանգէաս կերեալ, չլիներ նմ ա պատիժ մահ , կամ որպէս թէ աո ի շգիտանս եկեր, կամ թէաո շժուժալոյ ի կերակրոյ ծառոյն, չէր ինչ պատժի պարտական։ Քանզի և մանուկ կաթնակեր՝ որ յայլ ինչ կերա կուր մտաբերիցէ, ոչ պատժելի է՝ այլ արգահատելի, որպէս թէ առ ի չգոյէ կաթին յայն յօժարեաց։ Նա և
*>ձն, որ է սատանա յ, յիրաւի պատմեց ալ վասն ընդ անա դորոյն* 92
թշնամութե ան րնդ մ արդոյն ունելոյ։

Ել արդ սկիզբն 193 շարեաց զնախանձն ասեմք, և գնա խանծն յառա֊ ւել զմարդն պատուելոյ, և զչարիսն յանհնազանդոձթենէն։ Զի Աստուած այնպէս առա լել զմարդն պատուեաց^* 1 և նորա անսաստեալ զընկէց զպատուիրանն^։ Ուստի զամենայն ինչ որ չինի շար, որ բնոլթեամր շար գիտեմք, այլ զի առանց կամացն Աստուծոյ գործին իրք ինչ՝ լինին չար։
նա և ընդ լինելն իսկ սատանայի յԱստուծոյ, գիտաց՝ եթէ ս*նսաս֊ տել ումեք Աստուծոյ՝ չար է և ոչ բարի, քանզի ոչ եթէ անմիտ ինչ ոք

40

մ արդուն արգելվեր ճաշակել նրանից, այլ անհնազանդությունը եղավ մահվան պատճառ մարդու, ինչպես մի հանցավորի, որը իր վրա նշանակված հրամայողի հրամանը չի կատարում։

Թշնամի ն այդպես հ անդ գնել սրվեցի մ արդուն՝ դուրս զալ աստծու հր ամանից, ոչ այն պատճառով, որ հաստատապես գիտեր, թե դրտ նով նրան կարող է ինչոր վնաս պատճառել, այլ կասկածելով ու ե րկր տ յելսվ^ կԺ^Ւ կ ա *$ ձՒ Ժ^Ւ ( վխ տ ս ը)։ Եվ հետո պատվիրանազանցության պատճառով աստծուց մարդուն հասցրած պատուհասից իմացավ, որ նրա պատվիրանները մահ առաջացրին , և իրավամբ պատմվեցին , թե՛ ինքը (սատանան), թե՛ մարդը, որին հրահրեց անհնազանդության ՝ ճաշակ ելու այն ծ առից 7 8 , որը էությամբ մահաբեր չէր, այլ աստծու սոլ առնալիցից այնպիսի բաների պատճառ եղավ՚$։

Եվ ինչպես որ չենք կարող մ եղադրել բմշկին ՝ նախօրոք ղդուշա ցնե - լոլ համար, թե ի նչ ձևով կարող է առողջանալ (հիվանդ) մարդը, բայց սա, թողնելով բմշկի պատվերները, լսում է իրեն վն աս ակար խորհարդներ տվող թշնամուն, որով չպետք է կարծել, թե վնասի պատճառր նրան նախապես տեղյակ պահող.բժիշկն է, այլ թշնամին, որը բժշկի պատվերից նրա համար վնաս հնարեց. նույնպես և սատանայի մասին կարող ենք ասել, թե մարդկանց թշնամին, որը թեև դեռ չդիտեր չարիքի հանգամանքները, սակայն, աստծու պատվիրանից սովորելով, ցանկացավ վնասել մարդուն 1 այն նպատակով, որ եթե (մարդը) առանց աստծու կամքի ճաղակեր ծառից, իբրև պատիժ մահն ստանար։ Որովհետև եթե աստված նախօրոք զգուշացրած չլիներ մարդուն՝ ծառի պտղից չուտել, և նա չիմանալով կերած լիներ, մահը չէր լինի նրան պատիժ, կամ՝ թե որ անտեղյակ լինելով կամ ծառի պտղին շդիմանալուց կերած լիներ, որևէ պատժի պարտ ական չպիտի լիներ։ Որովհետև կաթնակեր մանուկն էլ, որ մի ուրիշ կերակրի է ձգտում, ոչ թե պատժի, այլ խղճահարության է արժանի, քանի որ կաթ չլինելու պատճառով նրան փափագեց։ Նաև օձր , սատանան է, իրավացիորեն պատժվեց ՝ մարդու նկատմամբ դաժան թըԼ~ նամություն ունենալու պատճառով*®։

Եվ այսպիսով ընդունում ենք, որ նախանձն է չարիքի սկիզբը, իսկ նախանձը մարդուն առավել պատվելուց է, չարիքն էլ անհն ազան դուհ ունիցՈրովհետև աստված այնպիսի առավելությամբ պատվեց մարդուն, իսկ նա չենթարկվելով պատվիրանը արհամարհեց 82 ։ Ուստի ինչ չար թան, որ լինում է, ի րնե լար չենք ընդունում, այլ ինչ բաներ, որ առանց աստծու կամքի են կատարվում, նրանք են չար չինում։

Եվ սատանան հենց որ աստծուց ստեղծվեց, իմացավ, թե աստծուն չհնազանդվելը շար է և ոչ բարի, քանի որ նա Աստծուց ստեղծվեց ոչ թե

41

եզև նա յԱստուծոյ՝ եթէ չգք՚տէր, ևթէ որ ինչ ըստ Աստոլծոյ կամացն
1ինփ՝ բարի և որ ինչ արտաքոյ քան զնորա կամսն ՝ այն չար է . և
վասն այնորիկ յիրալի աանջէ գնա Աստոլած, զի գիտէ նա 197 զբարին,
և ոչ առնէ, և հմուտ է չարինք և ոչ թորշի։ Ել ոչ չար և չարչարիչ հաստատնաք ղնա Աստոլած . և ոչ փորձիչ եթէ նովաւ փորձն ալ զարգարս զտեսցէ. և ոչ ինքն յանձնէ չար գտեալ է և ոչ անարար և հակառակ Աս տ ուծոյ. այլ մտաւոր եղեալ յԱստուծոյ ք և հմուտ գիտութեան ճ թէ չար է հակառակ կալ Աստոլծոյ հրամանին ։ և յայն զոր գիտէրն ճ թէ չար է % յանդգն ե ց աւ, զանսաստութենէն ասեմք. և անսաստութիլնն ոչ եթէ անձ~ նաւոր ինչ յառաջագիւտ եհաս ի դիտութիւնն սատանայի, այլ իբրև ըզ֊ մի ինչ եղեալ ի դեպաց կամեցելոյն։

Նա և զմարդոյ յիրալի, ասեմք, կրել պատուհաս ընդ որոց գործփցէ. քանզի կամ աւ երթայ յոլսումն այնպիսի իրաց, յ ո ր ո 9 յործամ և կամիցի 1 և մեկնել կարող է . քանզի և կամելոյն և չկամելոյն ունի իշ֊ խանութիւն, զորոյ զհետ երթայ և կտրելն զոր ինչ կամիցի առնել։

ԺԳ

Որովհետևք ասեն, չարեաց արարիչ զԱստուած չկամիք ասել, այլ ի մ արդկանէ եղեալ թե լա դրութե ամբ սատանայի ի հնազանդելոցն նո - բա և ի խաբեցելոց, և յիրաւի կրեն պատիժս, զի կարէին հատանել /է 198 ընկենուլ 1 ^ ի բաց զչարիսն, և ոչ կամեցան, և արդ վասն նորին իսկ
։:ատանայի հ արցցուք. այնպիսի՞ արդեօք 200 արար գնա Աստոլած, եթէ ինքնին այնպիսի չէր Հ և յօժարեաց ի չարարարել։

Եթէ այնպիսի արարեալ էր գնա Աստուծոյ, պատիժս ի նմանէ չէր պարտ պահանջել, զի պահեաց զպայման րնութեանն ճ լոր արարն զնա
Աստոլած. և որ ոք ոչ կամօք ինչ գործէ, ընդ այնր պատիժ չպարտի կրել, բայց որ կամօք կարող է գործել, և գործ ինչ յոռութեան գործիցէ, յիրալի պատժի, զի ոչ եկաց յայնմ ճ զոր Աստուածն կամի, ապա եթէ
Աստուծոյ բարւոք եզև, և անձամբ յանձնէ դարձոյց զկամսն ի չալ ւ՝ հե ֊ ռացուցեալ զինքն ի լաւէն, յիրաւի պահանջի ընդ որոց յանդգնեցաւն՝ պատիժս, զի զսատանայ մեք ոչ յԱստուծոյ սատանա յ եղեալ գիտեմ ք* այլ զսատան անուն ՝ վասն խոտորելոյն էառ իւր անուն, քանդի սատա -

՝ 42

ի թրև անմիտի մեկը, որ չիմանար, թե ինչ որ աստծու կամքով է չի֊ նում, բարի է, իսկ ինչ որ նրա կամքից դուրս է, չար է։ Եվ այս պատ֊ ճառհվ աստված իրավամբ տանջում է նրան, որովհետև նա գիաե բարին, ր ա յց չի անում, հմուտ է չարին և չի խուսափում (նրանից)։ Եվ աստ֊ ված նրան չստեղծեց չար ու չարչարող* 9 , ոչ էլ փորձիչ, ,որ նրանով փոր֊ ձի ու արդարները զտի։ Եվ (սատանան) ինքն իրենից չար չէ, ոչ էլ անստեղծ ու հակառակ աստծուն, այլ աստծուց բանական է ստեղծվել և հմտությամբ դիտե, որ աստծու հրամանին հակառակվելը չար է է և հան֊ դըգնեց այն բանին, որի գիտեր, թե չար է . անհնազանդության մասին ենք ասում։ Եվ անհնազանդությունը նախապես եղած ինչ֊որ գոյակ չէր, որի մասին իմացավ սատանան 84 յ այլ կամային դիս՝քվածից\ առաջացած բան։

Մարդու մասին էլ ենք ասում, որ իրավամբ պատիժ պիտի կրի իր կատարածների դիմաց, որովհետև կամովին է հակվում սովորելու այն֊ պիսի բաներ, որոնցից ցանկացած դեպքում կարող է հեռանար քանի որ թե՛ կամենալու և թե ր չկամենալու իրավունք ունի, որին և (ինքը) հե֊ տևում է ճ կարողանալով անում է, ինչ որ կամ են ում է։

ԺԳ

«Որովհետև ,— ասում են ,— չեք ուզում Աստծուն չարիքների արա֊ րիչ համարել, այլ (ընդունում եք, թե դրանք) առաջացել են սատանայի թելադրանքով խարված ու նրան ենթարկված մարդկանցից, որոնք իրա֊ վամբ պատիժներ են կրում, քանի որ կարող էին չարիքները կտրել ու դեն նետել, բայց չկամեցան ,— այժմ հարցնենք հենց նույն սատանայի մասին ՝ արդյոք աստված նրան այդպիսի ն ստեղծեց, թե ինքնին այդ^ի՜ սիՆ չէր) բայց կամովին համաձայնվեց չարիքներ գործելոՍ&է I

Եթե աստված նրան այդպիսին ստեղծած լիներ, պետք չէր պատիժ֊ ներով նրանից վրեժխնգիր լինել, որովհետև (սատանան այդպիսով) պահած կլիներ աչն էության հատկությունը, որով աստված նրան րս֊ տեղծեց։ Եվ ով որ մի բան կամովին չի կատարում, դրա համար ւզա~ տիժ չպիտի կրի։ Եսկ ով կարող է կամովին գործել, բայց ինչ֊որ վատ գործ է կատարում, իրավամբ պատժվում է, քանի որ (ղրանով) չի մնում աստծու կամեցածի սահմանում։ Ւսկ եթե աստծուց բարի ստեղծվեց, սակայն հենց ինքն իր կամքը շարին ուղղեց՝ իրեն հեռացնելով Լավից, իրավացիորեն պատժվում է այն բաների համար, որոնք հանդգնեց (կա֊ տարել)։ Մենք գիտենք, որ սատանան աստծուց սատանա չի ստեղծվել, այլ խոտորվելու պատճառով իր համար անվանում ստացավ սատանա ա֊

43

•նայ յԵրրայեցլոց 20 * և յԱսորլոց* 02 լևզոլէ խոտորեալ թարգմանի , այլ զօ֊ րութիմն իմն զգայուն լաւութեանց հ աստ ատեցալ յԱստուծո յ, և ի թշնամութենէ ընդ մարդոյն ունելոյ Հ իւրն 2Ծ $ կամ օր եղև բանսարկու . թողեալ զԱստուծոյ հպատակութիէւն՝ սկսաւ անսաստել, ի հակառակ կայ Աստու - ծոյ հրամանայքն ուսուցանել մ աբդկան, և իբրև զապսաամբ 2 ® Հ յետս կացեալ թիւրեցաւ յԱստուծո յ։ Եւ վկայէ բանիս աստոլածական բար- յբառն, որ ապստամբ 2 ®^ վիշապն կոչէ գնա ՝ եթէ հրաման ալ սպան զա֊ պրստամբ վիշապն: Եւ արդարև իսկ բսձնն Աստուած սպան զսատանայ, այնու զի կռխելոյն գնա ետ իշխանութիւն։ Արդ ապստամբկ ո էէ ԸՂ~ նա դիր . եթէ նո յնպի սի Հ որպէս եղեն յԱստ ուծոյ՝ կացեալ էր, ապա ոչ ապստամբ 207 կոչէր գնա . զի որ ապստամբի 208 ոք, թողու գիւր պայմանն 1 որով ոչ անարար իսկ ցուցանի։ Զի եթէ անարար էր, ապա ոչ յիւրմէն 209 բնութենէն փոխէբ* քանզի չմարթի թնութեան իմիք՝ առանց կամաց ՝ մերթ բարի չինել, մերթ չար։

ԺԴ

Ւսկ արդ եթէ ոշ\էր անարարի®, ասեն,ըստ ձեզսատանայ , և ոչ այն֊ ււքիսի եղեալ յԱստուծո յ, և անձամբ զանձն դարձոյց ի լալէ անտի 2 ^ ի չոռին, որ է ի հն ազան գութ են է յանհնազանդութիլն, արդ զայն ասացէք . դիտէ՞ր Աստուած եթէ այնպէս չինելոց էր, եթէ 218 չգիտէր. թէ գիտէր և արար, ինքն է ւպատճառ նորա ի լաւութեացն դառն ալո յ է ապա եթէ^**
*Ղ ԳՒ ա էՐ> արլ նէր Ղ ա յն զոր ոշն գիտէր ճ թէ որպիսի ինչ ոք լինե¬
իր իցէ*

Անգիտութիւն կարծել զԱստուծոյ ՝ անհնարին յիմարութիւն է, քանզի միայն ինքն կանխադէտ է հանդերձելոց։ Այլ քանզի բարերար էութիւն է Աստուած, ոչ կամեցալ զազնուականութիւնն իւր ծածկել , վասն որոյ յա ռաջա դո յն գիտէր զսատանայէ ՝ եթէ թիւրելոց է, և զմարդիկ յանցուցանելոց ՝ առ ի չանկն դիր լինելոյ հր ամանաց նորա, որով միանգամայն վասն անձնիշխ անութեան մարդոյն երևելոյ արար գնա Աստուած , *Ժ առաւելութիլն բարերարութեան Նորա յա յանի լիցի մարդկան, վասն թողութեան տալոյ մարդկան յառաջագոյն գործելոցն մեղաց։ Զի յորժամ զսատանայ ամպարշաացեաթ 15 տես անիցեն և շբարձեալ ի միջոյ, և վա֊ սըն իւրես/նց մեղացն իման այց են ճ թէ գոյ հնար թողոլթեան ապաշխարութեամբ փ գի Աստուծոյ բ արերարութիլնն ցոլցանիցի, և մարդիկ ըզ

44

նուեը, որովհետև եբրայեցերեն և ասորերեն լեզուներով սատանա նշանակում է խոտորված։ Աստծուց նա ստեղծվեց որպես լավ բաները հասկացող մի էություն 89 , բայց մարդու նկատմամբ ունեցած թշնամությունից ի ի կամքով բանսարկու դարձավ, թողնելով աստծուն հնազանդվելը * սկսեց ընդվզել ու մարդկանց սովորեցնել հակառակվել աստծու հրամաններին և, որպես ապստամբ, խոտորվեց ու հեռացավ աստծուց։ Այս ասածին վկայում է աստվածային խոսքը, որը նրան ապստամբ վիշապ է անվանում ճ ասելով. ((Հրամանով սպանել ապաստամբ վիշապին»*^։ Եվ արդարացիորեն բանն աստված սպանեց սատանային ճ նբանով, որ իրավունք տվեց ոտնատակ անել նրան։ Այսպիսով Գիրքը 97 .նրան ապստամբ է է կոչում։ Եթե (սատանան) մնացած լիներ նույնպիսին, ինչսլիսին որ ստեղծվել էր աստծուց, նրան (Գիրքը) ապստամբ չէր կոչի, որովհետև երբ մեկն ապստամբվում է, թողնում է իր (ունեցած) հատկությունը։
Հենը դրանով էլ (սատանան) անստեղծ չի երևում, քանի որ եթե անստեղծ լիներ, իր բնույթից չէր փոխվի։ Որովհետև որևէ էություն առանց կամքի չի կարող մերթ բարի լինել, մերթ՝ չար։

ԺԴ
ձԵսկ եթե ըստ ձեզ ",— ասում են ,— սատանան անստեղծ չէր, ոչ էլ այսպիսին ստեղծված աստծուց, այլ ինքն իրեն փոխեց լավից վատի, այսինքն Հ հնազանդից անհնազանդի, ապա ա՛յն ասացեք 80 աստված գիտե՞ր, որ այդպես էր լինելու, թե՞ չգիտեր։ Եթե գիտեր և ստեղծեց, ապա ինքն է պատճառը նրա ճ լավից 90 (վատի) փոխելու, իսկ եթե չգիտեր, ինչո՞ւ էր ստեղծում նրան, որին չգիտեր, թե ինշպիսի՚ն է լինելու»։

Խիստ հիմ արություն է աստծու մասին կարծել, թե անգետ էր, քանի որ միայն նա նախապես գիտե լինելիքը։ Ոայց որովհետև աստված բարերար էություն է, չկամեցավ իր ազնվությունը թաքցնել։ Դրա համար,
(թեև) նախապես գիտեր սատանայի մասին, որ խոտորվելու է, մարդկանց էլ հանցանք է գործել տալու՛ չունկնդրելու աստվածային հրամաններին, (սակայն) աստված նրան ստեղծեց, որ դրանով միաժամանակ երևա մարդու աղա տա կամությունը, և հայտնի դառնա մարդկանց (հ անդեպ ունեցած) իր (այսինքէւ՝ աստծու) բարերարության առավելությունը 9 ^ ներելով մարդկանց՝ առաջուց գործած մեղքերի համարի, որպեսզի երբ սատանային տեսնեն շար դարձած ու մեջտեղից չվերացած և հասկանան, որ իրենց մեղքերի ներման համար կա հնարավորություն՝ ապաշխարությամբ, աստծու բարերարությունը ցույց տրվի, և մարդիկ

45

շնորհն Նորա գիտասցեն, ղի եթէ այն այնպէս չէր լեալ, և ոչ բարերա֊ րութեանն նորա ոք խելամուտ լինէր։

Նա բնալ իսկ, ասեն, յեա թիւրելոյն սատանայի և խաբելոյ զմաբդն % րնդէ՞ր իսկ ոչ եբարձ ի միջոյ, զի մի՛ զբաղումս սպանանիցէ։

Ոչ եթէ չէր կարող Աստուած բառնալ զսատանայ ի միջոյ, քանզի չիք ամենևին տկարութիլն ղԱստուծով , այլ զի չէր ինչ մեծ գործ Աստուծոյ զսատանայ ինքնին անձամբ սպանանել, /ձ 21Ծ զարարած մի զիւր փոքր յոչինչ դար ձուղ անել, զի մի կարծիցի՝ թէ վասն չժուժալս յ չարութեանն նորա սպան զնա։ Երկրորդ անգամ ՝ զի անծանոթ 217 ևս լինէր առ յապայ մարդկան Աստուծոյ բարերարոլթիւնն, թէ յառաջա գոյն սպանանէր 218 զսատանայ . զի ոչ ոք ունէր նշանակ ինչ յայտնի բարերար կոչելոյ րզ֊
Աստուած։ Այլ թերևս և կարծիք ինչ ի մէջ մտանէին ճ թէ հաւասար ինչ ոք էր նա Աստածոյ է և աճապարեաց ի միջոյ եբարձ . վասն որոյ պահեաց զնա, և ոչ կորոյս ի միջոյ, զի մարդիկ յորժամ լաւութե անցն հմուտ լի֊ նեցին, յադթեսցեն նմա ճ փոխանակ ա յնոցիէլ որք 212 յառաջնումն յտղթեցան ի նմանէ։

Այն իսկ մեծ և զարմ անալի է, զի մարդն Աս տուծո յ՝ վառեալ Աստուծոյ օ գն ական ութն ամբն 22Ծ , պատերազմեալ յադթիցէ սատանայի։ Որպէս մ արտուսո յց ոք ամենայն հնարիւք հնարեալ զիւր աշակերտսն թեքել, աո ի ցուցանելո յ զհանգամանս մարտիցն, որով մ արթիցեն յաղթել ա֊ խոյանից, և առաքիցէ զնոԱա ի հրահանգս մրցել ընդ ախ ոյեանսն 221 , և յաղթութեանցն ուշ առնել խրատիցէ մինչև զկեանս անգամ արհամար֊ հ ել. զի լաւ համարի թէ վասն անոլան բարիոք մեռանիցին քան թէ կենդանի կայցեն և վատանուն լինիցին։ Ել նոցա զթե լադրութիւնս վարդապետին ի մտի եդեալ, և զպարգևս ընդ յաղթութեանն, գեր ի վերոյ լի֊ նիցին ախոյնանին^ 2 , և պսակն ալ առ վարդապետին հասանիցեն 222 , և նշանակ ճգնութեան ընդ ախոյեանին 224 առ նա զպսակն բերիցեն։ Ապա եթէ զմարտուսոյցն զմտաւ ,ոչ ածից են 225 , և յաղթութեան և պսակի ոչ ցանկանային 228 , կործանին 222 , վատանուն յախոյեանէ անտի 228 , չի( 9ա Փ այնուհետև թշնամանին 222 և տանջին 22 ®, և մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատոլթեանն կրեն 221 ։

Նոյնպէս և զԱստուծոյ իմանալի է, թէ իւրովք պատուիրանօք վառէ գեղեցիկ զմարդիկ ՝ առ ի պսակելոյ զյաղթողն, և յամօթ աոնելոյ զվատացեալն , իսկ եթէ ոք յոչինլ զԱստուծոյ զպ ատոլի բան սե 232 համարիցի, յորժամ մրցել ընդ բանսարկուին 288 մարտնչիքի* 22 * վաղվաղակի կործանի, քանզի չունի զնշանակս յաղթութեանն. և յիրաւի կրէ պատիժ 22 *

■ * ՀՓԿ

- չ -

(էյ Տ7)։

V...

նիփ շնորհը գիտենան։ Իսկ եթե դա այդպես եղած չլիներ, ոչ ոք նրա բարերարությանը վերահասու չէր լինի։

«Հապա ինչո՞ւ, —ասում են ,— խոտորվելուց և մարդուն խաբելուց հետո \սատանային նա մեջտեղից իսկույն չվերացրեց, որ շատերին մ ահ֊ վան պատճառ չլիներ»**։

(Նախ )՝ աստված ոչ թե չէր կարող սատանային մեջտեղից վերացնել ,— որովհետև աստծու մեջ թուլություն բոլորովին չկա ,— այլ մեծ գործ չէր աստծու համար սատանային անձամբ սպանել ու իր մի փոքր արարածին ոչնչացնել, (և պատշաճ չէր**), որ կարծվեր, թե նրա չարությունը չհ անդուրժելու պատճառով սպանեց նրան։ Ապա՝ եթե սատանային վաղօրոք սպաներ, հետագա մարդկանց անծանոթ կմնար աստծու բարերարությունը, որովհետև ոչ ոք աս ածուն բարերար անվանելու որևէ բացահայտ օրինակ չէր ունենա։ Եվ գուցե կասկած էլ առաջանար, թե նա (սատանան) աստծուն հավասար մեկն էր, ու (աստված) շտապեց, մեջտեղից վերացրեց . ուստի պահեց նրան և մեջտեղից շանհետացրեց, որպեսզի մարդիկ, քաջատեղյակ լինելով լավություններին, նրան (սատանային) հաղթեն՝ նրանց դիմացի, որոնք սկզբում հաղթըվեցին նրանից։

Հենց այն էլ մեծ և զարմանալի (բան) է, որ աստծու մարդը, աս֊ տըծու օգնությամբ զինված, պատերազմի ու հաղթի սատանային։ Օրինակ, (գիտենք, որ) մարտուսույց մարդը բոլոր միջոցները գործադրում է իր աշակերտներին վարժեցնելու և սովորեցնելու կռվի եղանակները, որոնցով հակառակորդներին կարողանան հաղթել, նրանց ուղարկում է մրցասպարեզ հակառակորդների հետ կռվելու, և խրատում է հետամուտ լինել հաղթանակի՝ մինչև անգամ կյանքն արհամարհելով, որովհետև նախընտրելի է համարում, որ հանուն բարի անվան մեռնեն, քան թե մնան ու վատահամբավ լինեն։ Եվ նրանք, ուսուցչի թելադրանքները մ բաքում պահելով ու հաղթանակի դիմաց պարգևներ (ակնկալելով), հաղթում են հակառակորդին և վարձատրված՝ ուսուցչի մոտ են գալիս ու պսակը, որպես թշնամոլ դեմ (մղած) դժվարին կռվի նշան, բերում են նրան։ Իսկ եթե մարտուսույցին չմտաբերեն և հ ադթանակի չձգտեն, հակառակորդից կպարտվեն՝ վատ անունով . այնուհետև իրավամբ կնախատվեն ու կտանջվեն և վատության դիմաց մահվան պատիժ կկրեն։ Այսպես էլ պետք է գիտենալ աստծու մասին, որն իր պատվիրաններով գեղեցկորեն զինում է մարդկանց, որպեսզի հաղթողին խրախուսի, իսկ թերացողին խայտառակի։ Օայց եթե մեկը աստծու պատվիրանները բանի տեղ չդնի, բանսարկուի հետ կռվելիս** անմիջապես կկործանվի, որով֊

47

1

պատուհասից այնպիսին, զի ոչ նմանեաց րնկերին՝ 2 ՝^ որ կռուեցաւ և յաղթեաց։

Արդ վասն այնորիկ թողեալ է Աստուծո յ զսատանայ իբրև ի հրա֊ հանղս կռուանոցաց յաշխարհի , զի յորժամ իւր նահատակեալքն կռուի֊ ցին և չոպթիցեն նմա ՝ պարծանք առաջնոյ յաղթութեանն նորա քակևս֊ ցին յայժմոլն յա յնպիսեացն 237 մ արդկանէ, որ լաւութեանցն ցանկու֊ թեամր պարտից են գնա, և նշան յա ղթութե ան դն ահա տ ակութ ե անն կան դնիցեն 2 ՝** ։ ք ա նղի կոխան արկեալ ընդ ոտիլք մերովք՝ անկե ալ դնի մեռեալ, և կործանի ճ առ ի լաւութեանցն ցան կաթետն մեր՚ոյ ի պար֊ տութիւն մաանեալ։

ԺԵ

Արդ> յետ այսր ամենայնի հաւանութեանց յամառեալ ղնոյն 2 ^ ի մ էջ բերեն , բնութե ամբ են , ասեն , չարիք և ոչ կամ ածին ք։

Ասեմք 240 , եթէ բնոլթեամ ք իցեն ։ ընդէ՞ր օրէնք ի թադաւորաց դնիցին, և սաստք ի յիշխանաց, և պատիժք ի դատաւորաց . ո՞չ ապա֊ քէն վասն կարճելոյ չարեացն։ Ելա 24 *, թէ 242 րնութեամբ իցեն չարիքն % ոչ պարտի օրէնսդիրն օրէնս դնել ք և ոչ իշխանն պատիժս ի վերայ չարա֊ գործին ածել * ԸնդԷ՞ր պաաժիցեն զայն ճ որ ոչ կամօքն չար իցէ է որում արգահատելն պարտ էր , և ոչ պատիժս ի վերայ հաս՚ուցանել։

Եւ արդ այնպիսոյն եթէ կին շնայցէ, չպարտի մեղադիր լինել . քան֊ զի ոչ կամաւ* ոբպէս ասենն՝ յօժարեցալ ի չարն ք այլ րնութեամբ բռնա֊ դատեցաւ։ Ել եթէ որդւոյ 243 իւրոյ 244 սուր առեալ ի վերայ խաղայցէ, մի՜ լիրի նմա մեղադիր . զի ոչ իւր կամաւ երթայ, այլ չարն տանի գնա յայն։
Եւ եթէ ի դրացւոյ 245 և ի բարեկամ է թշնամ անեսցի ՝ մի՜ փոխարկն թրշ֊ նամանեսցէ ք այլ աոաւել արգահատեսցէ ևս . զի ոչ եթէ նա ինչ թըշ - նամ անէ, այլ չարն ճ որ բռնաբար վարէ գնա։ Նոյնսլէս՝ յորժամ դուստր զմայր անարգիցէ, և նու զկեսուր իւր , և կին զայր, և ծաոայ զտէր, և եղ֊ բայր զեղբայր, մի՜ ինչ տարցին ընդ միտ, որք անարդն ցանն, այլ ար֊ գահ ատ ե սրեն նոցա որպէս ի չարէն բրճն ադատելոց։

Ւսկ եթէ տեսանեմք* թէ 248 թագաւորն ղՒ լ Ը ո 9 օրինաց վրէժս պա֊ հանջէ ։ և պահանջմամբ վրիժոլցն զվնամն կարճէ, և դատաւորն զգողն և գաւազակն պրկէ և քերէ ճ վասն զվնասակարոլթիւնն ի միջոյ բաոնալպ,
և հայր ղորդի դժնե այ մ ահ ապար տե ալ դատաւորաց մ ատն է, և այլքն

48

\
հե\/և հաղթանակի նախադրյալներ չի ունենա։ Այնպիսին իրավամբ պաէըիժ կկրի ՝ չնմանվելով ընկերոջը, որ կռվեց ու հաղթեց։

Եվ այն պատճառով աստված սատանային թողել է աշխարհում, որ֊ պես մրցասպարեզում® 6 , որ երբ իր քաջամարտիկները կռվեն ու հաղ֊ թեն նրան է նրա առաջին հաղթանակի պարծանքը այժմ վերացվի այն֊ պիսի մարդկանց կողմից, որոնք, լավ բաների ձգտումով նրան պար֊ տության մատնելով, հաղթական քաջագործության դրոշը կբարձրացնեն։
Որ ովհեաև մեր ոտքերի տակ տրորվելով ք՝ կկործանվի ու մեռած կփռվի՝՛ լավ բաների մեր ձգտումից պարտության մատնված։

ԺԵ

Արդ՝ այս բոլոր համոզիչ բացատրություններից հետո էլ համառում ու նույնն են մեջտեղ բերոլմ* «Չարիքները ,— ասոլմ են ,— ի բնե են և ոչ կ սւմ ածին»։

Պատասխանում ենք® 7 , թե որ ի բնե են, ինչո Ռ լ են թագավորներից սահմանվում օրենքներ, իշխաններից՝ սաստումներ, դատավորներից՝ պատիժներ, չէ՞ որ չարիքներն արգելելու համար (են դրանք)։ Այլև 98 եթե չարիքները բնական լինեն, օրենսդիրն օրենքներ չպիտի սահմանին®, ոչ էլ իշխանը չարագործին պիտի պատժի ենթա րկի։ Ւնչո՞ւ*®® են պատժում նրան, ով ինքնակամ չար չէ, որին պետք էր կարեկցել և ոչ թե պատժի ենթարկել։

Եվ արդ՝ եթե ա յնպիսինի 101 կինը անառակություն անի, (նա կնո֊ ջր) չպետք է մեղադրի, որովհետև, ինչպես ասում են, կամովին չի հան֊ ձրն առել չարիքը» այլ բնականից է հ արկադրվել։ Եվ եթե ա յնպիսինի որդին սուրը վերցրած իր վրա հարձակվի, թող նրան չմեղադրի, որով֊ հետև ինքնակամ չի հարձակվում, այլ չարն է նրան մղում այն բանին։
Կամ եթե հարևանից ու բարեկամից նախատվի, փոխարենր թոդ չնախատի, այլ առավել ևս թող ափսոսա, որովհետև ոչ թե նրանք են, որ նախատում են, այլ չարը, որ հարկադրումով մղում է նրանց։ Այսպես էլ երբ դուստրը անարգում է իր մորը, հարսը ՝ սկեսրոջը, կինը % ամուսնուն, ծաոան ճ տիրոջը, եղբայրը ՝ եղբորը, անարգվողները չպիտի դժկամեն, այլ պիտի խղճան անարգողներին՝ որպես չարից հարկադրվածների։

Իսկ երբ տեսնում ենք, որ թագավորը իր օրենքներին (հակառակ֊ վելոլ համար) պատժում է ու պատմելով հանցանքը պակասեցնում է, դատավորը գողին, ավազակին ամուր կապում ու տանջում վնասակարությունը մեջտեղից վերացնելու համար, և հայրը դաժան որդուն, որպես մահապարտի, դատավորներին է հանձնում, ուրիշ բոլորն էլ իրենց

49

ձ -180

Հսմենեքե ան զիւրաքանչիտ 247 զանցնիւր զան ար գանաց վրէժս պահանջեն՝ կամ անձամբ կամ իշխանօք, յայտ է թէ շարիքն որը 24 * գործին՝ կամածինք են և ոչ բնականք։ &այց աղէ՝դու զկարին իսկ զոք շռայլեալ ցանկոլթեամ բ՝ պրկեա և մ արակեա, տես 24 * թէ բնալ ամենևին գտանիցի ի նմա յիշա֊
■տակ ցանկութե անն 2 ^ ։ Ել արդարև ոչ ինչ րնդ վայր ասացեալ է բան Ե֊ մասանոյն, թէ ծառայ որ ընդ ունկն ոչ լսէ՝ ընդ մկանունս տան լսել նմա։
նա և յայլոլստ 251 ևս մարթևմք իմանալ, զի մարդոյ բնոլթիլն բա֊ րեաց ցանկացող է, և ոչ չարեաց։ Զի շոմևն, որ շնալ, մինչ դեռ իսկ ի գործ շնռլթեանն իցէ՝ ե\թէ ոք շուն կոչէ 2ն2 զնա, ըմբոստանալ . պոռնի֊ կրն 2 ^, ո ր յ ա յ տ նֆ պոռնկի, զանուն պոոնկութեանն չախորժէ լսել . նոյն֊ պէս և դողն և աւազակն, և այլ ևս չարա դո րծքն , թէպէտ և զգործ չարա ֊ գործութեան գործեն 1 զանուն չարա գործո ւթե սձնն յանձն ոչ կամին առ֊ նուլ։ Նա և կեղծ ալորն կեղծաւորե ալ, որ մ եղմ եխանօք ընկեցին* 54 կա֊ միցի վնաս առնել, թագուցանէ զկեղծաւո րութիւնն, և որպէս թէ բար֊ ւոյ 255 ինչ խրատ տայցէ՝ հրապուրեալ արկանէ ընդ վանսիւք զանմեղն ,
և եթէ ոչ զրարլոյ 25 ® զդէմս զգեցեալ մեղմ եղիցէ, չկարէ ըստերիլրել յիր*ս֊
Հանց զիրալագէտն։

Նա և յորժամ զխիստ ոք իշխան կամիցի ի քաղցրութիճն ածել, չը֊ կարէ յայտ երթալ ասել թէ դու խիստ ես, այլ քաղցրախառն բանիւք մատուցեալ ոդոքէ ՝ թէ դու, տէր, քաղցր ես և բարերար ամենեցուն, ա֊ մենւեքին գոհ են զքէն, բոլորք առ իրաւագէտս ունիէ ր. և աչնպէս կարէ մեղմով քաղցրացոլցանել զխստոլթիւն իշխանին, և խոն ա րհեց ուցս/նել ածել յիրաւն և լարման։ Նոյնպէս և առ ցասուցեալն և տրտմեալն և առ նախանձոտն քաղցրութեամբ ոք մատչի և ցածուցանէ » և անտի 257 յայտ է՝ թէ բարեաց ցանկացող է բնութիւն մարդկան, և ոչ չարեաց։

Ել եթէ գազանացն գազանութիւն չար ինչ բնութեամբ կարծեցոլցա֊ նիցէ նոցա, գիտասցեն՝ զի կէսքն յանասնոցն ի պէտս արաբան, որպէս ն արջառ և ոչխար և ամենայն ինչ, <որ ուտելի է և կրելի է . և կէսքն վա֊ ս ն երկիւղ ի միտս մ արդկան ծնոլց անելոյ։ Զի թէ գա գանք ահագինք են,
և վիշապք և օձք և այլ ճճիք վնասակարը, և մարդն այնչափ հպարտա֊ քեալ է 1 մինչ ըստ Աստուծոյ երկիւղին 25ճ սահմանս արտաքոյ ելեալ ան֊ սաստէ, եթէ այնպիսի զարհուրեցուցիչը շէին ճ ո*րչափ ևս առաւել էկայր երբէը յակասաանի։

50

անպգրգանքների համար պատմում են Հ անձամբ կամ իշխանների միջո֊ քով,պարզ է, որ կատարվող չարիքները կամածին են և ոչ ի բներ
Բաչց դու խիստ ցանկությամբ ցոփացածին հապա մի ամուր կապի՞ր ու մտրակի ր, տես, թե նրա մեջ ցանկության սոսկ հիշողությանն անգամ կմնա՞* ։ Եվ, իսկապես, իզուր չի ասված իմաստունիդ խոսքը՝ «Ծառան եթե ականջով չի լսում, թիկունքով են լսել տալիս նրան))* 02 ։

Ուրիշ բաներից 103 էլ կարող ենք հասկանալ, որ մարդկային էությու֊ նը բարիքների ձգտող է և ոչ թե չարիքների։ Այսպես . անառակություն անողը կըմբոստանա* 0 *, եթե, հենց անառակության արարքի մեջ գըտ֊ նըվելիս, մեկը նրան անառակ անվանի։ Պոռնիկը, որ բացահայտորեն պոռնկություն է անում, (իրեն) պոռնիկ անվանելը չի ցանկանում լսել։
Այսպես էլ գողը, ավազակը և մյուս չարագործները, թեպետ և չար զոր֊ ծեր են կատարում, չարագործության անունը չեն ուզում իրենց վրա վերցնել։ Նաև կեղծավորը, որ կեղծավորություն է անում, ուզում է ըն֊ կերոջը նենգությամբ վնաս պատճառել, թաքցնում է կեղծավորությունը
և, որպես թե բարի խրատ է տալիս, խաբելով վնասի է ենթարկում այն անմեղին։ Եվ եթե, բարու դիմակ հագած, կեղծավորություն չանի , չի կարող օրինապահին շեղել օրին ակ անությունից։

Այլև ճ երբ մեկը կամենոլմ է խիստ իշխանին մեղմության բերել, չի կարող գնալ ու բացեիբաց ասել, թե ՝ օր Դու խիստ ես)), այլ մոտենա֊ լով քաղցրախառն խոսքերով սիրաշահում է ՝ ասելով . <(0՝ու, տՍր, քաղ֊ ցըրաբարո ես և բարերար ամենքին, բոլորը քեզանից զոհ են ու քեզ ար֊ դա բամիա են համարում)), և այսպես կարողանում է մեղմությամբ փափ֊ կացնել իշխանի խստությունը (նրան) խոնարհեցնել, արդարության ու պատշաճության մղել։ նույնպես և բարկացածին, խռովածին և նախան֊ ձոտին քաղցրությամբ մոտենում է մարդ ու խաղաղեցնում (նրանց)։
Այստեղից էլ պարզ է, որ մ արդկային էությունը, ոչ թե չարիքների, այլ բարությունների ձգտող է։

Եվ եթե գազանների գազանությունը նրանց կարծել է տալիս, թե չարը բնածին է, պիտի իմանան, որ անասունների մի մասը ստեղծվել է կարիքների համարի, ինչպես տավարը* 06 , ոչխարը և այն բոլորը, ո֊ րոնք ուտվելու համար են ու (բեռ) կրող, իսկ մի մասն էլ մարդկանց մտքում երկյուղ առաջացնելու համար։ Թեև կան ահռեշի գազաններ, վիշապներ, օձեր և ուրիշ վնասակար սողուններ, սակայն մարդը այնքան գոռոզացած է, որ, մինչև անգամ աստծու երկյուղի սահմաններից գոտս գալով, արհամարհում է* 07 . իսկ եթե այդպիսի զարհուրեցնողները Աի֊ նեին, (մարդը) որքան ավելի չէր մնա չափ ու սահմանի մեջ։

նա և նոքին իսկ, որ չարքն կարծին անմտաց, երբէք երբէք օգտա֊ կ ա ր լինին և ղերծուցիչք ի մահուանէ։ Զի՞նչ չար քան զօձ կայցէ, և ի նմանէ թերիակէ, և ի սպանող դեղոց, որք 2 ^ 9 ի նենգութենէ մարդկան կազմեցան, չէ հասուցեալ և անդէն բուժէ։ Եթէ բնութեամբ չար ինչ էր օձ, կամ չարի իրիք արարած, ապա չգտանէր ինչ ամենևին ի նմա օդ֊ չոակսւր, և ոչ ղգօնանայր երբէք ի գազանոլթենէ անտի 200 իլրմէ. նա աւանիկ տեսանեմք ի հնարագիտութենէ թովչաց զգօնացեալ, և 2 ®* իթրե
զշուան խաղալիկ է նոցա, և բազում անգամ բնակեալ ի տան՝ չմեղանշեն բնակշացն։

Ել արդ եթէ հեթանոս իցէ ճ որ լար ինչ բնութեամբ կարծիցէ, յան֊ ղիմանեսցի յիւրոց արու եստակցացն օձապաշտացն 2 ** 2 . որ այնչափ զգօ֊ նացուցանել զօձս գիտեն, մինչև կոչել յուռթիւք ի տունս, և կերակուրս մ ատուցան ել, որպէս իաբիլացիքն 2 ^ վիշապին ՝ զոր պաշտ է/րնն. և սպան գնա Աստուծոյ սիրելին ՝ նովին ընտելական 2 ® 4 կեր ակրովն։

Ել եթէ մոգ իցէ, և չարի արարած զգազանսն վասն գազանութեանն ասիցէ. ի հասարակաց մտաց փաջաման կրեալ րմբերանեսցի։ Զի եթէ պազանքն շ ա րի արարածք իցեն, և երկիր բարւոյՂՒ ա ՞ՐԴ թարւոյն 2®® արարած չարին արարածոց դայեակ մտեալ սնուցիչ լինիցի, որք ի նմա֊ նէ կերակրին և ի ծոց նորա հանգչին. զի երկու հակառակք իրերաց ճ մի֊ մեանց ծախիչք են, որպէս խ ալար ի լոյս, և ջեր սառամանեաց։

Արդ, եթէ գազանք չարի արարածք էին, և երկիր բարւոյ 2 ** 7 , ծախել պարտ էր զնոսա երկրի ՝ և ոչ սնուցանել, սպառել 2 ® 8 և ոչ սերել «ապա եթէ երկիր և զգազանսն սնոլցանէ և ոչ ապականէ, յայտ է Հ եթէ յորմէ արարչէ երկիր լեալ է, ի նմանէ և գազանքն արարեալ են . և չիք ինչ շար բնութեամբ . քանզի չիք ինչ չար արարիչ 2 ® 9 բնութեամբ։ Եւ մանա֊ ւանդ թէ և գազանք իսկ, զորոց ասեն ՝ թէ ի չարէ արարչէ եղեալ են, չցուցանեն թէ չեն ուստեք ՝ այլ յերկրէ, այնու զի յերկրէ կերակրին և ի նմա բնակեն, և անդրէն ի նոյն շրջեալ հողանան։

Նա թէ և ի չարէ ինչ էին չարք արարեալք 27 ®, ոչ ինչ ի նոցանէ օդ֊ աակար դտանէր, այլ ամենևին իսկ վնասակար։ Ւսկ արդ եթէ տեսա֊ նեմք, զի կիսոցն մորթքն պատսպարան մերկութեան մերոյ լինին, և կիսոցն ճրագուն դեղնեդի լինիև այլ ինչ յանդամոցն, որպէս աոիւ֊ ծոլն%& և արջոյ և այլոցն ճ ըստ իւրաքանչիւր մի ըստ միոջէ, յայտ է ճ եթէ ի բարւոյ 278 արարչէ լեալ են, վասն միոյ իրիք օգտակարին գտանելոյ ի

Եվ հենց Նրանք էլ, որոնք անմիտների կողմ իք շար են կարծվում, երբեմն օգտակար են լինում ու մահիք փրկող։ Ի*նշ կա ավելի չար, քան օձը, բայք թերիակեն 108 նրանից է (ստաքվում), որը, դեռ չհասքրած, անմիջապես բուժում է մարդկանց նենգությամբ ստեղծված մահաքոլ դեղերից։ Եթե օձը էությամբ շար չիներ կամ շար բանի ստեղծած, ապա նրա մեջ բնավ որևէ օգտակար բան չէր գտնվի, և նա երբեք իր գա զա֊ նոլթյոլնիք չէր խելոքանա։ Հայց ահա տեսնում ենք ճ կախարդների հնարագիտությամբ խելոքացած ՚՝ խաղալիք պարանի նման է լինում նրանց համարի, և, շատ անգամ տանը բնակվելով, բնակիչներին շի վնասում* 1 ®։

Եվ արդ եթե շար բանը բնական կարծողը հեթանոս է, կհանգի մ ան֊ վի իր օձապաշտ կրոնակիցներից, որոնք օձերին այն աստիճան խելո֊ քացնել գիտեն, որ մինչև անգամ հմայություններով կանչում են տները և կերակուր տալիս, ինչպես բաբելացիներն իրենց պաշտած վիշապին
(էխ անում), որին աստծու սիրելին սպանեց նույն սովորական կերա֊ կրով) ***

Եվ եթե գազանները գազանության պատճառով չարի արարած համարողը մոգ է, հասարակական կարծիքից դատապարտվելով ք՝ կլոֆ։ Թե որ գազանները չարի արարածներ լինեին, իսկ հողր Հ բարու, ինչո՞ւ պիտի բարոլ արարածը դայակ դարձած սնուցիչ լիներ չարի արարածներին, որոնք նրանից կերակրվում են ու նրա ծոցում հանգստանում, մինչդեռ երկու ՝ իրար հակառակ բաները միմյանց ոչնչացնում են, ինչպես լույսը (ոչնչացնում է) խավարը և տաքությունը ճ սառնամանիքը։

Այսպիսով) եթե գազանները չուրի արարածներ լինեին, իսկ հողը ՝ բարու, հողը նրանց պիտի ոչնչացներ և ոչ թե սնուցեր, պիտի բնաջըն- ջեր**% և ոչ թե բազմացներ։ Իսկ թե հողը սնուցում է գազանները ու չի կոտորում, պարզ է, որ ինչ արարշից հողն է, նույնից էլ գազաններն են ստեղծված . և էությամբ չար ոչ մի բան չկա, որովհետև էությամբ չար որևէ արարիչ էլ չկա։ Եվ մանավանդ գազաններն էլ, որոնց մասին ասում են, թե չար ա րարչից են ստեղծվել, ցույց են տալիս, որ ոչ թե ուրիշ
.տեղից, այլ հողից են, որովհետև հողից են կերակրվում, նրա մեջ բնակվում և կրկին նույնին վերածվելով) հողանում են։

Այլէւ եթե չարերը ինչ-որ չարից ստեղծված լինեին, նրանցից ոչ մի բան օգտակար չէր լինի**®, այլ ճ միմիայն վնասակար։ Իսկ եթե այժմ տեսնում ենք, որ նրանց մի մասի մորթիները մեր մերկությունը պաշտպանող են լինում, մի մասի ճրագուն հիվանդության գեղ*** է լինում ֆ և
՛նրանց մարմնի մ ասերից ուրիշ բաներ էլ, ինչպես առյուծի, արջի ու մյուսն երի մարմնի անդամներից ^ յուրաքանչյուրինը իր հերթին, պարզ
4, որ բարի արարշիք են ստեղծվել , քանի որ նրանց մեջ մի օգտակար

Տք

1

նոսա։ Զի որ շար ինչ <է, նորա և ամենայն ինչ վնասակար 274 է, և մորթ և միս . այլ նոցա շ7ն որպէս զմորթն զգենումք, և ոչ վնասէ , և զմիսն եթէ սիրտ ուրուք աոնոյր և ուտէր՝ ոչ վնասէր . որպէս վարազին որ գազանա ֊
^/ւ^ե 270 ք զամենայն գազանս՝ ուտի միսն, և ոչ վնասէ . նոյնպէս

և նորայն 277 եթէ ուտէր ոք՝ չվնասէլ ւ 278 »
ծէ յարջառ , զոր ասեն ճ եթէ ի րարլոյ արարլէ արարեալ է , գտան ի ինչ վնասակարութիւն։ Զցլու միս ուտել դարման է մարմնոյ, բայդ եթէ զարիւնն ոք ըմպիցէ %279 սատակի*։ Նոյնպէս և ի բանջարս է ինչ որ աոանձին սատակիչ է, և խաոնեալ ընդ այլ բանջարս ՝ բմշկիչ պէսպէս ցալոց լինի։ Զ^անրադորն 280 եթէ որ յոկ 28 ^ ուտիցէ՝ սատակիչ է, և խաոնեալ ընդ այլ արմատս՝ քնածու շինի քնահատաց**։ Ել զհազար՝ եթէ ի տօթ Ժամանակի ուտիցէ ոք, քանզի զովացուցիչ է, զտապս ի փորոյն փարատէ* և եթէ ի հով ժամ անակի ուտից է ոք, վնասէ # և եթէ զջուրն քամեալ անապակ ըմպիցէ 289 ոք, սատակի . և եթէ զսերմն^Հ աղացեալ ջրով ըմպիցէ ոք 28հ , ի ցանկ ութ են է արկանէ։ Ել կանեփուկն թուփ ինչ է Ւ որոյ սերմն նորա դեղ է, և նոյն դարձեալ կասեցուցիչ ցանկութեան։ Ել մոլախփնտդ, որ առանձին ի յա յանի ինչ ժամ անակի սպանող է, նովիմբ զմաղձս հնացեալս հնարին բմիշկք հասրանել***։ Ել կաղանչանան ազդ ինչ՝ առանձինն սպանող է, և խառնեալ ընդ այլ դեղոյ 285 մաղձադեղ է բուժի\չ ի մահուաԱԷ։

Արդ ^այսպիսի իրս անհարթս առ ոչ ուղիղ հաէելոյ, կարծեցին եթէ չար ինչ բնութեամբ իցէ* Բ ա յց Աստուած ա՚յսպէս իմաստուն զմարդն կազմեաց ։ զի և ի դարմանիչսն մարթիցէ վայելել % և որք 286 վնասակար ֊ քըն, կարծիցին , և անտի* 87 ևս հնարիւք օգտակաբութիլնս կարիցէ դտանել, աո ի յանդիմանելոյ գբ՚արս անմտացն՝ թէւչիք ինչ որ բնութեամբ չար էլ

ԺՋ -

&այց թէսքհ տ ն նոքա աստուածական օրինակն 2 ** ոչ հաւատան, մ եք յոպղորդ պատասխանւոյ 289 զմեր ինտանիս 2 * 0 մի՞ զրկեսցուք։

Այնչափ ինչ չար ի գազանացն բնութեամբ ։Ո շ գոյր, մինչև ածեալ զնորարարսն առ նորաստեղծն՝ նմա նոցա անուանս 29 * հրամայէր դնել*
և եթէ մօտ <ոչ գային , զիա րդ միոյ միոյ ըստ իւրաքանչիւր ազդաց անուա ~ նըս յօրինէր . ապա եթէ մօտ դային, և ընտելոլթիւն 292 ընդ մարդուն յս ֊ նէին, յա յա է՝ թէ ոչ չարք էին, և յրչ մարդս յն վնասակարք. այլ յետ յան

• «Ջցւ<ու միս... սատակի» «ատվածը «մմտ., «Վծցաւրձայ», էշ 186, ՋՕ—
187, 20 (ծան. «րատ.)։

** Ջմանյա«*ոըն... քնահատաց» «ատվածը հմմտ. «Վեցաւրնայ», էշ 187–^
20—1Ց8, 1 (ծան. հյսսսս)#

***«.Եւ մպախիճդ... «ատաՓղ» «ատվածը «մմտ. «Վեցաւքւեայ», էշ 188*,
8^-5 (ծան. «ըտտ.)։

54

բան կա։ Չէ 1 ՝ որ Լարի ամեն ինչը վնասակար պիտի լինի ։ և ր մորթին, և միսը։ Բայց, օրինակ, նրանց մորթին հագնում ենք, և չի վնասում, և եթե միսն էլ մեկի սիրտը վերցներու (նա) ուտեր, չէր վնասի, ինչ֊ պես որ բոլոր գազանների գազան 116 վարազի միսը ուտվում է և չի վնասում։ Այսպես էլ նրանց միսը, թե որ մեկն ուտեր, չէր վնասի 117 յ

Վնասակար բան կա նաև տավարին մեջ, որի մասին ասում են, թե բարի արարչից է ստեղծված։ Ցուլի միսն ուտելը բուժիչ է մարմնի համար, բայց եթե մեկը արյունը խմի, կմեռնի։ Նույնպես և բանջարների մեջ կա այնպիսին, որ առանձին սպանող է, բայց, ուրիշ բանջարների հետ խառնվելով, տես ակ֊ տես ակ ցավերի բուժիչ է լինում։ Մանրագորն առանձնակի ուտելու դեպքում 110 մահացու է, բայց, ուրիշ արմատների հետ խառնված, քնաբեր է լինում քնատների համարլ Հազարըեթե մեկը տոթ ժամանակ ուտի, քանի որ զովացուցիչ է, տապը փորից կհե֊
/լացնի, բայց եթե հով ժամանակ ոլտի, կվնասի, եթե ջուրը քամելով անխառն խմի, կմեռնի, իսկ եթե սերմն աղալով ջրի հետ խմի, ցանկոլ֊ թյուն ի ց կգցի։ Կանեփուկը մի թուփ է, որի սերմը գեղ է և նույնն էլ դարձյալ ցանկությունից գցող է։ Մոչախինդը 12 *, որ առանձին մի որո֊ շակի ժամանակում սպանիչ է, բժիշկները նրանով կարողանում են հնացած մաղձերը վերացնել։ Կաղանչանին մի տեսակը առանձնակի ՝ մահացու է, բայց . ուրիշ բույսերին* հետ խառնված, մաղձադեղ է և մա֊
հ Ւց

Ահա այսպիսի աններդաշնակ իրողությունները ճշտությամբ չըմ - բրռնելոլ պատճառովի* կարծեցին, թե չար բանը էությամբ է (այդպի֊ սին)։ Բայց աստված մարդուն ստեղծեց այնպես 125 խելոք, որ և դարմա֊ նիչները կարողանա վայելել, Լւ վնասակար կարծվածների օգ տ ակարու֊ թյունը հնարագիտությամբ գտնել հանդիմանելու անմիտների մոտեցոլ֊ մը, (հաստատելով), թե չկա որևէ բան, որ էությամբ չար լինի։

ՀՀ

Թեև նրանք աստվածային կրոնին չեն հավատում, սակայն մենք յուրայիններին ուղիղ պատասխանից չենք ղրկի։

Գազաններին 6 մեջ էությամբ չարեր չկային այնքանով, որ (աստ֊
Ված), մինչև անգամ նոր արարածները նորաստեղծիմոտ բերելով, նրան հրամայեց նրանց անուններ դնել։ Եվ եթե մոտ չգային, ինչպե՞ս մեկ առ մեկ անուններ կհորիներ ՝ յուրաքանչուրին իր տեսակի համա֊ ձայն։ Ւսկ եթե մոտ էին գալիս և ընտելանում էին մարդուն, պարզ է, որ

55

քանելոյ 293 մարդոյն զԱստուծոչ պատուիրանաւն ճ տուտն նմա զաբհու֊ քնցուցիշք, առ ի շհպարտանալոյ հողեղինին՝ որ ի հող ո չ եղև 9 և ի հող դաոնալոց էր։

Ել առաջնոյ Ջ94 չվնասակարութեան գա զան ա էյն մարդոյ ճ այժմու համբոյրս և րնտելութիւնս 295 վկայեն։ Զի ոմն ղգայլոյ կոըիւն սնուցանէ ք
և Ղ2 ա ն կորիւնս Հ առ ընտելութեան 29 7 րնդ անձն անկանին։ Եւ
միւսն-^8 ղաոիւծոլ կորիլն սնուցեալ ածէ ի համբոյր և ի քծինս 9 մինչև պատել զսնուոանելեալն , և եթէ աչք ոք ի նա հապ դտյցէ, չմոռացեալ դբարս զա ղան ութ եանն՝ ի վերայ չարձակի, և նորա սաոտեալ գա ղանին իբր ջան, ցածուցանէ յան սաստ գա զան ա թ են էն ։ Ել այյ 299 ոք^ Ծ0 զ ա Ըջ ո Տ թոժիլն սնուցեալ՝ կաքալիլս ուսուցանի , և նմանեցուց ե ալ բարուր մարդ - կան ՝ ղգւսզանաբարոյն ցածուցանէ։ Ել այլ ր 301 ոք 302 զկապիկս անապա֊ տականս ըմբռնեաչմ հտպ\։տս և ընչապտուկս և ամենս։չար ուսուցանեն։
Եւ այլոց զքարբս ի գակերպս կալեալ թովչութեամբք յրնտելութիւն^ 03 մարդկան ածեն, ջրեցուցեալ զթոյնսն սպանողս։

Արդ եթէ շար ինչ էին գազանքն րնութեամբ, չէ հնար վնասակարա–֊ ցրն ընդ իւրեանց վնասակարին ընսէելութիլն 304 ունել։ Ել եթէ 305 զխոր֊ ջակս և զսառամանիս ի վնասակարոլթեանն ի չարէ արարչէ կարծիցեն, գիտասցեն. եթէ ոչ ձիւն և սառամանիք պնդէին զլերինս, արմատք խո ** տո Ց ո չ պարարէին* և եթէ ոչ աօթ ջեռուցանէր զանգա ստանս ք պտուղք ոչ հասանէին։

Ժէ

Ել եթէ զախտս և զհիւանդութիւնս և զմահս տարաժամս, և զբնար զմ ահ իսկ ի չարէ ինչ արարչէ իմ անաչցեն , եթէ աստո լա ծակ ան օրինաբ հաւատաչին՝ անդստին յօրինացն առն,էաք պատասխանի։ &աչց որով ֊ հետև ի չարէ արարչէ գնեն զայսպիսի անհարթութիլնս, հարցցուք և մեջ ցնոսա . բարեացն արարի է և լարեաց ճ ո*քան գ/ւ 306 հարուստ իրեն։ Եթէ ասիցեն՝ եթէ բարեացն արարիչ հարուստ է ք ստեն, զի եթէ հարուստ ոք էր նա քան զչարեացն արարիչ, ոչ տայր նմա զվնասակաբութիլնսն յիւբ ի բարի արարածսն արկանել . նա և տեղի ևս չէր պարտ տալ նմա չիւ֊

56

շար չէին, ոչ էլ մարդու համար վնասակար։ Հայց երբ մարգն աստծու պատվիրանն անտեսեցեք նրան զարհուրեցուցիչներ արվեցին, որ չը - հոխորտար այն հողեղենը, որը հողից էր ծնվել և հող էլ պիտի դառ֊ նար։

Գազաններին մարդուն նախապես վնասակար չլինելու մասին են վկայում այժմյան մեղմանալն ու րնտելանալը^^ ։ Այսպես . մեկը խնամում է գայլի ձագերը ա , որոնք, շան ձագերի նման ընտելանալով, նրա ետևից են գնում։ Մյուսը, առյուծի կորյունը խնամելով, սովոր ու քըծ֊ նող է դարձնում ՝ այն աստիճան, որ փաթաթվում է խնամողին , բայց եթե ուրիշ մարդ է նրան մոտենում, մոռացած չլինելով գազանային բարքը* հարձակվում է վրան, իսկ խնամողը, սաստելով գազանին, իբրև շան, մեղմացնում է ըմբոստ գազանությունը։ Մի ուրիշը, արջի ձագը աճեց- նելով, վարժեցնում է որպես պարողի* ու, նմանեցնելով մարդկանց բնավորությանը, մեղմացնում է գազանաբարոյին։ Եվ ուրիշներըբըռնելով անապատային կապիկները, (նրանց) վարժեցնում են որպես խեղկատակներ, դիմած/ւիկներ և խիստ չարաճճիներ։ Ոմանք էլ իժակերպի արքայիկ օձերը բռնում, կախարդություններով ընտելացնում են մարդկանց Հ ոչնչացնելով (նրանց) մահացու թույները։

Այսպիսով) եթե գազանները էապես չար լինեին, հնարավոր չէր չինի, որ վնասակարները իրենց համար վնասակար եղողի հետ ընտելանային։

Եվ եթե վնասակարության պատճառով^** շոգն ու սառնամանիքը չար արարչից (առաջացած) կարծեն, պիտի իմանան, որ խոտերի արմատները չէին փարթամանա, եթե ձյունն ու սառնամանիքը լամրացնեին լեռները . բերքը չէր հասնի, եթե շոգը չտաքացներ անդաստանները։
ժէ

Եվ եթե ախտերը, հիվանդությունները, անժամանակ մահերը ու հենց բուն մահը չար արարչից (առաջացած) կարծողները աստվածային կրոնին հավատային, այդ նույն կրոնով (նրանց) պատասխան կտային։
Ոայց քանի որ ենթադրում են, թե այսպիսի անհարթություևները չար արարչից են, մենք էլ նրանց հարցնենք ՝ բարիների ու շարերի արարիչներից ո՞րն է որից զորեղ։ Եթե ասեն, թե բարիների արարիչն է զորեղ, կստեն, որովհետև, եթե ինքը չարերի արարչից զորեղ լիներ, նրան թույլ չէր տա, որ վնասեր իր բարի արարածներին . անգամ տեղ էլ չպիտի տար իր վայրերում։ Քանի որ եթե կարող մեկը լիներ, նախ իր համար նրա-

57

րոլմն վայրսն։ Զի եթէ կարող ոք ինչ էր, նախ իւր տեղիս զատ ի նմանէ առնէք 1 , և ապա զարարածս՝^ Ղի^1 ^ հ ա Ր ո Ղ էՐ արԼ նել։

Արդ զայն ասասցեն* կարո՞ղ էր զնա մերժել բարին յիւրոց ի բա֊ րիոք արարածոցն, եթէ չէր կարող։ Եթէ ասիցեն ՝ եթէ կարող էր ք չուի֊ ցեն . եթէ կարող էր մերժել զչարն և ոչ մերժեաց, ինքն է պատճառ վնասուն . և եթէ ոչ էր կարող մերժելոյ զչարն, գտանի ՝ զի հարստա գոյն քան զնա էր չարն, որ բռնաբար նեղէ և ապականէ զբարիոք արարածսնորա։ Դարձեալ և այն ևս սուտ է, զոր ասենն, թէ ի վախճանի յաղթէ նմա բարին, զի որ յառաջնումն լկարաց յաղթել, յայտ է՝ թէ և ի վախ֊ ճանին չկարէ յաղթել։

Այլ մ եք զցաւոց և զմահուան 308 բազում ինչ պատճառս ունիմք ճըշ֊ մարիտ բանիւ ի մ էջ բերել։ նախ այն իսկ Հ զի յորժամ մարդն զԱստ ուծոք պատուիրանաւն 309 անց, ապա եղև րնդ ցաւռվք և րնդ մ ահա ա մ բ. քան֊
Ղի Ցհինն ասաց Հ թէ ցաւովք և տրտմութեամբ որդիս ծնջիր . և ցայրն՝ թէ աշխատութեամբ և քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո, մինչև լիցի քեզ դարձ անդրէն յերկիր՝ ուստի առար . զի հող էիր, և ի հող դարձջիր։
Որով յայտ է, զի թէպէտ և բնաթիւն մարդոյ քանզի մարմնապատ ընդ ցաւովք և ընդ մահուամբ կարծէր, այլ թէ կացեալ էր ի պատուիրա֊ նին՝3™ պահէր գնա կենդանարարն կենդանի . որ յոչրնչէն 311 կարող եղև զշռւնչ մարդոյն առնել, և պահէ միշտ կենդանի և անմահ, նոյն և ըզ֊ մարմինն ՝ զոր յերկրէ ստեղծ ՝ կարող էր պահել կենդանի։

ԺԸ

Այլ իբրև զայս լսեն թշնամիք ճշմարտութե անն, ազգի ազգի զինուք վառին րնդզէմ ստոլդութեանն • զի կէսքն ասեն՝ թէ չէր մարթ *մ արմնա֊ լորի անմահ կար և այլքն ասեն, վասն զի ոչ տևէր մ արմ ինն ընդ ջնչոյն յերկար ժամանակս կեալ, հարկ է անտևականին մեռանել։

Այլ զառաջինսն յանդիմ անեն յԵղիա և Ենովք 8 ^, որ ցայժմ կենդա֊ նի են* և զայլսն ճ հասարակաց համօրէնն յարութիլն։ Զի եթէ այժմ վասն ղի ան տևական են մարմինք ՝ չայն սակս մեռանին, ապա և ի յաբու֊ թեան Հ ըստ նոցա բանին ՝ չտոկան ընդ շնչոյն . և այսու յայտ առնեն՝ թէ զյարութիւն իսկ մարմնոյ խափանել կամին, ուր աստուածական գիրք
Ա արարած ոց բնութիլնք անդադար վկայեն զյարութենէ մեռելոց է

51

նիք զատ տեղ կպատրաստեր, ապա կստեղծեր (աչն) արարածները 1 ^,
(որոնց) կարող էր (ստեղծել)։

Այժմ թող ասեն այս ճ բարի (արարիչը) նրան իր բարի արարածնե ֊ րիք կարո՞ղ էր հեռացնել, թե* չէր կարող։ Եթե ասեն ճ կարող էր, կլսեն 1 եթե կարով էր հեռացնել չար (արարչին) և չհեռացրեց, (ուրեմն) ինքն է չարիքի պատճառը։ Իսկ եթե անկարող էր հեռացնել չարին, դուրս է գալիս, որ իրենից զորեղ էր չարը, որը բռնությամբ նեղում ու ոչնչացնում է իր բարի արարածներին։ Բացի դրանից,, այն էլ է սխալ, որ ասում են, թե վերջում բարին նրան կհաղթի, որովհետև եթե սկզբում չկարողացավ հաղթել, պարզ է, որ վերջում էլ չի կարող

Սակայն մենք ցավերի Ոլ մահվան բազմաթիվ պատճառներ կարող ենք մատնացույց անել ճշմարիտ խոսքով 197 ։— Նախ ՝ հենց այն, որ երբ մարդն աստծու պատվիրանն անտեսեց, այնուհետև ցավերի ու մահվան ենթարկվեց* որովհետև (աստված) կնոջն ասաց, թե ՝ «Ցավերով ու աըրտրմությամբ որդիներ կծնես»* 1 ,իսկ ամուսնուն, թե ՝ «Տանջանքով ու ճակատիդ 138 քրտինքով կուտես քո հացը, մինչև որ վերադառնաս հողին, որտեղից ստեղծվեցիր 13 ^. որովհետև հող էիր և հող էլ պիտի դառնաս»* 2 ։
Սրանով պարզ է, որ թեև մարդկային էությունը մարմնապատ լինելու պատճառով ցավերի ու մահվան ենթակա կկարծվեր, բայց եթե պատվիրանին մնար, կենդանարարը նրան կենդանի կպահեր։ Նա, որ կարողացավ ոչնչից ստեղծել մարդու շունչը և միշտ կենդանի ոլ անմահ է պահում (այն), նույնն էլ կարող էր կենդանի պահել նաև մարմինը, որը հողից ստեղծեց։

ԺԸ

Բայց արդարության թշնամիները երբ այս լսում են, տեսակ֊տԼսակ զենքերով սպառազինվում են ճշմարտության դեմ։ Այսպես, ոմանք ասում են, թե մարմնավորը չէր կարող անմահ մնալ . ուրիշներն էլ հայտարարում են, թե քանի որ մարմինը երկար ժամանակ շնշի հետ չէր կարող գոյատևել, (ուստի այդ) անտևականը պետք է մեռներ։ Առաջինների (կարծիքը) հերքում են Եղիան ու Ենովքր, որոնք մինչև այժմ կենդանի ենմյուսներխնր՝ հասարակության (գալիք) ընդհանուր հարու -
Բյ ունր։ Եվ եթե մարմիններն այժմ անտևական լինելու պատճառով մեռնում են, ապա հ արության ժամանակ էլ, ըստ նրանց խոսքի, ջնչի հետ չեն դիմանա։ Սրանով ցույց են տալիս, թե մարմնի հ արությունն էլ են ուզում ժխտել . այնինչ Աստվածային գիրքն ու արարածների բնույթը շարունակ մ եռածների հարության մասին են վկայում։

59

Այլ ասեն, թէ ոչ մահկանացու իսկ էր մարմին, զիա՞րդ էր՝ զի վասն դոյզն յանցմանն անկանէր ընդ մահուամբ, և ոչ արգահատէր նմա ա֊ րարիչն և ներէր յանցմանն։

Ջի ներող և արգահատող է արարիչն, այն ամենեցուն իսկ յայտնի է . և առաւեշ յայնմանէ, զի յետ յանցանելոյ մարդոյն՝ իջեալ անմար - մինն՝ իրր՝*1 3 զ մ արմն աւոր ոք ոտնաձայն առնէր ի դրախտին, և մեղմով
և աղերս աչից բարբառով ասէր ցյ անց ուցէե ալն՝ ո՞ւր ես Ադամ, զի մի՞ տադնապեցուցե ալ չտացէ 314 ուշաբերել նմ ա ապ աշխարութեան. և զի չեկն ի զղջումն յանցուցեալն, յիրաւի կրեաց պատիժ զմահ։

Դարձեալ և այլազգ ես, զի իւրոյ արարչին յառաջագոյն պա տուֆ֊ րեալ 315 էր նմ ա՝ թէ յորում աւուր ուտես ի պտղոյ ծառոյն, ի նմին ա֊ ւու/յ 316 մեռանիս . և թշնամին յետոյ եկեալ ասէր՝ ոչ մեռանիս, այլ իզ*րև զաստուածս չինիս։ Ել արդ ո՞յր բանից պարտ էր հաստատուն էինել, ա՞յնր՝ որ յառաջագոյն զգոլշացոյց, և կամէր րնկնդրոլթեամբ^ պա֊ տոլի բանին 318 գնաս անմահ պահել, եթէ միլսոյն՝ որ պատրանօք ջա ֊ նայը գնա մահկանացու առնել։

Ել եթէ չէր արարչին յետ յանցանելոյ զպատ ուիրանաւն՝** 9 զմարդն մահկանացու արարեալ, հանապազ մարդն սատանայի հաւատայր, և ոչ
Աստուծոյ. զի սա ասաց ՝ եթէ 320 ուտես ի պտղոյն, մեռանիս . և նա աս ֊ էր՝ թէ ուտես, շմեռանիս, այլ իբրև զաստուածս լինիս։ Արդ եդ մահ ի վերայ րնոլթե անս 821 մարդկան արարիչ բնութեանն . զի իւր բանն հաս֊ տատեսցի, և շար խրատտուն պարտաւորեալ գտանիցի. զի թէպէտ առ ժամանակ մի վասն այսց երկուց պատճառանաց ընդ մ ա հ ո լա մ ր^ 22 ան֊ կանիցի, այլ ըստ իւրում կարողութեան յարուսցէ միլս անգամ, և յան ֊ սպառ յալիտեանս կենդանի և անմահ պահեսցէ։ Եւ որ զհրեշտակս և րզ֊ հոգիս մարդկան յոշնլէ արարեալ կենդանիս և անմահս պահէ, Նոյն և զմարմինս կարող էր կենդանի պահել թէ չէր առաջնոյ մարդոյն ըզ ֊
Աստուծոյ հրամանն ր զրնկեցե ալ^ 2 ՝* ։

ծ ք*

Այլ զի Աստուած մահուան չէ պատճառ, վկայեսցէ ամենարուեսա իմաստունն, որ ասէ՝ եթէ Աստուած զժահ ոչ արար, և ոչ խնդայ ընդ կ՛ա֊ բուստ մարդկան, ա յ1 հաստատեաց Աստուած զմարդն յա նեղծութիւն պատկերի իւրսյ մշտնջենալորաթեանն, և նախ անձու րանսարկ ուին ե֊ մ՛ուտ մահ յաշխարհ։ Ել դարձեալ ինքն իսկ ասէ . ես ասացի՝ թէ աս֊

60

Սակայն ասում են՝ «Եթե մ արմ ինն էլ մահկանացու շէր, ինչպե՞ս եղավ, որ չնշին մեղքի պատճառով մահվան ենթարկվեց, և աստված նըրան չիւղճաց Ոլ մեղքը չներեց»։

Որ աստված ներող ու գթացող է, բոլորին էլ հայտնի է , և առավել աս(ես այն բանից (է հայտնի), որ երբ մարդը մեղք գործեցի, անմարմինը ,ւ մարմնավոր մարդու նման իջնելով, ոտնաձայն հանեց դրախտում և մեղմորեն ու աղերսալիցի խոսքով հարցրեց օրինազանցին՝
«Ո՞ւր ես, Ադամ»**, որ չլինի թե նրան շփոթեցներ և թույլ չտար խելամուտ լինելու ապաշխարության։ Եվ քանի որ օրինազանցը չզղջաց, ի֊ րավամբ մահն ստացավ որպես պատիժ***։

Մի այլ բան ևս։ Նրա արարիչը նախապես պատվիրել էր իրեն՝ «Որ օրր այն ծաոի պաղից ուտես, նույն օրը*** կմեռնես»**։ Եսկ թշնամին հետո գալիս, ասում է 1 «Չես մեռնի, այլ աստվածների նման կլինես»**։
Այսպիսով ո՞ւմ խոսքերին պիտի հաստատուն մնար, նրա՞, որ նախապես ղդաշացրեց և ուղում էր պատվիրանի հնազանդում ով իրեն անմահ պահել, թե՞ մյուսի, որը խաբեությամբ ջանում էր իրեն մահկանացու դարձնել։

Եվ եթե արարիչը մարդուն պատվիրանազանցությունից հետո մ ահկտնարք ոլ դարձրած Աիներ, մարդը միշտ սատանային կհավատար և ոչ թե աստծուն, որովհետև սա ասաց ՝ «Եթե այն պ տ ղից ուտես, կմեռնես »> իսկ նա (սատանան) ասում էր՝ «Եթե ուտես, չես մեռնի, այլ աստվածների նման կլինես»։ Հետևաբար բնության արտրիշը մարդկային էու֊ թյ ա ն * 45 վր ա մահ սահմանեց, որպեսզի իր խոսքը հաստատվի, և չար խրատատուն հանցավոր երևա։ եվ թեպետ այս երկու պատճառների համար (մարդը) միառժամանակ մահվան տակ է ընկնում, բայց (ա բա- բՒչԸ) էբ կարողությամբ կրկին կառողջացնի (նրան) և անվախճան հավետ հնութ յան մեջ կենդանի ու անմահ կպահի։ Եվ նա, ո։Է, հրեշտակներն ու մարդկանց հոգիները ոչնչից ստեղծելով, կենդանն ու անմահ է պահում, նույնը մաըմինները ևս կարող էր կենդանի պահել, եթե առաջին մարդը աստծու հրամանը արհամարհած չլիներ։

ծ*

Եվ որ աստված մահվան պատճառ չէ, է լ էկ ր, յի բազմահմուտ իմ աս տունը, ո ըն ասում է, թե՝ «Ասավսծ չսսրեղւ եց մահը և չի ուրախանում մարդկանց կորստյան վրտ* ա յլ աստված մարդուն ստեղծեց իր հավերժական անեղծ պատկերով***, և բանսարկուի նախանձով մահը՝ մտավ աշխարհ»**։ Եվ դարձյալ հենց ինքն է ասում 1 «Ես ասացի, թե ա❁

«ր

Հոուածք իցէք է և որդիք բարձրելոյ ամենեքին։ Այս ինքն՝ եթէ ես զձեզ անմահս արարի, եթէ կացեալ էիք չիմում հրամանին . բայց որովհետև ոչ կացէք չիմում պատուիրանի & 324 դուք իբրև զմարդիկ մեռանիք $ իբրև
Վմի չիշխանաց անկանիք. ես ոչ ընդ ձեր մահ կամ էի, և ոչ ընդ իշխանին վատ խրատտուին անկանել։

Այլ բնաւ իսկ, ասեն ք ընդէ՞ր եմոչծ զնոսա ի կոիւս ընդ միմեանս։

Այսու զանձն իշխ անութիւնն սատանայի և զմարգոյն կամին խափան ել, զի Ասաուած ճ որ աննախանձն արար զնոսա անձնիշխ անս, ոչ կամ էր թէ որպէս զանասունս ի հարկէ վարիցին, և ապա անձնիշխանութիւնն այնուհետև չլինէր անձնիշխանութիւն։
ք*այց Ասաուած թէպէտ և ունէր իշխ անութիւն զիւրոյ արարածս յն ղհանդէսն տես անել, այլ ոչ ինքն ղրդեաց զնոսա անկանել ընդ մի- մեանս։ Իբրև ե տես զսատանայ նախանձու բորբոքեալ, թոյլ ետ անձնիշխանին ընդ անձնիշխանին ոգորել . քանզի գիտէր ՝ եթէ ոչ ինչ տկաբագոյն է սորա անձնիշխ անութիւն ս քան զնորայն * և ոչ նա կանխագէտ,
և սա ոչ կանխա գէտ. և ոչ նա բռն աւոր, և սա տկար ոք։ Ել զի չէր բրռնաւոր ոք, յայնմանէ յայտ է ճ զի ցկինն պատրանօք մատոլցեալ հ աբրաներ, ոչ բռնոլթեամբ զարհուրեցուցանէր։ Եւ զի չԼր կանխագէտ, ասէ . ղՒ* նչ է այդ ՝ զոր ասաց Աստուած, զի ի նմանէն ուսցի զհանգամանսն։

Դարձեալ և ի Յոբայ փոբձանացն է ուսանել թէ չէ սատանայ բըռնաւոր և կանխագէտ։ Զի եթէ բռնաւոր ոք ինչ էր նա, ոչ յԱստուծոյ խնդբեալ առնոյր օճան, և ապա մխէր ի փորձութիւնսն » և եթէ կանխադէտ էր, ոչ մ ատ,չէր փորձել . քանզի գիտէր ՝ թէ յորժամ ոչ կարէ յաղթել, յամօթ լինելոց է։

Նա և ի տէրունական իսկ ի փոբձանացն իմանալի է Հ թէ չէ կանխա- գէտ, այնոլ զի ասէր ինքն իսկ ՝ թէ որդի ես Աստուծոյ. և յայտ առնէր, թէպէտ և լուեալ էր ի մարգարէիցն ՝ թէ զայլոց է որդին Աստուծոյ, այլ զժամանակ գալստեանն ոչ գիտէր։ Եթէ գիտացեալ էր՝ եթէ արդարև որդին Աստուծոյ էր այն, որ նման իբրև զմարդ եբևէր ք ոչ փորձէր գնա և ոչ յամօթ լինէր* որ թէպէտ և յաստուածեղէն զօրութեանցն իյ մարալ զգալուստ որդւոյն Տ25 Աստուծոյ, և տագնապեալ աղաղակէր, թէ յգիտեմ զքեզ ով նս տրուրբդ^ 2 ^ Աստուծոյ։

62

արվածներ եք և րոլորդ էլ բարձրյալի 147 որդիներ»**։ Այսինքն թե ՝ ((Ետ ձեզ ստեղծեցի որպես անմահներ, եթե մնայիք իմ հրամանին, բ ա յց որովհետև չմնացիք իմ պատվիրանին, դուք մեռնում եք, որպես մար֊ դիկ ԱՏ է ընկնում, ինչպես մեկը իշխաններից։ Ես չէի կամենում, որ դուք՞ մեռնեիք, ոչ էլ վատ խրատատուի ազդեցությանը ենթարկվեիք»* 4 ®։

' ((Հապա ինչո լ ,— ասում են ,— նրանց մտցրեց պայքարի մեջ իրար դեմ»։

Սրանով ցանկանում են սատանայի և մարդու ազատակամոլթյունր ժխտել , այնինչ աստված, որ աննախանձ կերպով նրանց ազատակամ՞ դարձրեց, չէր ուզում, որ անասունների նման ՛ճնշման տակ ապրեն, տյչապես ազատակամությունը այնուհետև չէր լինի ազատակամություն։

Թեպետև աստված իրավունք ուներ տեսնելու իր արարածների*^ մրցահանդեսը, բայց ինքը չդրդեց նրանց՝ կռվելու միմյանց դեմ։ Երբ
(աստված) տեսավ սատանային՝" նախանձով բորբոքված, թույլ տվեց ա֊ զատ ակամ ին՝ կռվելու ա զա տ ա կամ ի հետ, որովհետև գիտեր, որ սրսր ազատակամությունը ավելի պակաս չէ, քան նրանը, և ոչ թե նա կան - խագուշակ է, իսկ սա՝ ոչ կանխագուշակ, նա՝ զորավոր, և սա՝ անզորի մեկը։ Իսկ թե ( սատանան) զորավոր մեկը չէր, դա նրանից է հայտնի, որ խաբեությամբ կնոջը մոտենալով հարցրեց և ոչ թե բռնությամբ զարհուրեցրեց։ Իսկ որովհետև կանխագուշակ էլ չէր, հարցրեց՝ <(Արգ ի*նչ է ք որ աստվածդ ասաց*®, որպեսզի նրանից իմանար հանգամանք֊ ներր։

Սացի դրանից, Հոբի փորձություններից 181 էլ կարելի է իմանալ, թե սատանան զորավոր ու կանխագուշակ չէ։ Որովհետև եթե նա զորավոր մեկը լիներ, աստծուց օգնություն չէր խնդրի ու ստանա և հետո մի֊ այն ձեռնամուխ լիներ փորձություններին։ Եվ եթե կանխագուշակ լիներ, չէր մոտենա փորձելու, որովհետև կիմանար, որ հաղթել չկարողանալու դեպքում խայտ առակ է լինելու։
քրիստոսի փորձություններից էլ հասկանալի է, որ (սաաանանի կանխագուշակ շէ, որովհետև հենց ինքն ասում էր՝ «Եթե աստծու որ - դին ես»*&, այսպիսով ցույց էր տալիս, որ թեև մարգարեներից լս ել էր,, թե աստծու որդին գալու է, բայց գալստյան ժամանակը չգիտեր։ Եթե՝ իմացած լիներ, թե իսկապես աստծու որդին էր նա, որը իբրև մարդ էր երևում իրեն, նրան չէր փորձի ու չէր խայտառակվիր Թեև ինքը աստ֊ վածային հրաշքներից իմացավ աստծու որդու գալուստը, սակայն տագ֊ նապած աղաղակում էր՝ ((Գիտեմ քեզ, թե ով ես» ո ր վ դու աստծու, սուրբ»**։

03ր

Դարձեալ թէ կանխագէտ ինչ ոք էր նա, ոլ գրգռէր զհրեայսն ՝ գնա ի խաշ հանել, թէ գիտացեալ էր՝ թէ մահն Քրիստոսի ընկենոյլ ւ 327 գնա յիշխ անոլթենէ , ըստ այն մ զոր ասաց Տէրն՝ թէ իշխան աշխարհիս այսո֊ րիկ րնկեսցի 828 արտաքս. և դարձեալ՝ թէ տեսանէի դսատանայ իբրե րզ֊ փայլակն անկեալ յերկնից , և դարձեալ թէ իշխան աշխարհիս այսորիկ արդէն իսկ դատապարտեալ է. զի ցուցցէ թէ և յիշխանոլթենէ տնկալ որ աստուածան ալն կամեցաւ, և յալի տ են ական դատաստանացն պար֊ տա կան եղև։

Ի

Արդ որովհետև վասն մահու և ցաւոց ի վերայ մարդոյն դնելոյ ցու֊ ցալ յաստոլածատոլր գրոց՝ թէ վասն անցանելոյ զպատուիրան ալն 88 ®
Աստուծոյ մտին յաշխարհ, ասասըուք և զայլ ևս զպաաճառսն՝ վասն ո֊ րոյ տարաժամ մահք լինին։

Քաղում անդամ թերևս չարիք ինչ մեծամեծք առաջի մարդոյն կայցենք կամ նեղութիւնք՝ որոց ոշ կարէ ժուժալ, կամ փորձութիւնք՝ ո֊ րոց ոչ լիցի բալական տանել, Աստուած կանխագէտ և մարդասեր գր֊ թացեալ յիւր արարածն ՝ տարաժամ մահոլամբ ղերծուցանէ զմարդն յայնպիսի չարեացն. ըստ այնմ զոր Գիրն ասէ, թէ յառաջ քան ղշարն ժողովեսցի արդարն։

Դարձեալ և այլազգ ևս, առնին մահք տարաժամք, զի յամենայն տիս և ի բոլոր ժամանակս պատրաստ ական մարդոյն գաեալ չզեղծիցի յասաուածապաշտ ութհնէ։

Ք ա յց թէպէտ և յանիծից մտին ցաւք յաշխարհ, սակայն են և այլ ինչ պատճառք։ Երբեմն վասն մեղաց, ըստ այնմ՝ զՈր ցանդամ ալոյծն ասաց Տէր, թէ ողջացար՝ այսուհետև մի՛ մեղանչէր։ Եւ հայեցեալ խեդ հաւատս մ ատուցանելեացն, ասէ ցմիւս անդամ ալոյծն՝ թէ թողեալ լի֊ ցին քեզ մեղք քո, զի յայտ արասցէ, թէ են ինչ ցաւք ճ որ վասն մեղաց լինին, և են ինչ ցաւք ՝ որ ոչ վասն մեղաց. որպէս յորժամ աշակերտքն հարցին զՏէր վասն կուրին թէ ո*յր մեղ է վասն կուրութեանդ. դորա* թէ ծնողաց իւրոց, և նա ասէ՝ թէ ոշ դորա և ոչ ծնողաց իւրոց, այլ վասն փառացն Աստուծոյ՝ զի փառաւորեսցի ի դմա Աստուած։ Եւ են ցաւք՝ որ

Դարձյալ եթե նա (սատանան) կանխագուշակ լիներ, հրեաներին չէր դրգռի՝ նրան (Քրիստոսին) խաշելու, (այդ բանը չէր անի), եթե ի֊ մարած լիներ, որ քրիստոսի մահը իրեն իշխանությունից կգրի՝ համաձայն տիրոջ այն ասածի, թե՝ ((Այս աշխարհի իշխանը պիտի դուրս գրցվի»**, կամ՝ ՀՀՏեսնում էի սատանային՝ փայլակի նման երկնքից ընկած»**, կամ թե՝ ((Այս աշխարհի իշխանն արդեն իսկ դատապարտված է»**։ (Տերն այդպես է ասել), ■ որպեսզի ցույց տա, թե նա, որ ցանկացավ աստվածանալ, և՛ իշխանությունից ընկավ, և՛ հավիտենանական դատաստանին պարտական եղա վ*^։

Ի

Արդ՝ որովհետև մարդու վրա դրված մահվան ու ցավերի վերաբերյալ Աստվածատուր գրքերից ցույց տրվեց, որ դրանք աշխարհ մտան աստծու նկատմամբ պատվիրանազանց լինելու հետևանքով, կասենք նաև արիշ պատճառներ, որոնց հիման վրա անմամանակ մահեր են լինում ։

Օատ անգամ թերևս մարդուն հանդիպեն այնպիսի մեծամեծ չարիքներ կամ նեղություններ, որոնց նա չի կարող դիմանալ, կամ՝ փորձություններ, որոնք ի վիճակի չի լինի տանելու, (հետևաբար) կանխագուշակ ու մարդասեր աստված, գթալով իր արարածին, անժամանակ մահով մարդուն ազատ ում է այնպիսի չարիքներից՝ ըստ Դրքի այն խոսքի, թե՝ ((Նախքան չարիքը (վրա հասնելը) արդարին պետք է պատսպարել»^։

Մի ուրիշ բան ևս։ Վաղաժամ մահեր են տեղի ունենում, որպեսզի մարդը, ամեն տարիքում ու բոլոր ժամանակներում պատրաստակամ գտնվելով, չթերանա աստվածապաշտության մեջ։

Թեև ցավերը անեծքից մտան աշխարհ, սակայն կան նաև ուրիշ պատճառներ։ Երբեմն մեղքն է լինում պատճառ՝™* ըստ այն խոսքի, որ տերն անդամալույծին ասաց՝ «Առողջացար. այսուհետև մեղք մի՞ զործիր »**։ Եվ տեսնելով նրանց հավատը, որոնք մոտեցնում էին մյուս անդամ ալույծին, սրան ասաց՝ ((Թո մեղքերը թող ներվեն քեզ»*՝* ցռւյց տալու համար, թե ցավեր կան, որ մեղքերի պատճառով են լինում, և ցավեր էլ կան, որ մեղքերից չեն. ինչպես՝ երբ աշակերտները կույրի մասին աիրոջը հարցրին, թե՝ «Ո*վ է մեղավոր այդ կուրության համար, դա*, թե իր ծնողները», և նա պատասխանեց, թե՝ ((Ո՜չ դա է, ո չ էլ իր ծնողները, այլ աստծու փառքի համար է այդ, որ աստված դրանով փառավորվի»**։ Եվ կան ցավեր, որոնք ո”լ մեղքերի պատճառով են) ո՜չ էլ ասա

5—482

65

ոչ վասն մ եղաք են, և ոչ յԱստուծոյ ինչ ի փառս, այլ ի չկջո֊ելոյ խաո֊ նուածոցն ։ Քանզի մարդոյ մարմին ի չորից տարերք խառնեալ է, ի խո֊ նաւութենէ, ի քամ աքութենէ, ի քրտութենէ, և ի ջերմութենէ, և թէ մի ինչ պակասիցէ կամ յոլովիքէ, քաւս գործ)է ի մարմնին . և այն կամ ի շատ ուտելոյ և ըմպելոյ 331 լինի, կամ ի սաստիկ պահոց, կամ յանխտիր կերակրոք, կամ յոյժ ի տօթի աշխատելոյ, կամ կարի ի քրտոյ Լէկելոյ^ կամ յայլոց ինչ այնպիսեաց հակ առա կորդաց՝ որովք անհարթութիւնք ի մարմինս գործիցին։

Ել պատերազմ աց սկիզբն 332 յագահութենէ մարգկան եղև, ուստի յափշտա կութիւնք^ 33 սահ մ անաց են | և դիպից ՑՑ4 և օտար քաղաքաց, ըն֊ շիք և ստացուածոց։

Նոյնպէս և պոռնկութիլնք Հ առ ի չկալոյ ի սահմանս ամուսնոլթեանն Ւ զոր Աստուած ի բնէ կարգեաց ՝ թէ թողցէ այր զհայր և զմայր իւր, և եր֊ թիցէ զհետ կնոջ իւրոյ։ Զհետ կնոջ իւրոյ ասէ, և ոչ զհետ կանաց . զի և զառաջին սահման բնութեանն հաստատեսցէ, ասաց Տէր ի սուրբ Աւե֊ տարանսն ճ թէ զոր Աստուած զոլգեաց, մարդ մի ր մեկնեսցէ։

Ել դիւահ արութիւնք վասն հպարտութեան մարգկան լինին . քանզի եթէ որդի ուրուք մտավարծ իցէ, գան ոչ ըմպիցէ^ ն . և որ չէն մտա֊ վարժ՝ բազում անդամ զծառայ այր առաջի նորա դան հ արկանեն, զի ի նա հայեցեալ ընդ այն լինիցի մ տավարծ* ապա եթէ և այնոլ ևս ոչ խրատիցի, ի նա իսկ մ ատոլցանեն զտանջանսն։

ԻԱ

Այս ա ս աց ալ վասն հարցանելոյ ոմանց, թէ մեղաւորք վասն մեղաց տանջի ցին ի դիւացն, տղայոցն անմեղաց 33 ® ընդէ՞ր տիրից են դեւքն։

Զամենայն մարդիկ յորդէդրութիւն կոչէ Աստուած, որպէս մարգա֊ րէիւն 337 տսէր, որդի անդրանիկ իմ Իսրայէլ ^ 8 . և դարձեալ թէ որդիս ծնայ և սնուցի։ Թէ առաքինեալքն ընդ օրինօք՝ որդիք կռչէին, ո՞ր չափ
ևս առաւել զորոց ասէ ՝ թէ ետ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լի֊ նել։

Արդ քանզի իբրև լորդիս մատուցեալ է ի մեզ Աստուած խրատել, երբեմն հարկանէ առաջի մեր իբրև զծառայ 1 զանասուն մեր, և երբեմն զանդս և զայգիս . ղի ընդ այն հայեցեալ մտքուք ընդ լծով Աստուծոյ

ձոլ փառքի համար, այլ բաղադրիչ նյութերի անհամամասնությունից են։
Որովհետև մարդու մարմինը բաղադրված է շորս տարրերից Հ խոնավոլ֊ թյունից, չորությունից, ցրտությունից ու տաքությունից, երբ (դրանցից) որևէ մեկը պակասում կամ ավելանում է 153 , մարմնի մեջ ցավ է առա- ջացնոլմ։ Իսկ դա կա՛մ շատ ուտելուց ու խմելուց է լինում , կա՜մ լափա- զանց քչակերությունից, կա՛մ կերակուրների մեջ խտրություն չդնե֊ չուց, կա՜մ սաստիկ շոդին աշխատելուց, կա՛մ խիստ ցրտից նեղվելուց , կա՛մ ուրիշ այսպիսի հակառակ բաներից, որոնցով մարմնում*^* խան֊ դարումներ են առաջ դալիս։

Պատերազմներն էլ մարդկանց ադահությունից են ծադոլմ . ա յդպիսով սահմանների, գյուղերի ոլ քաղաքների հափշտակումներ և ունեցվածքների ավարառություն 155 են լինում։

Նույնպես և պոռնկությունը լինում է ամուսնության այն կանոնների ոտնահարումից, որոնք ի բնե սահմանեց աստված՝ ասելով , «Տղամարդը պիտի թողնի իր հորն ու մորը և պիտի գնա իր կնոջ ետևից»**։
Ասում է «իր կնոջ ետևից» և ոչ թե «կանանց ետևից»։ Եվ որպեսզի հաստատի առաջին բուն կարգը*™, տերն ասաց սուրբ Ավետարանում, թե՝
«Ինչ որ աստված միավորեց, մարդը թող չբաժանի»*^։

Դի վահ արությունն*™ էլ մարդկանց ամ րարտ տվանության պատճառով է լինում, քանի որ եթե մեկի որդին ուշիմ է, ծեծ չի ուտում, իսկ եթե ուշիմ չէ, շատ անգամ նրա առջև ծառային ծեծում են*™, որ նրան նայի ու դրանով խելոքանա . իսկ եթե դրանով էլ չի խրատվում, հենց իրեն են ծեծ տալիս։

ԻԱ

Սա ասվեց ոմանց այն հարցման համար, որ՝ «Եթե մեղավորները դևերից մեղքերի պատճառով են տանջվում, անմեղ երեխաներին դևերն ինչո՞ւ են տիրում»։

Աստված բոլոր մարդկանց որդեգրության է կոչում, ինչպես որ մարգարեի միջոցով*™ ասում էր՝ «Իմ անդրանիկ որդին է Իսրայելը»*** և դարձյալ (ասում էր,) թե՝ «Որդիներ ծնեցի ու սնեցի»* Շ ®։ Եթե օրենքով առաքինացողները որդիներ էին կոչվում, առավել ևս (պիտի կոչվեին նրանք)> որոնց մասին ասում է, թե՝ «Նր անց իրավունք տվեց աստծու որդիներ լինելու»**։

Արդ՝ որովհետև աստված իբրև որդիների Հ մոտենում մեզ՝ խրատելոլ, երբեմն մեր առջև, իբրև ծառայի, մեր անասունին է հարվածում, երբեմն՝ արտերին ու այգիներին, որպեսզի դրանով նայելովաստծու եր

67

երկիլղին, ապա . եթէ այնու ևս ոչ խրատիցիմք, ի մեզ իսկ մատուցանէ զտանջանսն, կամ ցաւովք, կամ խեղաթեամբք, կամ դիւօք։ Տանջին և անմեղք՝ զի ի մաի կալցին այլքն զբան Եմաստնոյն՝ որ ասէ % եթէ ^89 աք րդարն հազիւ կեցցէ, ամպարիշտն 540 և մեղաւորն ո՞ւր դտանիցին։ Ել այն յաչն սակս լինի՝ զի մի* արդարն յարդարութենէն ծուլասցի, և մի* մե֊ ղաւորն միշտ ի մեղսն կայցէ։ Ել չէ այնմ պարտական Աստուած, այլ չարիք մարդկան ածեն զԱստուած այնպիսի տանջանօք խրատել զմարդի կ ք զի որպէս այլոց հալատովք հաստատեաց զանդամալոյծն, և շնոր֊ հեաց նմա թողութիւն մեղաց, նոյնպէս և այլոց սակաւուց տանջանօք՝ ածէ յերկիպ և ի խրատ զբաղումս, յորժամ դիպիցէ անմեղօք, և յործամ ղՒպՒցԷ մեղաւորօք, որպէս ինքն միայն ճարտար գիտէ։ Ել ոչ եթէ ի դա֊ տապարտոլթիւն ինչ ոդոց լինի* մարդոյն տանջանքն դիւաց, այլ առա֊ ւել ևս յարգահատութիւն » մանաւանդ թէ անմեղ ոք իցէ, և վասն այլոց երկիւղ ի միտս արկանելով յայնպիսի տանջանս մատնիցի, զոր իբրև զմտրակ կախեալ ի մեծի տանս ՝ ցուցանէ Աստուծոյ տեսչութիւ & 34 *, զի հայեցեալ ընդ այն բազմաց՝ ամփոփեսցին և մտցեն երկիլղիւ ընդ Աստոլծոյ հն ա զան դոլթ ե ամբ ։

Ել է երբէք ՝ զի վասն մեղաց իսկ լինին այսպիսի տանջանք . և է երթէք ճ զի պատահարը պա տ ահ են, և ա պա լին ե ալք ի սրբոց մարտիրոսացն նշխ ա րհս ճ փրկին մարդիկ յայնպիսի տանջանաց, որով զօրութիւնն Աս֊ տուծոյ՝ որ ի սուրբսն է ՝ երևի, և ինքեանք յոգիս ինչ ոչ վնասին։

Այլ զի դև զդև ոչ հանէ, զայն իսկ 3 . 42 յայտ արար . թէ սատանա յ, ասէ, զսատանայ հանէ , ապա ուրեմն բաժանեալ է յսրնձնէ իւըմէ . այլ ես ասէ հո գւով*** Աս տ ուծո յ հանեմ զդևս։ Ել ընդէ՞ր ինքն որ Աս տ ուա֊ ծըն էր՝ ասէր, հոդլով*** Աստոլծռյ հանեմ զդևս ք այլ զի մարդկան ուսուս֊
&է> ե թէ ոչ արժանաւորք շնորհաց հոգոյն սրբոյ լինիցին, ոչ կարեն հանել զդևս . որպէՀ առաքեալքն մինչ** 5 ոչ նախ առին իշխանութիւնն ի
Տեառնէ, ոչ կարէին հանել զդևսէ Նա և նմին իսկ) որ ի տանջանս ն իցէ, ետ իշխ անոլթիւն հանելոյ զդևն. ասէ, այդ ազդ ոչ ելանէ իւիք՝ եթէ ոշ պահօք և աղօթիւք։ Ոչ եթէ մի ինչ ազդ իցէ դիւաց ՝ որ պահօք և աղօ֊ թի լ ք ելան իցէ, և այլքն ոչ, այլ ամենայն իսկ դունդքն դիւաց ի պահոց՞
I յաղօթից փախստական գնան։

* փնին (էջ 88)։

68

կյոլդքրն ենթարկվենք։ Իսկ եթե դրանով էլ չենք խրատվում, հենց մեզ է տանջանքներ տալիս ՝ կա ր մ ցավերովդ և կա մ իջեցումներով, և կա մ դևե֊ րով։ Տանջանքների են ենթարկվում նաև անմ եզները, որպեսզի ուրիշ֊ ներր մտքներամ պահեն իմաստունի խոսքը, որ ասում է «Եթե ար - դարը հազիվ է ապրում, ապա ո՞ւր կմնան չարն ու մեղավորը»**։ Եվ սա նրա համար է լինում, որ արդարը արդարությունից չթուլանա, իսկ մեղավորն էլ միշտ մեղքի մեջ չմնա։ Իսկ աստված դրա համար պա֊ տասխանատու շէ, այլ մարդկանց չարիքներն են աստծուն մղում ՝ այդ֊ պիսի տանջանքներով խրատելոլ մարդկանց։ Եվ ինչպես ուրիշների հա֊ վատով ոտքի կանգնեցրեց անդամալույծին 1 ^ ոլ նրա մեղքերին ներում շնորհեց, այնպես էլ ուրիշ քչերի տանջանքներով շատերին վախեցնում
և խրատում է։ Երբեմն պատահում է, (որ դա անում է) անմ եզների, եր֊ բեմն Հ մեղավորների միջոցով ,— ինչպես որ ինքը միայն հմտորեն դի֊ տե։ Եվ մարդու տանջանքները դևերից ճ ոչ թե հոգու դատապարտման ր այլ, առավել ևս, կարեկցման համար են լինում, եթե մանավանդ անմեղ մարդ է այդպիսի տանջանքների ենթարկվում ՝ ուրիշների սիրտը երկյուղ գցելու համար։ Դա, մտրակի նման կախված այս մեծ տան^^ մեջ* ցույց է տալիս աստծու հսկողությունը, որպեսզի շատերը նայելով դրան Հ քաշ֊ վեն ու երկյուղով հնազանդվեն աստծուն։

Եվ երբեմն լինում է, որ այսպիսի տանջանքները հենց մեղքերի պատճառով են տեղի ունենում, երբեմն էլ որպես պատահարներ են վրա հասնում, և մարդիկ այսպիսի տանջանքներից փրկվում են ճ ապավինե֊ լով սուրբ նահատակների նջխարներին։ Դրանով երևում է աստծու զո - բությունը, որը սրբերի մեջ կա, և իրենք հոգով որևէ վնաս չեն կրում։

Տայց որ դևը դև չի հանում, այդ հենց տերը^Հ հայտարարնց ճ ասե֊ լով . «Եթե սատանան սատանային հանում է, ուրեմն ինքն իր մեջ բա֊ մանված է»**։ «Ոայց ես ,— ասում է ,— աստծու հոգով եմ հանում դևե֊ րը»$։ Իսկ ինքը որ աստված \էր, ինչո՞ւ էր ասում՝ «Աստծու հոգով եմ հանում դևերը», որպեսզի սովորեցնի մարդկանց՝ եթե սուրբ հոգու շնորհ֊ ներին արժանի չլինեն, չեն կարող դևերը հանել, ինչպես որ առաքյալ֊ ները քանի դեռ տիրոջից իրավունք չէին ստացել, չէին կարողանում դե֊ վերը հանել։ նաև տանջանքների մեջ գտնվողին անգամ դևերը հանելու իրավունք տվեց ՝ ասելով . «Այդ տեսակը այլ բանով դուրս չի գա, եթե ոչ պասով ու աղոթքներովՈչ թե դևերի մի տեսակն է միայն, որ պասով ու աղոթքներով է դուրս գալիս ճ հակառակ մյուսների, այլ հենց բոլոր դևերի խմբերը աղոթքից ու պասից փախչում֊գնում են։

69

Ի1»

Այլ կախարդք, ասեն, յզեն դևս և հանեն զդևս։

Զի կախարդք զդևս ոչ կարեն հանել բա լական է մեզ հալան եցուցա
Նելոչ բանն Տեառն, զոր ասաց ՝ թէ սատան այ զսատանայ ոչ հանէ . զի կախարդն եթէ հանէր, ապաքէն դիւօք հանէր . և զդիւէ ասաց Հրիստոս՝ թէ դև զդև ոչ հանէ . ապա յայտ է թէ այլազգ իմն իրք չինին, որպէս ի նոցանէն իսկ ելեալ է բանն՝ և ոչ ի մէնջ։ Ասեն ♦ հանել չկտրեն, բայց անդէն կապել մարթեն, զի հանապազ խեղդ րնդ անձն հոդւոց 346 մարդոյն դևն լինից ի։ Եւ այն յԱստուծոյ արմ անիցն յիրաւի չինի * զի եթող ոմն* 47 զԱստուած, զսուրբս, զպահս, զաղօթս, և ի կախ արդն ՝ որ և անձին չրկարէ օգնել ապաւինեցալ . զի ո* ոք ի կախ արդար անցալ և ան դև և անմահ իցէ։ Նա և տեսանեմք 24 * իսկ զկախարդսն միշտ ծնկեալս ի դի֊ ւացն, և ման ալանդ մոլիքն* զի նախ ինքեանք 349 դիլահ արին, և ապա այլոց իմն իմն խոստանան տալ, որ չիցէ ի ձեռս ՝ ոչ նոցա և ոչ դիւա- ցրն, որոց բանիւ խօսին տալ ինչ ումեք, բայց միայն Աստուծոյ որ արարիչն և տուիշն է։

Ել արդ քան անդէն կապել կախ արդարն զդևն՝ որպէս ասենն, և խեղդ րնդ անձն միշտ ոգւոցմարդոյն առնել, լալ էր թէ յայտնէր, և սրբովք ազաչեցեալ զԱստուած ճ օգնականութիւն գտանէր բուժեչոյ ի շարէն։

Այլ մ եք ասեմք, թէ մ տանելոյ ի մարդ չունի իշխան ութիւն՝ առանց
Աստուծոյ թուլացուցանելոյ . և այնր պէսւգէս պատճառք են, որպէս ինքրն միայն գիտէ, և յայտ անտի* 5 ^ է ճ զի յործամ ի խոզից երամակն մտաբերեցին մ տան ել, ոչ կարաբին մ տանել եթէ ոչ նախ ի ՝9րիստոսէ առին հրաման։ Ել յորժամ զՅ ոբն^^ կամեց ալ ( փորձել սատան այ, ոչ իշխեաց մտել եթէ ոչ նախ յԱստուծոյ առ հրաման փորձելոյ։ Ել զՅուդայէ ասէ թէ րնդ պատառոյն եմ ուտ սատանա յ։ Զի թէ չէր քրիստոսի թուչացոլցձալ^^ձ 4 սատանայի՝ որ գրգռէրն, և 3ադայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն, ոչ իշխէր մ տանել ի նա . այլ վասն յանդիմանելոյ զանձնիշխէէ>Հ ոլթիւն երկոցուն ՝ 354 թուլացոյց րստ կամաց երկոցունց**^։

70

«Բայց ,— ասում են ,— կախարդները դևեր են ուղարկում ու հանում են դևերը»։

Որ կախարդները դևեր չեն կարող հանել, (դրանում) համոզելու համար բավական է տիրոջ այն խոսքը, որն ասում է, թե ՝ «Սատանան սատանային չի հանում»։ Կախ^արդն էլ, եթե հաներ, անշուշտ, դևերի մի֊
Հոցով պիտի հաներ։ Իսկ դևի մասին Քրիստոսն ասաց, թե՝ «Դևը դև չի հանում», ուստի պարզ է, որ դեպքերն ուրիշ կերպ են լինում։ Այս խոս֊ քրն էլ նրանցից է դուրս եկել և ոչ թե մեզանից։ Նրանք ասում են, թե՝
«Հանել չեն կարողանում, բայց կարող են տեղում կապել, քանի որ դևը միշտ կապանք է լինում մարդու հոգուն»։ Սակայն այն, իսկապես, աստ֊ ծոլ օրենքներով է լինում յ64 / (Պատահում է), որ մեկը թողնում է աստ֊ ծուն, սրբերին, պասերն ու աղոթքները և ապավինում է կախարդին, որն իրեն էլ չի կարողանում օգնել % և կախարդներից ո՞վ կա, որ անցավ, անդև ու անմահ լինի։ նաև տեսնում ենք էլ, որ դևերից ծնկի են գալիս կախարդները, մանավանդ մոլեռանդները, որովհետև նախ իրենք են դի֊ վահարվում և ապա ուրիշներին զանազան բաներ են խոստանում տալ, որին ի վիճակի չեն ոչ իրենք, ո՞չ էլ դևերը, որոնց խոսքով խոստանում են մեկին բան տալ . այլ միայն (ի վիճակի) է աստված, որը 1ւ ստեղ֊ ծողն է, և տվողը։

Եվ արդ փոխանակ, ինչպես ասում են, կախարդների միջոցով տե֊ ղում կապելու դևը, որը միշտ կապանք է լինում մարդու հոգուն, լավ կլիներ (տյդ մասին) հայտնել սրբերին և, նրանց միջոցով աստծուն խնդրելով ք օգնություն գտնել է ա րից բուժվելու համար։

Բայց մենք ասում ենք, որ (դևը), առանց աստծու թույլտվության ր մարդու մեջ մտնելու իրավունք չունի։ Եվ բազմազան են դրա պատճառ ֊ ներր, որոնք միայն ինքը (աստված) գիտե։ Սա հայտնի է այնտեղից, որ երբ (դևերը) մտադրվեցին մտնել խոզերի երամ ակի մեջ, մինչև Քրիս֊ տոսից հրաման չստացան, չկարողացան մտնել*Եվ երբ սատանան ուզեց Հորին փորձելն, չհանդգնեց սկսել 1 ® 7 , մինչև որ աստծուց նախա֊ պես փորձելու հրաման չստացավ։ Հուդայի վերաբերմամբ (Ավետա֊ բանն) էլ ասում է, թե՝ «Սատանան պատառի հետ մտավ (նրա մեջ)»***®*։
Իսկ եթե Քրիստոսը թայլատրած Աիներ սատանային, որը գրգռում էր,
և Հուդային, որն ագահության պատճառով այն բանին համաձայնվեց,
(սատանան) չէր կարող մտնել նրա մեջ, բայց, երկուսի ազատակա֊ մ ութ յունն էլ ցույց տալու նպատակով, թույլ տվեց, որ նրանց կամքի համաձայն լինի։

Նա և մինչ դեռ տան ջին իսկ ոմանք ի դիւէ> եթէ ոչ յԱստուծոյ տես ֊ շութիւն լինէր նմա, չարաչար մահոլամբ սատակէր։ Նա և ղպաշտօնեայ֊ սըն իսկ իւրե անց ճ եթէ ոչ Աստուծոյ սաստ պահէր, ազգի ազգի խեղու֊ թեամբք խ եղէին, և անհնա րին մահուամբք սպան անկին . բայց վասն զի ոչ են ձեռնհաս ֆ ոչ իշխեն յայնպիսի իրս մտաբերել։ Եւ այս յայտ ան֊ ա ^856 է ք զի թէպէ տ Լ կանխալ գիտէ Աստուած՝ թէ ոմն կռապարիշտ չինելոց է, ոմն կախարդ, և ոմն սպանող, ոչ արգելոլ զնկարիլ սաղմի ֊
9ըն 357 նոցա, և զփչումն հոգւոցն 358 նոցա, զի նորա բարերարոլթիլնն երևեսցի, և նոքա յիւրաքան,չիլր անձնիշխանոլթեանն պարտաւորեսցին։

Եւ յայտ է ՝ թէ որպէս առնելոյն ինքն տէր է, նոյնպէս և ի զարմանսն
Վայելեցոլցանելոյ, և ի լլկանաց չարին ապրեցուցանելոյ * ղի ոյր իւր ինչ է ՝ յիւրն զընգայ և խնայէ . և որ ոչ է իլր, նա զօտարին օցտէ և ցրէ .

,որպէս ասէ յԱւետարանին Հ թէ գայլ ոչ վասն այլ իրիք գայ, այլ ղի յա ֊
*իրշտակեսցէ՝* 59 Ա ցրուեսցէ. այլ ճմարտից հաւատացելոց ոչ սատանայ փորձոլթեամբքն կարէ ստնանել, և ոչ կախարգք դիւօք. որպէս ինքն Տէրն ասաց ցիւր աշակերտսն ճ եթէ ահա ետու ձեզ իշխանոլթիւն է ոք,սել ղօձս
և զկարիճս ք և զամենայն զօրութիւն թշնամոյն։ Եւ դարձեալ թէ նշանք հաւատացելոց այս են . զդևս հանիցեն, և օձս ի ձեռն առցեն^ ՇՇ ք և զդեղ մահու ըմպիցեն^ա, և ոչ մեղանչիցէ։ Եւ միանգամայն իսկ ասացեալ է թէ անմեղի ոլմեք ոչ գևք մ եղանչել կարեն, և ոչ գազանք սպան անել յօժարեն, որպէս ոչ Դանիէլի գազանքն վնասեցին, և ոչ երից մանկանցն հուր հնոցին։

Որպէս առաջնոյ մարգոյխ մինչ չև յանցուցե ալ էխ հնազանդ էին ,
և ոչ մեղանչականք. և որպէս առ առաքելովքն վատթարեալ էր սատա֊ նայ ք մինչև կախ արդացն յահէ նշան ացն՝ զոր առնէին՝ բերել ղգիրս կախարդանացն զձանրագինս ՝ և այրել առաջի առաքելոցն, և դիւացն ա֊ յլաղակել եթէ 3 ® 3 դոքա են ծառայք Աստուծոյ բարձրելոյ։ Որոց նշանա֊ ց՝րննշխարք ճ և այժմ ի սուրբ եպիսկոպոս և ի ճշմարիտ վանականս երեին . և զայնր զփորձ ոչ միւսյն քրիստոնեայք, այլ և հեթանոսք և մոգք դիտեն։

Եվ ոմանք դեռևս տանջվում են դևից. եթե աստծուց հսկողություն չլիներ նրա (այսինքն ՝ դնի) վրա, (դևը) տանջալից մահով կսպաներ
(նրանց)* Շ9 ։ Նույնիսկ նրա 170 սոլասավորներն էլ տեսակ֊աեսակ խե֊ ղումներով կայլանդակեին (մարդկանց) և դաժան մահերով կսպանեինք եթե աստծու սսւսսւոլմը շղսպեր նրանց։ Բայց որովհետև իրավասու չենէՈ, լեն
համարձակվում իրենց մտքով այդպիսի բաներ անցկացնելԼ ե՚1 սա այնտեղից է հայտնի, որ աստված թեև նախապես ղիտե, թե մեկը կռապաշտ է լինելու, մյուսը՝ կախարդ, մի ուրիշը ՝ մարդասպան, սա֊ կայս նրանց սաղմերի ձևավորվելն ու շունչ ստանալը 172 չի արգելում, որա ես զի իր բարերարությունը երևա, և նրանցից յուրաքանչյուրը պար֊ տավորված լինի իր ազատակամ ութ յամ բ (վարվել)։

Եվ հսւյսւնի է, որ ինքը (աստված) տեր է ինչււլես ստեղծելու, նույն֊ պես և կյանքը վայելել տալու, չարի տանջանքներից ազատելու . որով֊ հետև մեկն ինչ որ ունի, դողում է նրա վրա ու պահպանում, իսկ ինչ որ իրենը չէ, այլ ՝ օտարինը, դուրս է գցում ու ցրիվ տալիս . ինչպես որ Ավե֊ տաքանում ասվում է, թե՝ «Գայլը ոչ թե ուրիշ բանի, այլ հափշտակելու
և ցրելու համար է դալիս յ» 173 ր Տայց ճշմարիտ հավատացյալներին ոչ սատանան կարող է մոլորեցնել փորձություններով, ոչ էլ կախարդները ՝ դևերով։ Տերն ինքը այսպես ասաց իր աշակերտներին ՝ «Ահա ձեզ իրա֊ վունք տվեցի ոտնատակ անելու օձերը, կարիճները և թշնամու ամբողջ զորությունը))**։ Եվ ապա, թե՝ «Հավատացյալների նշանները) սրանք են * դևերր պիտի հանեն, օձեր պիտի վերցնեն իրենց ձեռքով և եթե մահա֊ ցու դեղ խմեն, չպիտի վնասի))* 74 ։ Մի խոսքով անմեղ մ արդուն, ոչ դե֊ վերը կարող են վնասել, ոչ էլ գազանները կուզեն սպանել, ինչպես որ
Ո՛չ գազանները Դանիելին վնասեցին * 75 , ոչ էլ հնոցի կրակը՝ երեք քա֊ ջերին* 7Շ ։

Եվ դեռ մեղք չգործած առաջին մարդուն հնազանդվում էին (գա֊ զանները) ոլ չէին վնասում։ Առաքյալների օրոք էլ սատանան վատթա֊ բացած էր. մինչև իսկ կախարդները, առաքյալների կատարած հրաշք֊ ների ահից, կախարդական թանկ գրքերը բերում ու այրում էին նրանք առջև**, իսկ դևերն աղաղակում էին, թե ճ «Դրանք բարձրյալ աստծու ծա֊ ռաներն են»*&։ Նրանց այդ հրաշքների մնացորդները այժմ երևում սուրբ եպիսկոպոսների ու ճշմարիտ վանականների մեջ։ Դա փորձով գիտեն ոչ միայն քրիստոնյաները, այլև՝ հեթանոսներն ու մոգերը։

ԻԳ

Ոայց Ղ ա յն և Ա պարտիմ ք գիտել ֆ թէ 865 հրեշտակք և դևք և ոգիք մարդ֊ կան անմարմինք են , զի զհրեշտակաց ասէ՝ արար զհրեշտակս իլր հո֊ գի Ա , և զպաշտօնե այս իլր բոց հրոյ։ Հոգիս կոչէ զնոսա վասն արագու֊ թեանն, որպէս զի ասիցէ՝ թէ քան զհողմս թեթևք են . քանզի ոգւոյ և հողմոլ անուն եբրա յեցերէն^Ա յոլն արէն և ասորերէն նոյն է . նա թէ
և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ Հ նոյնպէս գտան է ր, յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ ճ ասէ, շետ ոգի կչանել, չետ ոգի առնուլ * և այնու զօդո֊ չըս 1 զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ։ Եւ բոցեղէնս կոչէ զնոսա վասն սաստ֊ կութեանն . որպէս այլուլ 1 ասէ, հզօրք են զօրութեամբ առնել զկամս նարա. այլ ոչ եթէ ի բնութենէ հողմոյ և հրոյ են , զի եթէ ի բնութենէ հողմոյ և հրոյ էին, ապա և նոքա յիրաւի մարմնաւորք կոչէին և ոչ ան֊ մարմինք . քանզի որ մարմնալոր է՝ ի չորից հիւթից ձ°Դ^ ա 1 որպէս մարմինք մարդկան և բնալ անասնոց . և որ ինչ անմարմին է՝ նա պարզ բնութիւն է, որպէս հրեշտա կաց և դիւաց և ոգւոց 367 մ արդկան։

Ել արդ ո՞ւր իշխիցեն շշնջել, որք ասեն՝ թէ 368 հրեշտակք ընդ կա֊ հայս ամուսնացան . զի նոքա հրեղէնք կոշին, և մարդիկ խոտեղէնք 3 ^ 9 ։
/ րպէս մարգարէն ասէ, թէ ամենայն մարմին խոտ է*։ Ուստի յայտ իսկ
Հ՝ թէ հրոյ րնդ^ա խոտոյ ոչ ամուսնութիւն լինի, այլ ծախումն։ Ել երե֊ քեան ջոկքս այսոքիկ, քանզի համաբնեայք են, նմանաւգոյնս ,և նովին իսկ անոլամբձ™ անոլանին։ Ասի հրեշտակ ոգի, այլ ոգի հարկալոր ՝ որ է հնա֊ ր անդ Ա կամակատար . ասի և դև ոգի, այլ ոգի չար վասն անհնազան֊ պոլթեանն և ապստամբոլթեանն 3 7 *. զոր թէպէտ և ի մեր լեզու այս չար ասեմք, որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առաջնոց ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ, այւ գիտեմք՝ եթէ այսն հողմ է, և հողմն՝ ոգի, ըստ յա֊
*ւ աջագոյնն ասացելո յ։ Հանգի յորժամ մ եք ասե մ ք ճ թէ սիք շնչէ, ասոր֊ նեայք ասեն՝ այս շնչէ . և վասն տարածոլթեանն միայն և արագութեան կպին հրեշտակք և դևք և հոգիք 372 մ արդկան՝ ոգեղէնք, որ է հողմեղէնքտ էէրպէս վասն սաստկոլթեանն բոցեղէն կոշին հրեշտակք՝* 7 ^. նոյնպէս և

*<ք)քոցէս... խոտ է» նախադասականը վերականգնում ենք ըստ գրշ&սգըխ
(ծան. նյսստ)

74

Ի*

Բայց այն էլ պիտի իմանանք, որ եւ հրեշտակները, և դևերը, ել մարդկանց հոգիները անմարմին են։ Հրեշտակների մասին (Գիրքն) ասոլմ է՝ «Ւր հրեշտակներն ստեղծեց որպես հոգիներ, իսկ իր սպասավդբներին՝ իբրև կրակի բոցեր»* 77 ։ Նրանց հոգիներ է անվանում (Գիրքը) արագության պա աճառով, որպեսզի ասի, թե քամիներից թեթև են Հ ղ֊ րովհետև հոգու (շնչի )և քամու անունը նույնն եբրայեցերեն, հունա¬
րեն և ասորերեն։ Եվ եթե մարդ ուշադրությամբ հետամուտ լինի, (կը- տեսնի), որ այդպես է նաև հայերենում։ Երբ մեկը մի ուրիշից նեղված է լինում, ասում է ճ ((Չթողեց շունչ քաշեմ, չթողեց շունչ առնեմ», դրանով էլ խոսում է այս օդի մասին, որը միշտ ծծում ենք։ Եվ նրանց բոցեղեն է անվանում (Գիրքը) սաստկության պատճառով, ինչպես որ մի ուրիշ տեղ ասում \Է Հ «Հզոր են զորությամբ՝ նրա կամքը կատարելու համար»**։ Բայց քամու և կրակի էոլթյամբ չեն* որովհետև եթե քամու ի կրակի էրւթյամբ լինեին, ապա նրանք էլ իրավամբ մարմնավոր կանվանվեին
և ոչ անմարմին* քանի որ ա/ե, ինչ մարմնավոր է, բաղադրված է չորս նյՈլ֊ թերից, ինչպես մարդկանց ու բոլոր անասունների մարմինները* ի ս կ ինչ որ անմսւրմին է, նա պարզ էություն ունի, ինչպես հրեշտակները, դեվերը և մարդկանց հոգիները 179 *

Արդ՝ ո՞ւր են համարձակվում շշնջալ նրանք, որոնք ասում են, թե հրեշտակները կանանց հետ ամուսնացան , շէ ո որ նրանք հրեղեն են կոչվում, իսկ մարդիկ ՝ խոտեղեն* ինչպես որ մարգարեն է ասում՝ (( Ամեն մի մարմին խոտ է»* 2 18 °։ Ուստի և պարզ է, որ կրակը խոտի հետ ոչ թե միավորվում, այլ ոչնչացնում է (այն)***։ Եվ այս երեք առանձնակի խմբերը** 2 , որովհետև էությամբ նույնն են, համապատասխանաբար միևնույն անունով էլ անվանվում են։ Հրեշտակը ասվում ՛է ոգի, բայց սպասա֊ վոր ոգի, այսինքն ՝ հնազանդ ու կամակատար։ Դւևն էլ է ասվում ոգի, բայց չար ոգի 1 անհնազանդ /ււ( ապստամբ լինելու պատճառով։ Սա մեր լեզվով թեև «այս չար» ենք ասում ճ մեր նախնիների ավելորդապաշտությունից մեզ ավանդված սովորության համաձայն, բայց գիտենք, ոհլ
«այս»–ը*** «հողմ» է նշանակում, իսկ հողմը ոգի Հ 1 ® 4 , ինչպես որ վերն ասվեց։ Որովհետև երբ մենք ասում ենք, թե ՝ ((Սյուք է փչում», հարավակողմյան բնակիչներն 185 ասում են Հ ((Այս է փչում»։ Եվ միայն տարածվելու, արագ ընթանալու հատկության հիման վրա հրեշտակները յ| գևձթէ ու մարդկանց հոգիները կոչվում են ոգեղեններ, նույնն է թե հողմեպեններ։ Ւնչպես ոի հրեշտակները իրենց ուժգնության պատճառով բոցեղեն են կոչվում, նույնպես էլ արագ ընթանալու և տարածվելու հատկություն

75

վասն արա գութեանն և տարածութեան հոգեղէնք, որ է հողմեղէնք. բայց բնութիլն նոցա ի վեր է քան զհողմ և քան զհուր, նուրբ 874 և արագ քան ղմիտս։

Ել չեն ինչ զարմանք ՝ թէ նոքա մերոց դրացեաց արարածոց անու ֊ ամբքս անուանին 375 ք ուր և նոցա արարիչն ոչ գարշի զայնպիսի անուա֊ նր ճ# 376 զինքեամբ առնոլլ^ վասն իրիք իրիք տեսչութեանց։ Եոչի Աս֊
տուած հոգի, այլ կայ ընտրոլթիւն 377 ի միջի * ասէ, Աստուած հոգի կեն֊
ղանի է . ///ւ ք կենարար . 4"^ ^ Հուր, Ը ստ այնմ ճ թէ Աստուած քո հուր ծախիչ է ։ Եւ արդ տեսցուք ՝ հո՞ւր միայն ծախիչ իցէ Աստուած . ծա
աւանիկ նորին հոգւոյ 378 միւսով մարգարէիլ յայտ արարեաել թէ լոյս է • այնմ ճ թէ Տէր լոյս իմ և կեանք իմ, ես յումմէ՞ երկեայց^ 7 ^ ։

Եթէ հուր ծախիչ ևեթ էր, զիա՞րդ կոչէր լոյս կենարար «ո՞չ ապա֊
յայտ է Հ թէ ուր սաստկութիւնն պիտոյ է, կոչի* և ուր քաղ֊
ցըրութիւն % անդ լոյս կենարար, այս ինքն ի վեր է քան զհուր և քան ըզ֊ լոյս . և այլ ինչ բազում անոլանս 380 առնոլ զինքեամբ վասն պէսպէս ղարմ անից։

Ել յորժամ երևել սրբոց իւրոց կամէր, ոչ այլով իւիք կերպարանօք % այլ միայն մ արգո յ կերպարանօք, զոր ըստ իւրում պատկերին արար,
Հայտն էր. և այն ոչ վայրապար ինչ լինէր, այլ զի զառաւել սէրն իւր ճ զոր րնդ մարդկան ունէր ճ ցուցանիցէ . և դարձեալ զի յառաջադոյն կբթեսցէ
* մարդիկ ածել ի գիտութիւն * զի յորժամ ղորդին իւր իբրև զմարդ յաջ֊ խարհ առաքեսցէ, մի օտարոտի ինչ զիրսն համարեսցին . մանաւանդ զՒ ր*ւտիցեն ճ թէ ինքն իսկ այն կերպարանօք յայտնէր։ Որպէս իջեալ ի ւլրախտն առ Ադամ ճ ոտնաձայն իբրև զմարդ առնէր։ Ել եկեալ Որդւոյ 88 * առ Աբրահ ամ 882 երկուք հրեշտակօք, արժանի առնէր ճաշ ի վրանի նորա ոլտելոյ։ Ել ի խօսս մատուցեալ ի լերինն ընդ Աբրահամու, զերկուս պա֊ տանիս իւխ զհրեշատկս մ ա րդկակե րպե ա լս ճ ի Սոդոմ առ գեղեցիկ աս֊ պընջականն առ Ղովտ 383 արձակէր։ Ել հրացուցեալ և չայլայլեալ ըզ֊ հրեշտակն ի մորենլոջն 884 , ի մարդկեղէն բարբառ ածեալ, տայր ընդ նախընծայելոյ առն Աստուծոյ ընդ Մովսեսի խօսել։ Եւ այրակերսէեալ զզօրավարն իւր զՄիքայէլ, զօրագլխին իւրում Յեսովայ ի դաշտին ցու֊ ցանէր։ Եւ առաքեալ հրեշտակ ի տուն Մանոլէլի խօսել ընդ նմա, մարդ֊ կօրէն ընծայեցուցանէր։ Եւ երբէք երբէք գրե ճ թէ մարդացեալ իսկ ՝ բե֊ րան ի բերան և 88ն ձեռն ի ձեռն ընդ բարեկամին իւրում ընդ Մովսեսի խօսէր։ Եւ առնն թագալորի ըստ սրտի իւրում գտելոյ, թաղծ ելոյ ձ88 ի

76

\
համար 1 կոչվում են) հոգեղեններ, այն է ՝ հողմեղեններ։ (՝ ա յց նրանց էությունը հողմից ու կրակից վեր է, մտքից էլ նուրբ ու արագընթաց։

Եվ զարմ անալի չէ, որ նրանք մեր շրջապատի առարկաների անուն֊ ներով են անվանվում, և նրանց արարիչն էլ չի խորշում իր վրա այդ֊ պիռի անուններ վերցնելուց՝ զանազան բաներ կատարելու համար։ Աս֊ տրված կոչվում է հոգի . բայց այստեղ տարբերություն կա։ (Գիրքն) ա֊ սում է՝ «Աստված կենդանի հոգի է»**> որը և կենդանարար է* 2 ։ Նաև կրակ է կոչվում՝ ըստ այն խոսքի, թե՝ «Քո աստվածը ոչնչացնող կրակ է))^ Շ ։
Քայց այժմ տեսնենք, թե աստված ոչնչացնող կրա ո կ է միայն։ Եվ ահա նույն հոգու վերաբերյալ մյուս մարգարեի միջոցով հայտնվում է, որ լույս է՝ ըստ այն խոսքի, թե՝ «Տերն իմ լույսն ու կյանքն է. ես ումի՞ց պիտի վախենամ»*®։

Եթե միայն ոչնչացնող կրակ լիներ ք ինչպե՞ս կենարար լույս կկոչ֊ վեր . չէ՞ որ հայտնի է, թե որտեղ նրա սաստկությունն է պետք, այն֊ տեղ կրակ է կոչվում, իսկ որտեղ քաղցրությունը, այնտեղ կենարար լույս (է կոչվում), այսինքն 187 կրակից ու լույսից վեր է։ Իր վրա ուրիշ շատ անուններ էլ է վերցնում՝ զանազան հոգացողությունների համար։

Եվ երբ ուզում էր երևալ իր սրբերին, չէր հայտնվում ուրիշ որևէ կերպ, քան միայն մարդոլ կերպարանքով, որին իր պատկերի համաձայն ստեղծեց։ Եվ դա իզուր չէր լինում, այլ (նրա համար էր), որ մարդկանց նկատմամբ ունեցած իր առավել սերը ցույց տար . և, բացի դրանից, որպեսզի մ արդկանց նախօրոք վարժեցներ՝ տեղյակ դարձնելով, որ երբ իր որդուն, որպես մարդ, ուղարկեր աշխարհ, եղելությունն օտարոտի շր֊ համարեին և մանավանդ իմացած լինեին, թե հենց ինքն այն կերպա֊ րանքով էր հայտնվում, ինչպես որ իջնելով դրախտ, Ադամի մոտ՝ մար֊ դու նման ոտնաձայն էր հ անում**։ Եվ երբ որդին երկու հրեշտակներով եկա վ Աբրահամի 158 մոտ, նրան արժանավոր համարեց՝ նրա վրանում ճաշ ուտելով*^։ Էեռան վրա Աբրահամի հետ խոսքի բռնվելով ՝ իր երկու պատանիներին՝ մ արդակերպ հրեշտակներին, ուղարկեց Սոդոմ 1 ® 9 , լավ հյուրընկալող Ղովտին® մոտ*®։ Մորենու թփուտի մեջ հրակերպված, բայց 1 ա յլայլված հրեշտակին մարդկային լեզու տալով) խոսեցրեց աս֊ տրծոլ նախընծայված մարդու՝ Մովսեսի 191 հետ։ Եր զորավար Միքայե֊ չին դաշտում մարդակերպված ցույց տվեց իր զորագլուխ Հեսովին 192 ։
Հրեշտակ ուղարկելով Մանվելի տուն՝ նրա հետ խոսելու համար (նրան) մ արդակերպ ներկայացրեց* 7 ։ Երբեմն գրեթե մարդացած՝ իր բարեկամ
Մովսեսի հետ խոսում էր դեմ հանդիման, ձեռք֊ձեռքի* Տ ։ Կրած հար֊ վածներից թախծող և իրեն սրտամոտ եղող այն թագավորին* 9 ներ֊

77

հարսւածոցն 3 * 7 , հրեշտակ ի կերպարանս մարգոյ սուսեր ի ձեան ցոլքա֊ նէր։ Եւ Եզեկիէլի հրատեսիլ և բոցալեզու ի կառս ազգի ազգի կերպա֊ րանօը յսդեալ, և կառավար մ արդկա կերպարան երևեցուցանէր է և ըե֊ րռբէս ազգի ազգի գազանօք յօդեալ, և ձեոն ձգեալ իբրև զմարդոյ քրո֊ բէի ի միջոյ քբոբէից ցոլցանէր։ Ել իլր իսկ երբեմն իբրե զհինօրեայ, երբեմն իբրև զմատաղօրեայ, վասն այլ և այլ աեսչութեանց կերպարանն ալ՝ ցանկալլռյ 333 առնն երևէր։ Են այնպէս իլր և իւբոց ծառայիցն նոյն֊ գոլն ակ երևելով ք՝ զառաւել սիրոյն, զոր ընդ մարդոյն ունէր, յա յա առ֊ նէր։

Այս ամենայն ասացաւ , զի ցուցցի թէ որ ինչ երևի ճ մարմնալոր 399 ՝ է, և որ ինչ ոչ երևի ՝ անմարմին . և ի մ արմն տարարն են որ թանձրա֊ մարմինը են, և են որ անօսր մարմինը 390 . որպէս Առաըեալ ասէ, թէ այլ մարմինը երկնաւորացն 39 *, և այլ մարմինը երկրաւորացս։ Երկրաւորաց * մարդկան և անասնոց, թռչնոց և սողնոց. և երկնաւորաց ճ արեգական և լուսնոյ և աստեղաց։ Ել զի զնոցանէ ասէ, զհբեշտակաց 392 , անդէն զնո֊ վիմբ ածեալ ասէ ճ թէ այլ փառը արեգական են, և այլ փառը լուսնի։

Եւ միանգամայն իսկ ասացեալ, թէ ո ր ինչ ի զգայնոցս ջօջափի կամ զննի կամ ազդի ճ այն մարմնալոր է, և որ | զգ^յնոց ոչ ազդի 383 անմար֊ մին։ Նուրբ է տարր լուսոյ, այլ զի ակամբ զննի ճ մարմնալոր է . նուրբ է տարր օդոյ, այլ զի 394 ցրաութեամբն ազդի մարմնոյ ՝ մարմնաւոր է * նուրբ է տարր հրոյ, այլ զի ջերմ ութեամ բն ազդի մարմնոյ մարմնաւոր է * նոյնպէս և ջրոյ ճ որ ըան զծանունսն 395 նրբագոյն է, և ըան զթև֊ թևսն թանձրա գոյն։

ԻԴ

Ել արդ ըանզի անմարմինը են հրեշտակը և դևը, յայն սակս և ծը֊ նունդը ոչ դոն նոցա։

Աա> ասեն, համբարուաց 398 ծնունդը դոն 397 և մեռանին։

Նախ զայն տեսցուը, թէ բնաւ գուցե՞ն այլ ինչ արարածը բսրնաւորը ըան զհրեշտակս և գդևս և զմարդիկ* և ապա եկեսցուը յայնր ի քնին, թէ իցե% ի դիւաց կէսը մարմնաւորը և կէսըն անմարմինը։ Զի չիք Ւնշ արարած բանաւոր արտաըս ըան զայս երիս ջոկս, զհրեշտակաց, զդի~ ւ աց և զմ արդկան, յամեն այն աստ աա ծա տուր գրոց և ի բնութենէ արա֊

78

կայացրեց հրեշտակը ՝ մարդկային կերպարանքով, սուրը ձեռքին։ ԵզեկՒ^լին 193 երևացրեց մի մարդակերպ կառապան ՝ հրատեսիլ ու բոցեղեն զանազան կերպարանքներով հարմարեցված կառքում, տեսակ ֊տեսակ գազաններից բաղկացած քերովբեներով ւ94 , ձեռքը տարածած, որպես թե քերովբեների մեջ մարդ֊քերովբե էր**։ Հենց ինքն էլ այլևայլ կարգավո֊ րումների համար, երբեմն ծեր, երբեմն մանկահասակ ձևանալով էր երևոլմ այն սիրելի մ արդուն^**։ Եվ այսպես իր ու իր .ծառաների նույն կերպ երևալու միջոցով հայտնի էր դարձնում այն առավել սերը, որ ուներ մարդու հանդեպ։

Այս բոլորն ասվեց, որպեսզի ցույց տ Ր*&Ւ* &ե ինչ որ երևում է ՝ մարմնավոր է, իսկ ինչ որ չի երևում՝ անմարմին, և մարմնավորների մեջ կան, որ թանձրակազմ են, կան, որ նոսրակազմ են. ինչպես որ ա- ռաքյալն է ասում, թե՝ «Երկնայիններն ու երկրայինները տարբեր մարմիններ ունեն»**։ Երկրայիններն են՝ մարդիկ ու անասունները, թըռ֊ չուններն ու սողունները, իսկ երկնայիններն են՝ արեգակը, լուսինն ու աստղերը։ Բայց որ նրանց մասին է խոսում և ոչ թե հրեշտակների,
(երևում է նրանից,) որ անմիջապես նրանց վրա (խոսքը) բերելով ա֊ սում է, թե՝ ((Արեգակն այլ փառք ունի , լուսինը՝ այլ»* 9 ։

Կարճ ասած՝ ինչ որ մեր զգայարաններով շոշափվում կամ զննվում, զգացվում է, այն նյութական է, իսկ ինչ որ զգայարանների վրա չի ազդում՝ ոչ նյութական։ Լույսի տարրը նուրբ է, բայց որ աչ» քով զննվում է, նյութական է։ Օդի տարրը նուրբ է, բայց որ ցրտու - թյամբ ազդում է մարմնի վրա, նյութական է։ Կրակի տարրը նուրբ է, բայց որ տաքությամբ ազդում է մարմնի վրա, նյութական է։ Նույնն էլ ջրինն է, որը ծանր մարմիններից 196 ավելի թեթև է, իսկ թեթևներից՝ ավելի ծանր։

ԻԴ

Եվ արդ՝ որովհետև հրեշտակներն ու դևերը անմարմին են, ա 1Ղ պատճառով էլ Նրանք ծնունդ չունեն։

«Սակայն ,— ասում են,համբարուներըծնունդ ունեն և մեռնում
են»։
նախ այն տեսնենք, թե արդյոք հրեշտակներից, դևերից ու մարդկանցից բացի, ուրիշ բանական արարածներ կա՞ն, և ապա գանք այն բանի քննությանը, թե դևերի մի մասը մարմնավոր և մյուս մասն անմարմի՞ն են։ Որ այս երեք դասերից՝ հրեշտակներից, դևերից և մարդկանցից դուրս ուրիշ բանական արարած չկա, հայտնի է ամբողջ Աստվա-

7Տ

րածոց յայտնի է։ Հայց թէպէտ և ասին ինչ անուանք 398 ի գրոց յոլշկա - պարկաց կամ հ ամրարուաց^^ կամ պարկաց, ըստ կարծեաց մ տա ց մարդկան ասին, և ոչ ըստ բնութեան, քանզի դիւաց է կերպարանս կերպարանս ցուցանել, և մարդիկ ըստ կերպարանացն անուանս դնեն . ար֊ պէս Հորժամ քաղաքք և գիւզթ 400 աւերեսցին, և անդ դևք բնակիցեն , և կեղծս ի կեղծս յայտնիցին, և մարդկան ըստ կեղծեաց նոցա անուանս եդեալ զոմն յուշկապ արիկ, զոմն պարիկ, զոմն համբարու կոչիցեն. նոյնպէս և գրոց ըստ մարդկան կարծեացն եկեալ առ ի նշանակելս յ զս աս տ կութիւն աւերածի աշխ արհին, յուշկա պարկաց*®* ասեն բնակել յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։

Արդ ցուցցեն թէ գտ անիցի՞ն իշացուլք ի 9աբիլոնի *®՛ 2 . ապա ուրե֊ մըն յայտ է՝ եթէ անուանքառանց անձանց են յոլշկապարկաց և իշ ա ֊
ՑԸԼ Ոլ 9* և Գիրք ըստ սովորոլթեան մ արդկան կարծեաց եկեալ, նոյնպէս անուանեցին՝ առ ի զալերն 9 ա բի լոնի*®* նշանակելոյ, իբրև զծովա ց ուլն՝ զոր ի կովէ ելեալ ասեն, և զպայն իմն ի մարդկանէ, և զաոլեզն ի շանէ ,
և այն ոչ եթէ անձինք ինչ են, այլ անուանք զբանդտանաց, և բաջաղանք մոլորելոց մտաց ի դիւաց։ Զի ի մ արմնալորէ ւսներևոյթ ինչ ոչ ելան է, որպէս ոչ յաներևոլթէ իմեքէ*® 0 մարմնաւոր . ոչ երբէք ի մարդկանէ ե֊ լեալ պայն՝ եթէ ար ւ 40 ® երես արարած իցէ, և ոչ ի կովոլց ծովացուլն ե^ ւեալ՝ եթէ ի ծովակս բնակիցէ։ Զի մ արմնա լորի չէ հնար ՝ թէ ի ջուրս հ ե 99^ Գ1 * որպէս և* 08 ոչ ջրականին՝ թէ ի ցամաքի կեցցէ . և ոչ ի շանէ ինչ ելեալ, եթէ ընդ աներևոյթ զօրութիւնս ինչ կեցլքէ**®,՝ և յորժամ վի֊ րաւոր ոք անկեալ ի պատերազմի դնիցի ճ թե լիզիցէ և ողջացուցանիցէ, զոր արալէզն կոչեն**®, այլ ամենայն՝ առասպելք են, և պառալաց դրր֊ դըջիւնք, և ւ Տան ալանդ թէ ի դիւաց իսկ մ ոլորութենէ։

ԻԵ

Այլ և վիճեալ ևս պնտին ի բանիցն վերայի Մին ասէ՝ թէ ի մերում գեւղ Հ11 ծովացուլ զկով գործեաց ,և զգոշիլնն հանապազ մեք լսեմք ամե֊ նեքեան։ Ել միւսն ասէ . զպայն իսկ իմ աշօք տեսեալ է։

Մի*թէ և զարալիզէ՞ն ևս ոք կարիցէ ասել թէ և զայն ուրուք տե-

80

\

\
ծատոլր գրքերից 198 և արարածների էությունից։ Թեև Գրքում հիշատակ- վղւմ են հուշկապարիկների 199 , համբարուների կամ պարիկների 200 /րծշ֊ անուններ, բայց (դրանք) ասվում են ոչ թե (նրանց) գոյության հա֊ մաձայն, այլ ըստ մարդկանց երևակայության։ Թանի որ դևերին հատուկ է զանազան կերպարանքներ ցույց տալ, ուստի մարդիկ ըստ այդ կերպարանքների անուններ են դնում։ Ինչպես որ քաղաքներ և գյուղեր ա- վերվելիս այնտեղ դևեր են բնակվում ու հայտնվում շինծու կերպարանք֊ ներով, մարդիկ էլ, նրանց կեղծ կերպարանքների համեմատ անուններ դնելով, որը հոլշկապարիկ, որը պարիկ, որը համբարու են կոչում, այն- պես էլ Գիրքը, մարդկանց ենթադրություններին հ արմ արվելով, աշխարհի ավերածի սաստկությունը ցույց տալու նպատակով ասում է, թե ավերակներում բնակվում են հուշկա պարիկներ**, որոնք հունարեն լեզվով իշացուլ 201 են անվանվում։

Այժմ ցույց կտա Ռ ն, որ Բաբելոնում իշացուլեր են գտնվում 202 ։ Ուրեմն պարզ է, որ հուշկապարիկներն ու իշացուլերը անուններ են՝ առանց էակների։ Եվ Գիրքը, ըստ սովորության, հարմարվելով մարդկանց ենթադրություններին, նույնպիսի անուններ է գործածել * 2 Բաբելոնի ավերումը ցույց տալու համար։ Այսպես են՝ ծովացուլը, որ կովից սերված են համարում, պայը 203 մարդկանցից և արալեզը 204 շնից։ Եվ դրանք ոչ թե ինչ-որ էակներ են, այլ ստահոդ անուններ 205 ու դևերից մոլորված մտքերի ցնդաբանություններ։ Բանի որ (ինչպես) մարմնավորից աներևույթ բան չի սերվում, այնպես էլ աներևույթ բանից ՝ մարմնավոր։
Պայը երբեք էլ մարդկանցից չի ծնվել, որ ակներև% 9Շ արարած լինի, ոչ էլ ծովացուլն է կովերից ծնվել, որ ծովակներում բնակվի։ Որովհետև հնարավոր չէ, որ ցամաքային կենդանին 2 ^ 7 ջրում ապրի, ինչպես և ջրաձինր՝ ցամաքում։ Ոչ էլ շնից սերված ու ինչ-որ աներևույթ էակների հետ ապրող որևէ բան 208 կա, որ երբ մեկը պատերազմում վիրավորված ըն - կընի, (նրան) բիզի ու առողջացնի։ Այս բոլորն առասպելներ են ու պառավական բարբաջանքներ և առավելապես դևերից (կրած) մոլորություններից (են բխում)։

ԻԵ

Սակայն դարձյալ վիճում ու պնդում են իրենց ասածները։ Մեկն ա֊ սոլմ է, թե ՝ ((Մեր գյուղում ծովացուլը կով ծնեց%&, և մենք բոլորս շարունակ լսում ենք նրա գոռոցը»։ Մի ուրիշն էլ ասում է՝ ((Հենց պայը ես աչքովս տեսել եմ»։

Մ ի* թե մեկն էլ արալեզի մասին ևս կարող է ասել, թե այն որևէ

81 »

6–482

սեալ իցէ. և թէ 412 յառաջին ժամանակսն արալէզք լիզէին զվիրաւորս և ողջացոլցանէին, արդ րնդէ՞ր ոչ լիզիցհն և ողջացուցանիցեն . ո՞չ Նոյն պատերազմ ունք են և նո յնպէս վիրաւորք անկանին։

Այլ յայնժամ, ասեն, դիլցազոլնք էին։

Ել մ եք զդիցն իսկ պահանջես ցոլք ի նոցանէ։ Մ արմնաւո՞ րք^ էին
արդելք413 դիքն) թէ*** անմարմինք։ Եթէ մարմնալորք էին) յայտ է թէ 41 * մարդիկ էին, և զմարդկան ուրուականս ի պաշտօն առեալ՝ դիս անուան֊ էին 4 ***, ապա եթէ անմարմինք էին, չէր մարթ անմարմնոցն րնդ կանաչս մարմնաւորս ամուսնանալ։ Զի եթէ այնմ հնար ինչ էր, ոչ երրէք դա֊ ղարէր սատանայ ի կանաց սատանայածինս ծնուցանել » զի որ անմարմին ոք է, նա և անսերմն է. վասն զի սերմն մարմնաւորաց է, և ոչ անմար֊ մընոց . և առանց սերման ի կնոջէ ծնանել 4 * 7 միումն ևեթ մարթ եղև՝ որ արարիչն է բնութեան մարմնոյ. և որպէս կամեցաւ, կարող եղև ի կուսէ ծնանել առանց ամուսնութեան։

Ուստի ամենայն իմաստնոց արտաքնոց յիլրաքանչիլր դիցն տկա֊ րութիւն հ այեցեալ, չիշխ ե ցին ասել թէ ի կնոջէ ոք առանց ամուսնու֊ թե ան ծնաւ։ Եւ որպէս ոչ դոն ծնուն,դք դիւաց, նոյնպէս և ոչ մահ , թէ - պէտ և անմահ բնութեամ բ Աստուածութիւնն և եթ է՝ որ մշտնջենաւորն է, և ոչ յումեքէ առեալ սկիզբն 4 * 8 լինելոյ. այլ և սկզբնաւորացն 419 և բանաւորաց պարգևեաց աննախանձ զանմ ահ ութիլն, զհրեշ տակաց ե զդիւաց ասեմ, և զոգւոց 420 մարդկան։ Յորոց մարդիկ, քանզի յերկուց բնութեանց են՝ ի մարմնաւորաց և յանմարմնոց, յիրաւի սերին ծրնրն֊ դեա մբ 42 ^, և գան յաճումն ա մ ուսն ութն ամբ . և մեռանին մ արմնովք, և ոչ ո գւովք 42 ^) վասն պա տո լիրան ազան ց ո լթ ե անն 4 ^ ։

Այլ հրեջտակք և դելք ոչ յաւելուած ծննդեամբ առնուն, և ոչ պա֊ կասոլթիւն մահուամբ . այլ որպէս հաստատեցանն՝ նոյնպէս և նովին թուով կան, առանց յաւելուածոյ և նուազոլթեան։ Եւ ոչ այլ ինչ արա֊ րած գոյ որ կարիցէ ի կերպարանս կերպարանս լինել, որպէս զվիջա֊ պացն և զնհանգացն համբա լեն. այլ միայն հր եջտակք և դեւք՝ որք կարող են զոդս գնդել և պարզել, և ազգի ազգի կերպարանս երևեցուցանել։

Այլ և վիշ ա պք ք ասեն, և նհանգք կեղծս ի կեղծս լինին . չորոց մին անձնաւոր է, և միւսն ոչ անձնաւոր։

82

\
մարդ տեսել է։ Եվ եթե հին ժամանակներում արալեզները լիզում ու ա֊ ոողջացնում էին վիրավորներին, այժմ ինչո՞ւ շեն լիզում ու առողջացնում . (այժմ) նույն պատերազմները չե՞ն, և վիրավորներ շե՞ն ընկնում նույնպես։
այն ժամանակ ,— աս՛ում են ,— դյուցազուններ կային»։

Եվ մենք հենց հեթանոսական աստվածն երի մասին նրանցից (պա֊ տասխան) պիտի պահանջենք։ Հեթանոսական աստվածները արդյոք մարմնավո՞ր էին, թե՞ անմարմին։ Եթե մարմնավոր էին, հասկանալի է, որ մարդիկ էին, և (պաշտողները,) մարդկանց ուրվականները պաշ֊ տելով, աս տվածներ էին անվանումԻսկ եթե անմարմին էին, (ապա) անմարմինները չէին կարող մարմնավոր կանանց հետ ամ ուսնանալ։
Որովհետև եթե դա հնարավոր լիներ, սատանան երբեք չէր դադարի կա֊ նանցից սատանայածիններ ծնեցնել։ Անմարմին եղողը նաև անսերմ է, որովհետև սերմը մարմնավորներին է հատուկ և ոչ թե անմ արմ իններին։
Կնոջից առանց սերմի ծնվելը հնարավոր եղավ միայն մեկին՝ մարմնի էության արարիչին, որը, ինչպես որ կամեցավ, կարողացավ ծնվել կույ֊ սիք՝ առանց ամուսնության։

Ուստի բոլոր արտաքին գիտնականները 2**, յուրաքանչյուրն իր աստ֊ վածների անկարողությանը նայելով, չհ ամ արձակվեցին ասել, թե (նրան֊ ցից) մեկը ծնվել է կնոջից՝ առանց ամուսնության։ Եվ դևերը, ինչպես որ ծնունդ չունեն, նույնպես էլ մահ չունեն։ Թեև անմահ էությամբ մի֊ այն աստված է, որը մշտնջենական է և ուրիշից գոյանալու սկիզբ չի ա֊ ռել, սակայն աննախանձ կերպով անմ ահ ությռւն պարգևել նաև ստեղծված բանականներին , խոսք վերաբերում է հրեշտակներին, դևերին ու մարդկանց հոգիներին։ նրանցից մարդիկ, որովհետև երկբնույթ՝ մ արմ֊ նավոր և անմարմին էությամբ են, իսկապես ծնունդով են սերվում ու ամուսնությամբ են բազմանում և, պատվիրանազանցության պատճա֊ ռովՈ*, մեռնում են՝ մ արմն ով, բայց ոչ հոգով։

Սակայն հրեշտակներն ու դևերը ոչ ավելանում են ծնունդով, ոչ էլ պակասում՝ մահով, այլ ինչպես ստեղծվել են, նույնությամբ ու նույն թվով էլ մնում են՝ առանց հավելման ու նվազման։ Եվ չկա ուրիշ որևէ արարած, որ կարողանա զանազան կերպարանքներով հանդես գալ ,— ինչպես որ ասում են վիշապների ու նհանգների 21# մասին ,— այլ միայն հրեշտակներն ու դևերն են, որ կարող են օդը հավաքել֊խտացնել ու տարածել և տես ակտես ակ կերպարանքներ ցուցաբերել։

«Բայց ,— ասում են ,— զանազան խաբուսիկ կերպարանքներ են ընդունում և վիշապները, եւ նհանգները», որոնցից մեկը գոյակ է, իսկ մյուսը՝ ոչ։

83

Վիշապն՝ որ մարմնաւոր է, զիւր կերպարանսն ոչ կարէ փոխել։ Զի եթէ հնար ինչ էր մ արմնաւորաց զկերպարա նս փոփոխել, ն ախ մարդ որ առաւել քան զնոսա է՝ փոխէր զկերպարանսն յինչ և կամ էր. այլ որ֊ պէս մարդոյ ոչ է հնար* 2 * փոխել ի կերպարանս ինչ յոր և կամիլի, նոյնպէս և ոչ վիշապին։

Նա և ոչ նհ անգ**° ինչ անձնաւոր գոյ, բայց եթէ դև ի տեղիս բնա֊ կեալ իցէք և մերթ կերպարանիցի, և մերթ վնաս գործիցէ։ Ել ոչ վիշապք զտոհմականս արդեանց կրեն, և ոչ գրաստ գոյ նոցա՝ եթէ զարդիւնս ի կ ալոյ* 2 * ուրեք կրիցեն, և ի զուր է կա՜լ կա՞լն ասել ում եք ի կալս Հ և ոչ ա՛ռ ա ո։ Զի վիշապն որ ինքն գրաստ է, այնու զի անասուն և անխոսուն է, զիա՞րդ որ ինքն գրաստ է՝ գայլ գրաստ վարիցէ. զի վիշապի այլազգ ինչ բնութիւն չէ՝ եթէ ոչ օձի, այն յայտ իսկ է։ Ել զօձ յաղթանդամ, կամ զգազան ինչ ծովածին կոչեն Գիրք վիշապ, որպէս զմարդ յաղթանդամ հսկա յ անոլան են, նոյնպէս և զօձ ցամաքային անճոռնի, և զգազանն ծովական լեռնաձև, զկիտացն ասեմ և զդելփինաց, վիշապս անուանեն , րստ այնմ՝ թէ դու ջաղջախեցեր զգլուխ վիշապացն ի վերայ ջուրց. և ե֊ յոուր կերակուր ծողովրդոց Եթովպացւոց 4 * 7 ։

Տեսանե՞ս, զի զձկունս մեծամեծս ծովածինս՝ վիշապս կոչեն Գիրք. ն յայտ անտի 4 * 8 է՝ թէ զձկանց ասէ, այնոլ 429 եթէ ետոլր կերակուր ազ֊ գաց Ե թովպա ցլո ց* 8 ®. թէպէտ և աստ այլք ի սատանայ առակեցին զվի - շապնյ որպէս և գայն՝ զոր Յոբն գրեալ է։ Ել այլ ինչ ոչ են վիշապք ՝ բայց կամ օձք մեծամեծք ցամաքայինք, կամ ձկունք անարիք ծովա֊ կանք . զորոց ասեն, թէ լեռնաբերձք և 431 մեծամեծք են. և որս և կերա - կուր նոցա մանր ձկունք են, որպէս և 432 օձից մեծամեծաց մանր մանր* 8 * ինչ ճճիք կամ անասունք։ Եւ ոչ որս երբէք ՝ որպէս մարդկան՝ արարեալ են 434 վիջապաց ք կամ առնիցեն. և ոչ տաճարք իբրև մ արդկան են նոցա ի բնակութիւն . և ոչ զոք ի թագաւորազգեաց և ի դիւցազանց ունին կա֊ պեալ առ իւրեանս կենդանի , զի կենդանիք ի մ արմնաւորաց երկու 435 յևեթ կան, Ենովք 430 և Եղիա։

Այլ որպէս զԱղեքս անդրէ խաբէին դելք ՝ թէ կենդանի կայցէ, որոց րստ եգիպտական հնարողութեանն կապեալ արկեալ կախարդանօք զդե։ ի շիշ ք կարծեցաըանէին թէ Աղեքսանղրոս կենդանի իցէ և մահ խնդրի • ցէ. և գալուստն քրիստոսի խայտառակեաց զխաբէութիլնն, և եբարձ ք միջոյ զգայթակղութիւնն։ նոյնպէս և մոլորութիւնն դիւաց խաբեաց զգիւցապաշտս Հայոց, եթէ զոմն Արտաւազդ անուն արգելեալ իցէ դիւաց է որ

84

\

Վիշապը, որ մարմնավոր է, իր կերպարանքը չի կարող ՚ փոխել֊ որովհետև եթե հնարավոր լիներ, որ մարմնավորները իրենք կերպարանքները փոխեին, նախ մարդը, որ նրանցից առավելն է, կփոխեր իր կերպարանքը ցանկացած բանին։ Բայց ինչպես որ մարդը չի կարող կերպարանափոխվել ցանկացած բանին, այնպես էլ վիշապը։

Եվ ինչ֊որ դոյացական նհանդ չկա, այլ ինչ-որ տեղ բնակվող դև կա, որը երբեմն կերպարանավորվում է և երբեմն վնաս է տալիս։ Ոչ էլ վիշապներ են կրում հանդերի բերքը . նրանք դրաստ էլ չունեն, որ բերքը կալերից մի այլ տեղ կրեն։ Եվ իզուր է, որ կալերում մարդիկ ասում ձէ/՝ 214
«Բռնի՜ր, բռնի՜ր» և ոչ թե՝ «Վերցրո՜ւ, վերցրո՜ւ ւ> 215 . քանի որ, անլեզու անասուն լինելու պատճառով, վիշապն ինքն էլ գրաստ է, և ինչպե^ս ինքը
ևս գրաստ լինելով ուրիշ գրաստ կքշի։ Ակնհայտ է, որ վիշ ա պը ու ըիշ էություն չունի, քան օձի։ Եվ Դիրքը վիշապ է կոչում խոշորամարմին օձը կամ ծովածին որևէ գազան, ինչպես որ հաղթանդամ մարդուն հըսկա է անվանում։ Նույնպես և վիշապ է կոչոլմ ցամաքային խոշոր օձը
Ու ծովային լեռնաձմւ գազանը ,— նկատի ունեմ կետերը և դելֆինները ,— րստ այն խոսքի, թե՝ «Դու ջախջախեցիր վիշապների գլուխը ջրերի վրա
և որպես կերակուր տվեցիր եթովպացի ժողովոլրդներին» 2 *^ ։

Տեսնո՞ւմ ես, որ Դիրքը ծովածին մեծամեծ ձկներր վիշապ է կոչում։
Իսկ որ ձկների մ աս ին է ասում, հայտնի է այն խոսքերից, թե՝ «որպես կերակուր տվեցիր եթովպացի ազգերին» , թեև այստեղ ուրիշները վիշապԸ ՒԸ1*Ի. սատանա ներկայացրին, ինչպես այն, որ Հորն է գրել**։ Եվ վիշապներն այլ բան չեն, քան ցամաքային մեծամեծ օձեր կամ ծովային հսկայական ձկներ, որոնց մասին ասոլմ են, թե լեռնաձև ու մեծամեծ են. սրանց որսն ոլ կերակուրը մանր ձկներն են, ինչպես մեծամեծ օձերինն էլ մանր-մունր ճիճուներ և անասուններ։ Եվ վիշապները մարդկանց նման երբեք որս չեն արել ու չեն էլ անի, ոչ էլ մարդկանց նման տներ ունեն բնակվելու համար և թագավորազուններից ու դյուցազուն-
Ներիր ոչ մեկին իրենց մոտ կապած կենդանի չեն պահում՝ որովհետև մարմնավորներից միայն երկուսն են կենդանի մնում ՝ Ենովքն ու 6ղի ա& 217 *

Բայց ինչպես որ դևերը Ալեքսանդրի վերաբերմամբ էին խաբեու- յթյուն անում 21 ^, թե կենդանի է, և իր մեջ, ըստ եգիպտական հնարիմացության՝ կախարդանքներով դևը կապելով ու գցելով շշի մեջ, կարծել էին տալիս, թե Ալեքսանդրը կենդանի է ու մահ է ուզում, և քրիստոսի գալուստը խայտառակեց այն խաբեությունն ու մեջտեղից վերացրեց չար օըինակը ,— այնպես էլ դևերի մոլորությունը խաբեց հայոց կռապաշանեըին, թե Արտավազդ անունով մեկը բանտարկված է դևերի կողմից, որը

85

ցայժմ կենդանի կայ, և նա ելանելոց է և ունելոց զաշխարս, և ի սնոտի յոյս կապեալ կան անհաւատք, որպէս և Հրեայք ՝ որ ի զուր ակնկալու֊ թիւն կապեալ կան, եթէ Դասիթ գալոց է՝ շինել զերուսաղէմ և ժողովել զՀրեայս ք և անդ թագա լոր ել նմա նոցա։

Եւ այնպէս ջանալ սատանայ զի զամենայն ոք ի բարւոք ակնկալու - թեն է վրիպեց ոլսցէ, և ի սնոտի յոյս կապից է։ Մեծացուցանէ յալս մարդ ֊ կան զվիշապս, զի յորժամ ահագինք երևես ցին ոմանց ՝ առնուցուն «լեռ֊ սա ի պաշտօն։ Կարծեցոլցանէ թէ և նհանգք ինչ իցեն գետոց, և շահ ա֊ պետք վայրաց . և յետ կարծեցուցանելո յ ինքն կերպարանի կամ ի վի֊ շապի կերպարանս կամ ի նհանգի 437 իմն և շահապետի, զի այնու ըզ֊ մարդն յիւրմէ արարշէն թիւրեսց\է։ Զի ևթէ հր ինչ նհանգն անձնաւոր, ոչ երբեմն ի կնոջ կերպարանս երևէր, և երբեմն փոկ չինէր և լուղորդաց 438 ընդ ոտս անկեալ ճ հեղձոլցանէր , այլ կամ 439 կինն կին կայր, կամ փոկն փոկ։

Նոյնպէս ճ և զոր շահապետ վայրաց կոչեն ք ոչ մերթ մարդ երևէր և մերթ օձ, որով և զօձա պ աշտոլթիլնն հնարեցաւ յաշխարհ մ ուծանել։
Նոյնպէս և վիշապն ոԼ մի անգամ օձաձև երելէր, և միլս անգամ մարդ֊ կակերպ, որպէս յառաջագոյնն իսկ ասացալ թէ որ մարմնաւոր ինչ է, յայլ կերպարանս չկարէ փոխել։

Այլ թէ ի կալս ջորիք և ուղտք երևիցին ճ դիլաց կերպարանք են այն>
և ոչ վիշապաց. և եթէ ի դաշտս երագազանք ձգիցին, և հեծեալք իբրև զմարդիկ զհետ երէոյ արշաւիցեն, կեղծիք դիւաց են և ոչ ճշմարտութիւն ինչ իրաց . և եթէ ի գետս ի կանաց ինչ ի կերպարանս երևիցին, սատա - նայի կերպ արանք են։ Քանզի նհանգ ինչ անձնաւոր չիք, և ոչ ի մարդ իբրև զդև մ տան է վիշապ, որպէս ոմանք ի շ չելոյ դիւահ արին կարծեցին, քանզի մարմնաւորի ի մ արմնաւոր չէ հնար մ տանել։ Եւս եթէ բառն այցի ի վ ե Ր այնպիսի վիշապն 440 , ոչ եթէ եզամբք ինչ անուանելովք ճ այլ ծա֊ ծոլկ զօրոլթեամբ իւիք յԱստոլծոյ հրամանէ, զի մի ք շոգին մ արգո յ կամ անասնոյ մեղանչիցէ* որպէս որ բասիլիսկոսն կոչի ազգ ինչ օձից՝ հայելով միայն սաաակէ զմարդ կամ զանասուն, ուստի յորժամ ի ջրհորս գտանիցի ճ ճրագ առեալ իջանեն ի ներքս ըմբռնել, զի հայեցեալ ընրբ ճրագն ՝ ոչ մեղանչիցէ մարդոյն •ձն։

մինչև այժմ կենդանի է, նա էլ ելնելու և տիրելու է աշխարհը 216 ։ Եվ ան- հավատները դատարկ հույս են կապել, ինչպես հրեաները, որ զուր ակրն֊ կալոլթյուն ունեն, թե Գավիթը գալու է, որ շինի Երուսաղեմը, այնտեղ հավաքի իրենց ու թագավորի իրենք վրա։

Եվ սատանան ջանում է այնպես, որ յուրաքանչյուր մարդու շեղի բարի ակնկալությունից ու դատարկ հույսով կաշկանդի։ Մարդկանց աչ- ք ում մեծ է ցույց տալիս վիշապները, որպեսզի ոմանց երևալով ահռելի ՝
.պաշտվեն նրանց կողմից։ Կարծել է տալիս, թե գոյություն ունեն նւ գեէդերի նհ ան գներ , Ա Հ դաշտերի շահապետներ 220 ու, այդպես կարծել տա֊ չոլք հետո, ինքը կերպարանավորվում է կա ր մ վիշապի, կա մ ինչ֊ոը նհանգի մ շահապետի կերպարանքով, որպեսզի դրանով մարդուն իր ա֊ ր&թչիք խոտորի։ Բայց եթե նհանգը գոյակ լիներ, երբեմն կնոջ կերպարանքով չէր երևա, երբեմն էլ փոկ չէր դառնա ու չէր փաթաթվի լողորդների ոտքերը՝ խեղդելով (նրանց), այչ կա ր մ կինը կին կմնար, կա՛մ փո֊ կը՝ փոկ,

Նույնպես և նա, որը դաշտերի շահապետ են կոչում, մերթ որպես մարդ չէր երևա, մերթ՝ որպես օձ, որով և հնարվեց օձապաշտությունը աշխարհ մտցնել։ Այսպես էլ վիշապը մի անգամ օձաձև չէր երևա, մի այլ անգամ՝ մարդակերպ , ինչպես նախօրոք էլ ասվեց, ինչ որ մարմնավոր բան է, ո *–բիշ կերպարանքի չի կարող փոխվել։

Բայց եթե կալերոլմ ջորիներ և ուղտեր երևան, դրանք դևերի կեր- էպարանքննր են, ոչ թե վիշապների։ Եվ եթե դաշտերում ցանցաթակարդներ լարվեն 22 ^, ու որսի կենդանու ետևից մարդկանց նման հեծյալներ արշավեն, (դրանք) դևերի կեղծիքներ են և ոչ թե ճշմարիտ իրողություններ։ Իսկ եթե գետերում կանանց կերպարանքով երևան, (դրանք) սատանայի կերպարանքներ են։ Ինչ-որ գոյավոր նհանգ շկա, և վիշապն կլ դևի նման չի կարող մտնել մարդու մեջ, ինչպես որ կարծեցին ոմանք՝ դիվահարի շչելուց (ելնելով), որովհետև անհնար է, որ մարմնավորը մտնի մարմնավորի մեջ։ Եվ եթե (այնպիսի վիշապը) մեջտեղից վերցվի 222 , (ապա դա կլինի) ոչ թե եզ 223 կոչվածներով, այլ աստծու հրամանից (բխող) գաղտնի զորությամբ, որ նրա շունչը մարդու կամ անասոլնի շվնասի, ինչպես որ օձերի՝ բասիլիսկոս 224 կոչվող տեսակն է սոսկ նայելով սպանում մարդուն կամ անասունը, ուստի երբ ջրհորներում լինում է, բռնելու նպատակով (մարդիկ) իջնում են ներս՝ ճրագ չվերցրած, որպեսզի նայելով ճրագին՝ օձը մարդուն վնաս չպատճաոի։

«7

ԻՋ

Այլ մեք ըստ Գրոց սրբոց զհրեշտակս արբանե ակս գիտեմք յօդնա֊ կանութիւն մ արդկան, ազդաց և թա գաւո րութ ե ան ց . ըստ այնմ զոր աս էն* թէ կացոյց սահմանս ազդաց ր ստ թ ՈԼՈ 1 հրեշաակացն Աստուծոյ։ Ել դարձեալ այնոլ զոր ասէ յԱւե տարանի, թէ մի՛ արհամարհէք ղմի ի փոքրկանց, ղի հրեշտակը նոցա հանապազ տեսանեն զերեսս հօր իմոյ Հ որ յերկինս, այսպէս իմն երևի ճ թէ իլրաքանշիւր մարդոյ հրեշտակ ա֊ ոանձինն պահապան կայցէ, թէպէտ և այլք ղաղօթից կարծեցին ասս/֊ ցեալ ի Տեառնէն, որպէս թէ աղօթք նոցա ճ որ հանապազ մ տան են առա֊ ջի Ա ստուծոյ Հ կոշին հրեշտակը։ Այլ և առաքեալն 441 ասէ , ո՞չ ամենե֊ քեան հողիք հարկաւորք են առաքելացոլք ի սպասաւորութիւն վասն այ֊ նոցիկ, որք հհ ՝* ժառանգելոց 443 են զփրկութիլն է որ ի հարկի նմա կան,
և փրկոլթեան սատարը մեզ լինին։

Իէ

Այլ թէ սատանալ է ք ասենք գրգռիչ շարեաց , յտյլս արարածսցն րն֊ դէ՞մադթէ զերկրպագութիլն հ եթանոսոլ,թ եան, և ոչ յինքն միայն կոր ֊
ղՒցԷ*
թի բամբասեալ ի շարութենէ սատանայ ք այն ամենեցուն յայտնի է։ Արգ եթէ իւր միայն խնգրէր զպաշտօնն, վաղվաղակի խրտուցանէր զպաշտօնեայսն իւր, այնոլ զի չար և չարշարիշ կարծիցի նոցա . այլ յօ֊ մարեցոյց զկէսսն՝ լուսաւորաց երկիր պագանել, և զայլս 1 օդոյ և հրոյ, երկրի և ջրոյ և հ աս ա կաց և փայտից և քար անց ք մինչև օձից և զազա֊ նաց և ճճեաց անգամ . զի միայն զնախանձն Հ զոր ի մտի եդեալ էր դո֊ ռալոյ ընդ մարդոյն ՝ կատարեսցէ։ Ել արդ մի՛ ինչ վերտեսցին***, որ արարածոցն երկիր պա գան են՝ թէ զսատանայի զկամս ոչ առնիցեն «գի արարածոց պաշտօն մատոլցանելսյ վարդապետ այլ ոք չէր, բայց մի * այն սատան այ։

Ել արդ զիա՞րդ կարիցեն նզովել զսատանայ, որք զկամս նորա կա֊ տարեն , զի եթէ որք զճշմարիտն Աստուած պաշտեն, և վարուք ինչ զեդ - ծիցին, բամբասին յա ստ ուա ծա կան բարբառսյն ճ եթէ 445 խոստանան գիտել զԱստուած, և գործովք իւրեանց ուրացեալ են ի նմանէ, ո րչափ ևս

88

ԻՋ

Սակայն մենք, ըստ Սուրբ գրքի՝ գիտենք, որ հրեշտակն երբ սպա֊ սավորներ են՝ մարդկանց, ժողովոլլպներին, թագավորություններին օգ֊ նելոլ համար ։ համաձայն այն խոսքի, որ ասում է, թե՝ «Ժողովոլրգներին սահմաններ դրեք՝ ըստ աստծու հրեշտակների թվի» 229 ։ Եվ դարձյալ, ըստ այն խոսքի , որ ասված է Ավետարանում, թե «Մի արհամարհեք այս փոքրիկներից ոչ մեկին, որովհետև նրանց հրեշտակները շարունակ տեսնում են երկնքում գտնվող իմ հոր երեսը»* 1 , այնպես է դուրս գալիս, որ յուրաքանչյուր մարդու համար առանձին պահապան հրեշտակ կա* թեև ուրիշները կարծում են, որ դա տիրոջ կողմից ասված է աղոթքների վերաբերյալ, որպես թե նրանց աղոթքները, որոնք միշտ ուղղում են աստծուն, հրեշտակներ են կոչվում։ Նաև առաքյալն է ասում ՝ «Չէ՞ որ բոլոր հոգիները սպասավորներ են և ուղարկվում են ծառայելու նրանց համար, որոնք ժառանգելու են փրկությունը»* 2 ։ Նրանք աստծու ծառայության մեջ են և նպաստում են մեր փրկությանը։

Իէ

«Սակայն ,— ասում են ,— եթե սատանան է չարիքներ հրահրողը,
Հապա) հեթանոսական երկրպագությունը նա ինչո՞ւ է կամենում ուրիշ արարածների և չի կորզում միայն իր համար» 22Շ ։

Որովհետև հանրահայտ է, որ սատանան վարկաբեկված է չարության պատճառով, ուստի եթե այդ պաշտամունքը միայն իր համար ուզեր, իրեն պաշտողներին անմիջապես կխրտնեցներ՝ նրանց կողմից էլ չար ու չարչարիչ կարծվելով։ Հետևաբար մի մասին համոզեց երկրպտգել լուսատուներին, ուրիշներին ՝ օդին, կրակին, հողին, ջրին ու կանգուն առարկաներին՝ 222 փայտերին, քարերին, և մինչև անգամ օձերին, գազաններին ու ճիճուներին, միայն թե իրագործեր մարդու նկատմամբ գոռոզանալու իր նախանձը, որ մտքում դրած ուներ։ Եվ արդ՝ ովքեր արարածներին երկրպագում են, թող չհոխորտան, թե սատանայի կամքը չեն կատարում, որովհետև արարածներին պաշտամունք մատուցելու խրատատուն ուրիշ մեկը չէր, այլ միայն սատանան։

Եվ այսպիսոփ սատանային ինչպե՞ս կարող են նզովել նրանք, ովքեր նրա կամքն են կատարում . որովհետև եթե նրանք, ովքեր պաշտում են ճշմարիտ աստծուն, բայց, վարքով ապօրինություն անելով, դատապարտվում են աստվածային այն խոսքով, թե՝ «Խոստանում են ճանաչել աստծուն, սակայն իրենց գործերով ուրացել են նրան»* 9 , որքա՞ն առավել

89

առա լել նոքա առանց պ ա տ ա սխ ան ատուութե ան հՀ ^ են, որոց առեալ ըզ֊ պաշտօն ճշմարտին ՝ անշնչոց և անմռնչից 447 արարածոցն մ ատ ուր անեն։

ԻԸ

Թայց թէպէտ և պէսպէս զինուք վառեցաւ թշնամին ճշմարտու֊ թեան 4հՏ , Ցունաց իմ աստնոցն կարծեցոլցանելովվ 449 թէ նիւթ ինչ միշտ առընթերակաց կայր Աստուծոյ ճ ուստի զարարածսն արար։ Եւ քանզի նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր*) մերձ է, փասն աչնորիկ զչարեաց սկիզբն անտի 450 կարծեցին։

Ել Պարսից քէշին գտիչք առ ի տարակուսելով թէ ուստի չարիքն լինի ցին, ընդ նոյն արահետս վրիպեալք ի ճշմ արտ ութենէն ճ զնոյն բա- ջաղանս այլովք պատմ ութեամ բք կարկատեցին, որպէս թէ ի միոջէ ի հօրէ երկու որդիք ծնան . մին բարի և բարեաց 451 արարիչ, և մին չաի և չարեաց գործօնչ Ւ նոյն խարափ անկեալ և աղանդոցն, զոր թշնամին իբրև զորոմն ի մ էջ ցորենոյ սերմանե աց, զի կէսքն երիս արմատս դնէին, բարլոյ և արդարոյ և 1 ա ըի • և այլք երկուս բարւոյ և չարի . և ոմանք
եւթն։

Եւ արդ եկեղեցլո ^ 452 Աս տ ուծո լ գործ այն է, զարտաքինսն իրօքճշմարտութեան առանց Գրոց յանդիմանել, և զկարծեալսն ներքինս և ոչ ճշմարտեալս Հ Գրով սրբովք յանդիմ անել։
թհիւղայն կարծի՝։, որովք Ցոյնքն մոլորեցան, բաւական համարես֊ ցոլք առաջնոց բանիցն յանդիմանութեամբ վճարել, և ընդ Պարսից քէշին գտողս*^՛*, ապալինեալ ի շնորհես Աստուծոյ , մատիցուք ի պայքարէ

0 1)^11 նիւթւձսյ մյաւյւ։

90

պատասխան չունեն տալու նրանք, որոնք, ճշմարիտ պաշտամունքը վերցրած, անշունչ ու անմռունչ արարածներին են մատուցում։

9 այց, է(*ոք, ճշմարտության թշնամին տեսակ֊ տեսակ զենքերով զինվեց ճ հունական իմաստուններին կարծել տալով, թե աստծուն առ֊ ընթեր միշտ ինչ-որ նյութ կար, որից արարածներն ստեղծեց։ Եվ որով - հետև նյութի անունը նրս/նց լեզվով մոտ է մրուրի (անվանըյ 228 , ա յդ պատճառով էլ կարծեցին, թե չարիքների սկիզբը այն մրուրից է։

Պարսից կրոնը հնտրողներն էլ, տարակուսելով, թե որտեղի 1 ց են չինում չարիքները, նույն ուղիներով շեղվելով ճշմարտությունից, նույն ցնդարս/նոլթյուն՚Ները ուրիշ զրույցներով կցմցեցին ՝ իբր թե մի հորից երկու որդիներ ծնվեցին . մեկը բա րՒ ու բարիների արարիչ, իսկ մյուսը՝ չար ու չար բաների ստեղծիչ։ Նույն խորխորատի 220 մեջ ընկան նաև այն աղանդները, որոնք թշնամին սերմանեց Հ ինչպես որոմը ցորենի մեջ, քանի որ մի մասը երեք նախասկիզբ 230 էր ենթադրում ՝ բար ու, արդարի ու չարի, ուրիշները ՝ երկու բարու և չարի, իսկ ոմանք ՝ յոթ։

Արդ աստծու եկեղեցու գործն է ՝ արտաքիններին 231 դատապարտել ճշմարիտ իրողություններով, առանց *հրքի$ ի ս կ կարծեց յալ և ոչ արդարացի ներքիններինՍուրբ դՐք ո *Լ ։

Հյուլեին վերաբերող կարծիքը, որով հույները մոլորվեցին, բավական համարենք նախնիների խոսքերի քննադատությամբ հերքել . և պարսից կրոնը հնացողների հետ պայքարի մեջ մտնենք ՝ ապավինելով աստծու շնորհներին։

91

ԳԻՐՔ ԵՐԿՐՈՐԴ 1

ԵՂԾ ՔԷՇԻՆ ՊԱՐՍԻՑ 2
Ա

Մ ինչ չև բնալ էր ինչ, ասեն, ոչ երկինք և ոչ երկիր և ոշ այլ ինշ արարտծք՝ որ յերկինս կամ յերկրի, Զրոլան ոմն անուն էր, որ թարգ ֊ մանի բախտ կամ փառք։ Զհաղար ամ յաշա արար ՝ գի թերևս որդի մի էինիըի նմա, որում անուն Որմիզդ*, որ զերկինս և զերկիր և գամ են այն որ ի նոսա ճ առնիցէ . և յետ հազար ամի յաշտ առնելոյ ՝ սկսալ ածել րզ- մտաւ, ասէ . օգո՞ւտ ինշ իցէ յաշտս զոր առնեմ, և լինիցի թ ինձ որդի Որ ֊ միզդ, եթէ ի զուր ինշ ջանայցեմ ։ Ել մինչ դեռ նա զայս խորհէր, Որմիզդ
և Արհմն յղեց ան յարգանդի մօր իւրեանց, Որմիզդն* ի յաշտն առնելոյ,
և Արհմն ի յերկուանալոյ անտի 5 ։ Ապա իմացեալ Զթ ո ւանայ, ասէ , երկու որդիք են յորովայնի անդ, որ ոք ի նոցանէ վաղ առ իս հասցէ ՝ գնա թա~. դա լոր արարից , և ծանուցեալ Որմըզդի ® զխ որհարդս հօրն ճ յայանեաց
Արհմենին, ասէ, Զթուան հայր մեր խորհեցաւ թէ ոք ի մէնջ վաղ առ նա երթ իցէ, գնա թ ա գաւորեց ուսցէ։ Ել զա յն լուալ Արհմենին Հ ծակեաց զորովայնն, և ել եկաց առաջի հօրն։ Ել տեսեալ գնա Զրուանայ 7 , ոչ գիաաց եթէ ո ոք իցէ . և հարցանէր՝ եթէ ո*վ ես դու։ Եւ նա ասէ . ես եմ որդին քո։ Ասէ ցնա Ջ/րաած. իմ որդին անուշահոտ և լուսաւոր է, և դու խաւարին և ժանգահոտ ես։ Եւ մինչ դեռ նոքա զայս ընդ միմեանս խօսէին, ծնեալ Ո րմ ըզդի 5 ի ժամու իւրում լուսաւոր և անուշահոտ, եկն եկաց առաջի Արուան ա յ։ Ել տեսեալ զնա Զրուանայ, գիտաց ճ եթէ Որմիզդ 9 որդի նորա է, վասն որոյ ղյաշտն առնէր, և աոեալ զրարսմոլնսն ճ զոր ի ձեռքին իւրում ունէր, որովք զյաշտն առնէր, ետ ցՈրմիզդ /է յ0 ասէ . ցայժմ ես վասն քո յաշտ առն է ի, յայսմհ ետէ դու վասն իմ առնիցես*
Ել ի տալ Որուանայ1* զրարսմոլնսն ցՈրմիզդ 1 * և օրհնեչ զնա, մատոլցեալ Արհմենի առաջի Ջթռւանայ՝ ասէ ցնա. ո՞չ այնպէս ։ 3 ուխտեցեր՝՝ թէ ո ոք յերկուց որդոցն իմոց յառաջ առ իս հասցէ, զնա թագալոր ա֊ րարից։ Եւ Զրուանն առ ի շքրելոյ զուխտն 1 ասէ ցԱրհմնն. այ սուտ և

92

4

ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔ

ՊԱՐՍԻՑ ԿՐՈՆԻ ՀԵՐՔՈԻՄՐ

ԱԼ

Հանի դեռ բնավ ոչինչ գոյություն չուներ ,— ասում են ,— ո՜չ երկինքը, ո՜չ երկիրը, ո՜չ էլ մյուս արարածները, երկնքում կամ երկ֊ րի վրա են, կար մեկը ճ անունով Զրվան^^, որը թարգմանվում է բախտ կամ փառք։ Հագար տարի զոհ արեց նա, որպեսզի, թերևս, իրեն մի որ֊ դի լինի՝ Որմիզդ 2 ^ անունով, որը ստեղծի երկինքը, երկիրը ու այն ա֊ մենը, ինչ որ նրանց մեջ է։ Եվ հազար տարի զոհ անելուց հետո սկսեց մտածել ասելով , «Որևէ օգուտ կա՞, որ այս զոհն անում եմ, կունենա՞մ ո ՐԴՒ> Ւղ ոլ Ր եմ ջանում)) ։ Եվ մինչ նա այսպես մտածում էր,
Որմիզդն, ու Արհմնը 2 ^ սաղմնավորվեցին իրենց մոր արգանդում 2 36 ,
Որմիզդը՝ այն զոհ մատուցելուց, իսկ Արհմնը՝ երկմտելուց։ Ապ ա Ջըրվանն իմանալով ասում է՝ «Երկու որդիներ կան որովայնում . նրանցից ով որ շուտ հասնի ինձ մոտ, նրան թագավոր կդարձնեմX)։ Եվ Որմիզդր, ի֊ մտնալով հոր մտադրությունը, հայտնեց Արհմնին՝ ասելով, «Մեր հայր
Ջրվանը մտածեց, թե մեզանից ով շուտ գնա իր մոտ, նրան թագավոր կը~ դարձնի»։ Արհմնը, այդ լսելով, ծակեց որովայնը և ելավ֊ կանգնեց հորա֊ ռաջ։ Նրան տեսնելով Դ Ջրվանը չիմացավ, թե ո՜վ է, ուստի հարցրեց՝ «Ո՞վ ես դու»։ Եսկ նա պատասխանեց՝ «Ես քո որդին եմ»։ Ջրվանը նրան ասաց՝
«Եմ որդին անուշահոտ ու լուսավոր է, իսկ դու խավար ու գարշահոտ ես)) 2 ^։
Մինչ նրանք միմյանց հետ այսպես խոսում էին, իր ժամին Որմիղդր ծնվեց լուսավոր ու անուշահոտ, եկավ֊ կանգնեց Ջրվ ա նի առաջ։ Եվ Ջրվա նը, տեսնելով նրան, իմացավ, թե իր որդի Որմիզդն է, որի համար զոհ էր անում։ Եվ վերցնելով բ արսմանքր 2 ^, որ բռնում էր իր ձեռքում ու նրա֊֊ նով զոհ անում, տվեց Որմիզդին և ասաց ՝ «Մինչ այժմ ես էի քեզ հա֊ մար զոհ անում, այսուհետև դու պիտի անես ինձ համար»։ Եվ երբ Ջըր * վանը բարս մ ունքը տվեց Որմիզդին ու օրհնեց նրան, Արհմնր մոտեցավ
Ջրվանին Ու նրան ասաց ՝ «Այնպես չուխտեցի՞ր, թե քո երկու որդիներից ով որ շուտ հասնի քեզ մոտ, նրան թադավոր կդարձնես»։ Իսկ Ջրվանը պայմանը չդրժելու համար Արհմնին ասաց՝ «Ա՜յ խաբեբա ու չարագործ,

93

չարագործ, աուեալ լիցի քեզ թագաւորութիւնն ինն հազար ամի , և րզ֊ ձրմքպդ 14 ի վերաչ քո արքայ կացուցեալ. և յետ ինն հազար ամի Որ֊ միզդ 15 թագաւորեսցէ, և զինչ կամիցի առնել արասցէ։ Ցայնժամ սկսան
Որմիզդ1* և Արհմնն առնել արարածս . և ամենայն ինչ զոր Որմիզգն 17 առնէր՝ բարի էր և ուղիղ, և զոր ինչ Արհմնն գործէր ճ լար էր և թիւր։

9

Այսպիսի անհաւա տ և դան դա շան ա ց բանից տխմ արաց մտար կար֊ կատելոց ՝ չէր պարտ ամ,են>ևին բնալ** առնել պատասխանի , զի բաւա֊
.կան էր իւրեանց իսկ անմտոլթիլնն յանդիմ անել զնոսա անդստին ի նո֊
՝ցին Բ ա ^ՒՑ ճ Ո Ր Ը^Դ միմեանս կռուին, և միմեանց հակառակ են* 9 ։ Բայց քանզի այսու իմն մեծարոյ երեին առաջնորդք քէջին իւրեանց հնազան֊ դեցելոցն, Ա խեղդ ընդ անձն արկեալ ձգեն զնոսա ի խորխորատ, հարկ է տալ պատասխանի, ի ցուցանել ՝ թէ ոչ ինչ աւելի քան զոր Մ անի, զոր ինքեանք 20 մորթերին, ասեն։

Զի նա երկու արմատս բարւոյ 21 և չարի ասէ, և զալն ոչ յղութեամբ
և ծննդեամբ 22 , այլ ինքնակացս Հ միմեանց հակառակ . և նոքա գնոյն ա֊ սեն ճ աենջանօք Զթոլանայն յղութեամբ և ծննդեամ բ։ Ել թէ նոյն քէշ է երկոցունցՀՀ, ընդէ՞թ. ատիցեն մօգք զզանդիկս, եթէ ոչ գի վարուքն զատ
.են ի միմեանց . թէպէտ և կերպարանօք և ոչ ճշմարտութեամբ։ Այլ ի քէ ֊ ջին մի են երկոքեան . նոքա երկարմատնանք, և սոքա նո յնպիսիք. նոքա արևապաշտը, և սոքա ծառայք արեգական . նոքա ամենայն անշնչոց ջունչ կարծեն, և սոքա նոյն օրինակ գնոյն իմանան։

Բայց զի Մանի կամեցաւ վերագոյն քան զնոցայն կեղծեօք վար »» ցուցանել թէ ամ ենևին իսկ ազատ ի կարեաց ցանկութեանց իցէ, և ոչ քան զնոցայն միայն Հ այլ և քան զամենայն քէշ ից, ուստի յանդիմ անել յաղջկանց խաղտելոյ 24 մորթազերծ մ ահ ոլամ բ պա կասեցալ ի կենարք
Որով յայտ է ՝ թէ վարուք ևեթ մեկնեալ են ի միմեանց * զի նոքա կեր. պարանողք են, և սոքա զեղխք, և յայտ յանդիման անձնադիւրք, այլ կրօնիւք նո-յնք և նոյնպիսիք։

թող քեզ արվի ինը հազար տարվա թագավորություն, Որմիզդին էլ քեպլ վրա արքա նշանակած լինեմ, իսկ ինը հազար տարուց հետո Որմիզդը թագավորի և ինչ ցանկանա անել անի»։ Այն ժամանակ Որմիզդն ու
Արհմնը սկսեցին արարածներ ստեղծել։ Եվ այն ամենը , ինչ Որմիզդն է^ր ստեղծում, բարի էր Ա ուղիղ , իսկ ինչ որ Արհմնն էր ստեղծում, շս ր էր ոլ ծուռ։

9

Այսպիսի անհավատալի և տխմ արների մտքով կցմցված ցնդ սրա ֊ նություններին բոլորովին էլ պետք չէր պատասխան տալ, որովհետև բավական էր նրանց անմտությունը ցուցադրել հենց իրենց այն լսածներով, որոնք միմյանց հակամարտ են ու հակասական։ Ոայց որովհետև այս կերպ քեշի 289 առաջնորդները մեծարված կերևային իրենց ենթարկվողներին և խիստ նեղելովի խորխորատ կգցեին սրանց, (ուստի)՝ անհրաժեշտ է պատասխանել ու ցույց տալ, որ ոչինչ ավելի չեն ասում, քան Մանին 24 0 (ասաց), որին իրենք մորթազերծ արեցին։ Որովհետև նա (Մանին) երկու բարու ու չարի նախասկիզբ է ընդունում և այն էր ոչ թե հղիությամբ ոլ ծնունդով, այլ ինքնակա և միմյանց հակառակ, նրանք էլ նույնն են ասում՝ Զրվանի տենչանքով, (բայց) հղիոէթյամբ ոլ ծնունդով։ Եվ եթե երկուսն էլ նույն կրոնն Ունեն, մոգերը զանդիւկներին շ Հ1 ինչո*լ են ատում, եթե ոչ նրա համար, որ վարքով են մի / յանցից տարբեր, թեպետ ձևականորեն և ոչ իսկությամբ։ Սակայն կրոնով երկուսն էլ մեկ են, նրանք երկարամատյաններ են 242 , սրանք՝ նույնպես., նրանք արևապաշտներ են, սրանք ՝ արեգակի ծառաներ . նրանք կարծում են, թե բոլոր անշունչները շունչ ունեն, սրանք էլ նույն ձևով (նույնն) են հասկանում ։

Սայց քանի որ Մանին կամեցավ Նրանցից ,— և ոչ միայն Նրանցից, այլև բոլոր աղանդները (դավանողներից ),— բարձր վարք ցույց տալ կեղծավորությամբ, իբր թե միանգամայն զերծ է ցանկասիրական կրր~ քերից, ոլստի աղջիկներին ձեռնահարելու մեջ մեղադրվեց և մորթա- զերծմամբ մեռավ։ Այսպիսով պարզ է, որ (մանիքեականներն ու զըր- վանականները) միայն վարքով են միմյանցից տարբերվում։՝Թ՝եև նրանք 2** կեղծող են, և սրանք ՝ զեղխ ու բացահայտորեն փափկասեր,, սակայն կրոնով նույնն են։

1

Գ

Արդ՝ մեր թողեալ զնոսա, հարցքոլք զսոսա։ Զրռւանն, զոր յառաջ քան զամենայն ինչ ասենք կատարեա լ ոք էր, թէ անկատար։ Եթէ ասիքեն՝ եթէ կատարեալ էր, լուիցեն՝ եթէ կատարեալն յումմէ՞ 25 կարօտահայր խնդրել որդի, որ գայքէ և զերկինս և զերկիր առՆիցէ* զի եթէ կատարեալ էր, ինքն իսկ կարող էր առնել զերկինս և զարկիր։ Ապա եթէ անկատար էր, յայտ է, թէ էր ոմն ի վեր քան զնա, որ զնորա թերակտտարութիլնն լնուլ կարէր։ Ել եթէ էր ոք ի վեր քան զնա, նմա պարտ էր առնել զերկինս և զերկիր և զամենայն որ ի նոսա՝ առ ի ցուց անելս յ զիւր րարերարութիլնն 2շ և զօրութիլն . և ոչ Զրոլանայ որդի շնորհել, որ զերկինս և զերկիր և զամենայն որ ի նոսա՝ աոնիքէ։

Ա Ա> ասենք փառաց առնէր զյաշտն։

~ ա ՐՑ9՝ Ոլ ք * փառքն յումեքէ՞ յաջողեալ 27 էին նմա, թէ վասն զի մրշ֊ տընջենաւոր էր՝ փառաւոր էր։ Եթէ յումեքէ պարգևեալ էին նմա փառքն, հարկ է կարծել թէ էր ոմն ի վեր քան զնա զօրագոյն և փաոաւորագոյն, ուստի ի նա փառքն հասին։ Ապա եթէ չէր ոք ի վեր քան զնա, ի զուր էր զյաշտն հազարամեան առնել . զի փառքն ոչ եթէ անձնաւոր ինչ են, ա Ա Ւ ւաջողութենէ ուրուք անուանին փառք, որպէս ի չաջողութենէ ու֊ րուք անոլանի թշուաոութիւն, և երկոքին ի դիպար արգասիք են, և ոչ անձանց հ աս տատութիւնք։

Եւ այլ ևս . զի եթէ արեգակն և լուսին չև ևս էին լեալ, որով ժամ ֊ քըն և աւոլրք և ամիսք և տարիք կարգին, հազար ամն ուստի՞ երևէր. ղի լէԻ ն է> մ Ւ։Ւ չուսաւորքն, որք 2® զթֆ Լ ոսլուրր և ամսոր և տարեար կարգէին. այլ յայտ է՝ թէ անմտութեամբ լի են բաջաղանքն։

Դարձեալ թէ երկինք և երկիր և որ ի նոսայն՝ չէին, ո՞ւր առնէր ըզ֊ յաշտն կամ ի՞լ։ Ցորժամ երկիր չէր և ոչ տունկք ինչ որ ի նմանէ, զբա֊ րըսմոլնսն ուստի՞ գտանէր անել ի ճեռին . կամ բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զՒ անաս ունք չև ևս էին արարեալ։ ել որ քան զամենայն անմտագոյն է, զհազար ամ, ասեն, յաշտ արար . և յետ հազար ամին յերկուացաւ, ասէ ՝ թէ չիեիքի՞ ինձ որդի Որմիզդ 29 , և եթէ չլինիքի* և իզուր ինչ վաստակիցիմ։ Ել այնու քուրանէ ճ թէ տկար էր թրուանն և կարօտ և առանց գի
*ո ութ եան , և պատճաոք չարեացն նոյն է, և ոչ Արհմն Զի եթէ նորա-

Գ

Այժմ մենք, թողնելով նրանք (մանիքեականներին), հարցնենք սրանք (մոգերին)՝ Ջրվանը, որին ամեն ինչից առաջ են համարում, կա֊ տարյա՞լ մեկն էր, թե ո անկատար։ Եթե ասեն, որ կատարյալ էր, կլսեն, թե կատարյալը ումի՞ց կ արիք կունենար խնդրելու որդի, որը գար և երկինքն ոլ երկիրը ստեղծեր . քանի որ եթե կատարյալ լիներ, հենց ինքը կարող էր ստեղծել երկինքն ու երկիրը։ Իսկ եթե անկատար էր, պարզ է, որ նրանից վեր կար մեկը, որը կարող էր նրա թերակատարությունը լրացնել։ Եվ եթե իրենից վեր մեկը կար, նա պիտի ստեղծեր երկինքն ու երկիրը և այն ամենը, ինչ որ նրանց մեջ են՝ իր բարերարությունն ոլ զորությունը ցույց տալու համար, և ոչ թե Ջրվանին որդի շնորհեր, որը երկինքն ու երկիրը և նրանց մեջ եղող ամեն ինչ ստեղծեր։

«Ի այց ,— ասում են ,— փառքի համար էր զոհ անում»։

Հարցնենք ՝ փառքր մեկի կողմի"ց էր շնորհված նրան, թե" (ինքը) մշտնջենական լինելու պատճառով էր փառավոր 244 յ Եթե փառքը մեկի պողմից էր պարգևված նրան, պետք է կարծել, որ կար մեկը նրանից վեր ճ ավելի հզոր ու ավելի փառավոր, որից փառքը հասավ նրան։ Իսկ եթե նրանից վեր մեկը չկար, հազարամյա զոհ անելը իզուր էր . որովհետև փառքը գոյավոր բան չէ, այլ մեկի հաջողությունից է փառք կոչվում, ինչպես որ մեկի անհաջողությունից էլ թշվառությունն է անվանվում։
Երկուսն էլ դեպքերի արգասիք են և ոչ թե հաստատ գոյակներ։

Մի բան ևս։ Եթե դեռ ստ եղծվ ած ւէին արեգակը և լուսինը, որոնցով ժամերն ու օրերը, ամիսներն ու տարիներն են որոշվում, հազար տարին որտեղի՞ց էր երևում։ Հանի որ մեջտեղում չկային ւուսատուները, որոնք օրերի, ամիսների ու տարիների թիվը պիտի ցույց տային, ուրեմն պարզ է, որ անմտությամբ լի են այն շաղակրատանքները։

Դարձյալ եթե չկային երկինքը, երկիրը և ինչ որ նրանց մեջ է, որտե՞ղ կամ ինչո"վ էր զոհ անում (Ջրվանը)։ Երբ չկար երկիրը, ոչ Էլ նրանից (բուսնող) տունկերը, բարսմոլնքր որտեղի"ց էր գտնում ՝ իր ձեռքում բռնելու . կամ թե ի՞նչ էր զոհում, քանի որ անասունները դեռ ըստեղծված չէին։ Եվ որը ամենից անմիտ բանն է, ((Հազար տարի ,— ասոլմ են ,— զոհ արեց . և հազար տարուց հետո երկմտեց ՝ ասելով. ((Կլինի՞ ինձ Որմիզդ որդի . եթե Աինի, իզուր տեղը պիտի չարչարվեմ »։ Եվ դա ցույց է տալիս, որ Ջրվ ա նր տկար, կարիքավոր ու տգետ էր . չարիքների պատճառն էլ նույն ինքն է և Ոչ թե Արհմնը։ 0րովհետև եթե նա երկ֊

«7

7—482

չէր յերկուացե ալ, որպէս ասենն, Արհմնն ոչ լինէր՝ զոր չարեացն արարիչ համբաւեն . այլ ինքն երկմտեաց, որ անհաւատն է և լի անկարգութեամբ։

Զի ոչ երբէք ի միոջէ աղբերէ երկու բղխմոլնք ելանեն, մինն 31 քաղցր և միւսն դառն . և ոչ ի միոջէ ծառոյ երկու պտուղք մին անոյշ և մին դաժան։ Արդ, եթէ քաղցր դիտեն զԶրուանն, ոչ պարտին զդառն պը~ տուզն ղԱրհմն^ ի նմանէ հա մարել . և եթէ դառն հաշուին, չէ պատճառ^ զքտղցր պտուղն ղՈրմիզդ^ ի նմանէ դնել։ Ել ի դէպ ելանէ նոցա աս֊ տուածական բարբառն, ո ր ասէ % կամ արարէք ղծառն քաղցր, և զպտուղ նորա քաղցր է և կամ արարէք ղծառն դառն, և զպտուղ նորա դառն . զի ի ծառոյ անտի պտուղն իւր ճանաչի։

Ել թէ 35 արարածք յիւրաքանչիլր յօրինուածս 36 կան, և երբէք զսահ֊ մանօքն եդելօք նոցա ոչ անցանեն, ո՞րչափ ևս առաւել Զրուանն ՝ եթէ մշտնջենւսւոբ ո ք էր, և արարածս առնելոյ հնարս խնդրէր՝ եթէ անձամբ
և թէ այլով և թէ որդովն Հ որպէս ասենն, պարտ էր կ արդ ինչ ցուցանել
և ոչ անկարդոլթիլն։

Զի ոչ երբէք տեսաք Հ թէ կովք էշս ծնան, և էշքս^ 7 եղենո, և ոչ ցայլք մաքիս ճ ե ոչ մաքիք աղուէսս՝**, և ոչ առիւծք 39 ձիս, և Ո չ ձիք օձս . բայդ միայն մի ինչ ծնունդ է ճ զոր մարդիկ հնարեցան արտաքոյ կարդաց բնու֊ թեան, ծնուցանել ի ձիոց ե յիշոց ջորիս . և նոյնք անսերմն և անծնունդ
ևն* զի ոչ յԱստուծոյ կարգեցան ճ այլ ի մարդկանէ* հնարողոլթենէ։ Արդ
Զրուանն եթէ արջառ էր, զկարիճն ղԱրհմն* 0 զիա՞րդ ծնանէր. և եթէ գայլ էր, զդառնն զՈրմիզդ*^ հի՞մ ծնանէր . ո ո չ ապաքէն մարդկան մտաց բա֊ ջաղանք են։

Զի և Զրուանն ի սկ մարդ լեալ է, այր մի քաջ առ Տիտանօքն . և որ֊ պէս սովոր են Յոյնք և Արիք և ամենայն ազդք հեթանոսաց ՝ զքաջս առ դիւց աղունս ոլնել, հայեցեալ ընդ այն քէջ ակարկատին Պարսից ՝ թէ որովհետև մարդիկ աշխարհիս գնա առ աստոլածս ունին, ես զևրկնից իսկ և զերկրի և զամենայն արարածոց արարչութիւնն ի նմանէ կարծե֊

Ել զի ճշմարիտ է բանս, յայտ անտի հ2 է Հ զի մարդկօրէն բարուք ղքէշն կարկատէ, և յղոլթեամբ և ծննդեամբ զկրօնսն կցկցէ։ Զի նա խ եր֊ կուց արարչաց ՝ զբարլոյ 43 և զչարի ի միոջէ հօրէ զծնունդսն համրաւէ֊
և ապա մայրենի և բուրական առականօք զարարած լուսաւորացն մու֊ ծանէ։ Ել զայն ոչ վասն այլ իրիք, այլ վասն մ արմն ասի րութեան և ա

*ի մարդկան (էջ 89)։

98

մտած չլիներ, ինչպես ասում են նրանք, չէր լինի Արհմնը, որին չարիք֊ ների արարիչ են հռչակում իրենք։ Հայց ինքր երկմտեցի, որը անհա֊ վատ ալի և լիապես անկարգ բան է։

Քանի որ մեկ աղբյուրից երբեք երկու տեսակ ջուր չի բխում ՝ մեկն անուշ, մյուսը՛ դառը, ոչ էլ մեկ ծառից երկու տեսակ պտուղներ (են լի֊ նում)՝ մեկը քաղցր, մյուսը ճ դառը, ուստի եթե Զըվանին ընդունում են քաղցր, չպետք է դառը պտուղը՝ Արհմնին, նրանից (ծնված) համարեն, իսկ եթե դառն են հաղվում, պատշաճ չ^ 24 ®, որ քաղցր պտուղը % Որմիզ֊ գին, նրանից (սերված) կարծեն։ Ծվ նրանց համար հարմար է գալիս աստվածային խոսքը, թե՝ «Կամ արե՛ք ծառը քաղցր ու նրա պտուղը % քտղցր և կամ արե՛ք ծառը գառը ոլ նրա պտուղը դառը, որովհետև ծա֊ ոից է իր պտուղը ճանաչվում#**։

Եվ եթե արարածները մնում են յուրաքանչյուրն իրենց հորինված֊ քոլմ ու երբեք դուրս չեն գալիս իրենց համար դրված սահմաններից,
(ապա) առավել ևս Ջրվանը, եթե որ մշտնջենավոր մեկն էր ու արարած֊ ներ ստեղծելու հնարներ էր որոնում ՝ թե՛ անձամբ, թե՛ որդու կամ մի ուրիշի միջոցով, ինչպես ասում են, պարտավոր էր կարգ ու կանոն ցույց տալ և ոչ թե անկարգություն։

Որովհետև երբեք չտեսանք, որ կովերը էշեր ծնեին, էշերը ՝ եզներ, ոլ էլ է Լ ա ձԼ^ք 1 Ը՝ մաքիներ, մ աքին երբ՝ աղվեսներ, առյուծները ՝ ձիեր, ձիերը՝ օձեր, սակայն մի ծնունդ կա միայն, որը մարդիկ բնության օրենք֊ ներից դուրս հնարերին ՝ ձիերից ու էջերից ջորիներ ծնեցնելը։ նրանք էլ անսերմ ոլ անծնունդ են, քանի որ ոչ թե աստծուց են ստեղծվել, այչ մարդկանց հնարամտությունից (են առաջ գալիս)։ Այսպիսով՝ եթե Տրը~ վանը տավար էր, կարիճ Արհմնին ինչպե՞ս էր ծնում, և եթե գայլ էր> դառ Որմիզդին ինչպե՛՛ս ծնեց, չէ՞ որ մարդկանց մտքի ցնդաբանություն֊ ներ են (դրանք)։

Քանի որ Ջրվանը ևս մարդ է եղել, մի քաջ տղամարդ 1 տիտանների
Հ> Ր ո ք» ե հույները, արիները 247 ու բոլոր հեթանոս ժողովուրդներն էլ սո֊
Վոր են քաջերին դյուցազուններ համ արել, (ուստի) պարսից կրոնը կրց֊ մրցողը տեսնելով, որ իր երկրի մարդիկ (նույն ձևով) նրան (Ջրվանին) աստված են համարում, (ասում է՝) ((Ես պիտի կարծել տամ, որ երկնքի, եցկցի ոլ բոլոր արարածների ստեղծումը նրանից է»։

Խոսքիս ճշմարիտ լինելը նրանից է երևում, որ (կցմցողը) ըստ մարդ֊ կային բարքերի է հարմարեցնում քեշը և հղիության ու ծննդյան (հի֊ մոլնքով) է կցմցում իր ուսմունքը 24 ®* Որովհետև նախ ազդարարում է, թե բարի և չար երկու արարիչները մեկ հոր ծնունդներ են, և ապա մեջ֊ տեղ է բերում այն, թե մոր ու քրոջ (հետ ունեցած) սեռական գործո֊

99

խորժական ցանկութե անն հհ ։ Քանզի հայեցեալ յազգն արի ական՝ թէ ի֊■ գասէր էր, րստ նմին նորիի մեղկ բարուցն նմա օրէնս կցկցեաց, զի յորժամ զաստուածոցն իւրեանց լ*էցեն Հ թէ յանարժան խ առն ակութիւնւ* մտաբերեցին, ե նոքա նոցին նմանեալք ՝ գնոյն անառակոսթիւնս անխտիր գործեսցեն . յորմէ աստոլածականն հեռի ՝ որ ի վեր է։ Զի Աստուծոյ որ֊ դի ունել ոչ ամոլսն ութե ամբ վայելէ, այլ մ շտնջեն աւո րոլթե ամ բ, որպէս մտաց զբան, և աղբեր զգետ, և հրոյ զջերմութիլն, և արեգական զլու֊ սաարութիւն։ Ել ոչ որպէս նոքայն ժտին ՝ թէ կարօտեալ էր զի որդի մի նմա, որում անուն իցէ Որմիզդ 45 ։

Ո վ մորոսոլթիլն . չև ուրեք որդի ի միջի, և նա չյղացելոյն և չծնեչոյն անուն դնէրյ Ամենայն ծննդոցյետ ծննդեանն 4 ^ դնին անուանք**, և նա զիա՞րդ յառաջ քան զծնանելն դնէր նմա անուն Որմիզդ 49 , բայց թէ հաւատայր թէ և արդարև լինէր նմա որդի . և եթէ հաւատայր ճ բնդե՞ր
Լրկմտեաց, և եղև երկմւոութեամբն պատճառ ծննդեան 50 Արհմենի, /րս/֊ տի չարիքն յաշխարհ մտին։ Ել այն են զարմանք՝ զի մինն ի հ ա զար ա ֊ մետյ յաշտն առնելոյ հազիլ լինէր, և միւսն յառժամայն յերկմ տ ութ են է անտի^^է

Դարձեալ որ զ ա յն գիտաց ՝ եթէ երկու ո րդիք են յորովայնի անդ, զայն րնդէ՞ր ոչ ծանեալ թէ մինն^ Դ բարի* և միւսն չարէ
թէհ>\ գիտաց և ոչ եղծ զչարն,\ ինքն է պատճառ չարին . ապա եթէ զայն չգիտաց, զիա՞րդ իցէ հաւատալի ճ եթէ զմիւսն ծանեաւ * և եթէ յայնժամ ոչ իմացաւ, յորժամ խաւարին 55 և ժանգահոտ ետես զնա ՝ ե յա՞յնժամ արդեւք^ Տ ոչ գիտաց։ Ալլ և գիտաց և ետես և արար զխաւա֊ րինն թագաւոր* ինքն 57 է պատճառ չարեացն ՝ այնու զի ոչ եղծ զչարն ր այլ և թաղալորութիլնն** ևս ետ նմա ինն հազար ամի։ Եւ ո՞ւմ թագա֊ ւորեցոյց զնաԵթէ ոչ բարիոք արարածոցն նղելոցն յՈրմզգայ& առ ի չարչարելոյ զնոսա՝ խառնելով ի նոսա զ/որ չար արարածս։

Այլ և զՈրմիզդ, ասեն, թագաարեցոյց ի վերայ նորա։

Եթէ թագաւոր նորա իցէ 0րմիզդն^ 0 , զիա՞րդ զբարիոք արարածսն իւր տայցէ չարչարել։ Եթէ հայրն յորդոյն արարածս ոչ խնայեաց ՝ այնու զի ի ձեռս չարին մատնեաց, որդին զիւրսն զիա՞րդ ոչ զրնգայցէ։ Ա* տկարութեա ինչ, թէ առ չարակամութեան։ Եթէ առ տկարութեա ն չզե֊ մեղիցէ, ապա ոչ այժմ թագաւորել է նմա, և ոչ ի վախճանի ՝ որպէս ա՜

* բաքի է (էջ 89)։

** թագաարաթխն (էջ 89)։

400

ղութսուններով են ստեղծվել լուսատուները, Եվ դա՝ ոչ թե ուրիշ բանի, այլ մարմնասիրության ու ցանկասիրության պատճառով, Որովհետև տես. նեյով, որ արիական ցեղը իգասեր էր, նրա նույն մեղկ բարքին համա, պատասխան նրա համար կրոն կցմցեր, որպեսզի իրենց աստվածների մասին լսելով ք թե անվայել խ առնակեցությունների են հետամուտ եղել, իրենք էլ, նրանց նմանվելով, նույն անառակություններն անեն անխտիր, իսկ դրանից հեռու է և վեր է մնում աստվածայինը։ Որովհետև աստծուն պատշաճ է որդի ունենալ ոչ թե ամուսնությամբ, այլ հավիտենական ու֊ թյամբ, ինչպես որ մտքին (հատուկ է առաջ բերել) խոսքը, աղբյուրին՝ գետը, կրակին՝ տաքությունը, արեգակին՝ լուսավորությունը, ուստի այն֊ պես չէ, ինչպես նրանք են հանդգնում, ասել, թե փափագում էր, որ մի որդի ծնվեր իրեն, որի անունը Որմիզդ լիներ։

0" հիմ արություն, դեռ մեջտեղը որդի չկար, և նա չսաղմնավորվա֊ ծին ու չծնվածին անուն էր դնում։ Ոոլոր ծնունդներին անուններ են դրր֊ վում ծնվելուց հետո, իսկ նա (Ջրվանը) ծնվելուց առաջ ինչպե՞ս էր նրան Որմիզդ անունը դնում։ Ոայց (գուցե ասեն,) թե հավատում էր, որ իսկապես իրեն որդի է ծնվելու։ Ւսկ եթե հավատում էր, ինչո՞ւ երկմտեց
և իր երկմտանքով պատճառ դարձավ Արհմնի ծննդյան, որով չարիքներն աշխարհ մտան։ Եվ զարմանալին այն է, որ մեկը հազարամյա զոհաբերությամբ հազիվ ծնվեց, իսկ մյուսը հենց նոր երկմտելուց (ծնվեց)։

Դարձյալ՝ նա, որ իմացավ, թե որովայնում երկու որդիներ կան, ինչո՞ւ այն էլ չիմացավ, որ մեկը բարի է, իսկ մյուսը ՝ չար։ Եվ եթե ի֊ մացավ, բայց շ ո չնչացրեց չարին, (ուրեմն) ինքն է չարի պատճառը։ Իսկ եթե այն չիմացավ, ինչպե՞ս կարելի է հավատալ, թե մյուսին ճանաչեց։
Եվ եթե այն ժամանակ չիմացավ, (իսկ հետո,) երբ տեսավ) նրան խավարին
Ու գարշահոտ, արդյոք այն ժամանակ է՞լ չիմացավ։ Սակայն 1ւ իմացավ 9
և տեսավ, և՛ թագավոր դարձրեց խավարայինին . (ուստի) ինքն է չարիքն երի պատճառը, որովհետև չոչնչացրեց չարին և դեռ թագավորու֊ թյուն էլ տվեց նրան ինը հագար տարով։ Եվ ո՞ւմ վրա թագավորեցրեց նրան (Արհմնին), եթե ոչ Որմիզդի կողմից ստեղծված բարի արարածների վրա, որպեսզի նրանց չ ա րչարի՝ խառնելով նրանց հետ իր չար ա~ ր ար ածն երին։

«Սակայն ,— ասում են ,— Որմիզդին էլ թագավորեցրեց նրա վրա»։

Եթե Որմիզդր նլ ւա թագավորը լիներ, ինչպե՞ս թույւ կտար, որ նա
(Արհմնը) իր բարի արարածներին չարչարերլ Եթե հայրը որդու արարած֊ ներին չխնայեց՝ չարի ձեռքը տալով (նրանց), որդին իր արարածների նկատմամբ ինչո՞ւ չպիտի հոգ տանի . անկարողությա՞ն, թե՞ չարակամու֊ թյան պատճառով։ Եթե անկարողության պատճառով վտանգից ազա» չի պահում***, ապա նա ոչ այժմ է թագավորում, ոչ էլ հետո, ինչպես

սննն՝ յաղթել կարէ։ Իսկ եթէ աո չարակամութեան իցէ, գա անի զի ոչ մի ա յն հայրն՝ որ թագաւորեցոյց զչարն՝ է պարտ չարեաց, այլ և որդին՝ որ կամակից եղև հօրն և համարձակիչ չարին։

Դարձեալ զի զթագաւորութիւնն որդոցն ետ, միում զինն հազարամեան, և միւսումն զանսպառականն, ինքն յորո՞ւմ կարգի կայցէ։ Զի մինչ չէրն ինչ չէր իմիք թագալոր, քանզի և ոչ արարիչ իրիք էր . և յոր֊ մամ որդիքն եղեն, նոքա եղեն արարիչք՝ ոմն բարեաց և ոմն չարեաց,
և նոքին թագաւորք ՝ ոմն ժամանակեան և ոմն յաւիտեն ական է և մնաց
Զրուանն դատարկ յարարչութենէ և ի թագաւորութենէ. զի արարիչ չէ, քանզի չէր ի լ ր արարեալ .և թագալոր չեղև, քանզի ո՞յր արարածոց լինէր թագալոր։ Ել յայտ է՝ թէ ոչ էր երբէք Զրուանն, և ոչ է։ Զի որ է ոք, կամ կամ արարիչէ արարած։ Արդ սա քանզի ոչ արարիչ է ոչ արարած, ոչ երբէք նա Աստուած, և ոչ է և ոչ լինի։

Գ

Այլ իբրև Զրուանն^*, ասեն, զայն ի մաի խորհեցաւ թէ ոք& յոր֊ ղոցն իմոց վաղ առ իս հասցէ՝ գնա թագալոր արարից, գիտաց Որմիղդ^*
և զխորհուրդն յայտնեաց Արհմենին։

Թէ զհօրն խորհուրդ 65 ծանեալ Որմիզդ", զեղբօրն չարաճճոյ զխոր֊ հուրդ րնդէ՞ր ոչ գիտաց՝ թէ ծակէ զորովայնն և ելանէ, և յառաջ շ7 եր֊ թայ առնուլ զթա գաւո րութիւնն, որ լինելոց էր առ եղեռանէ նմ ա և արա֊ րածոցն իւրոց, զի նախ յառաջնոլմն իսկ յետս հարեալ վատթարիցէ րզ֊ նա, և ապա զինն հազար ամն զեղջ և ապաջալ լինիցի առ ի գար հայե֊ չոյ իլր յուղիղ յարարածսն, զոր աղաւաղեալ կամակորիցէ։ Եւ կամ
<Զրուանն, որ զերկուց որդւոց 68 զյղութիւնն գիտաց յորովայնի, յորժամ ւեկեալ առաջի կայր Արհմնն՝ րնդէ՞ր ոչ ծանեաւ գնա։

Դարձեալ որ զիւր որդին Որմիզդ* 9 անուշահոտ և լուսալոր անդէն յ որովայնին գիտէր, զմիլս որդին՝ թէ ժանգահոտ և խ ալարին իցէ) ի՞բր ոչ գիտաց։ Ո՞չ ապաքէն յայտ է ՝եթէ ոչ իրք հաւաստիք պատմին ի նո֊ յյանէ, այլ առասպելք կարկատունք։

Ել միւսն ևս՝ որ քան զամենայն անհաւատագոյնն է, զի մին ի հա֊

ա

ք

ասում են, կարող է հաղթել։ Իսկ եթե չարակամության պատճառով է ք դարս է գալիս, որ չարիքների համար պատասխանատու է ոչ միայն հայրը, որ թագավորեցրեց չարին, այլև 1 որդին, որ համախ՛ոհ եղավ հորը
և քաջալերող չարին։

Դարձյալ թե որ թագավորությունը հանձներ որդիներին մեկին ինը հազար տարով, մյուսին՝ հավիտենապես, (ապա) ինքը ո*ր կարդում պիտի մնար։ Չէ" որ երբ դեռ ոչինչ չկար, չկար նաև որևէ բանի թագա֊ վոր, որովհետև որևէ բանի արարիչ էլ չկար։ Իսկ երբ որդիները ծնվեցին, դարձան արարիչներ, մեկը բարիների, մյուսը ՝ չարերի։ Հենց նրանք էլ թագավորներ եղան, մեկը ժամանակավոր, մյուսը՝ հավիտենական։
Այսպիսով Ջրվանը արարչությունից ու թագավորությունից դատարկ մնաց* և արարիչ չէ, որովհետև ինքը չի ստեղծել, թագավոր էլ չեղավ, որովհետև ո՞ւմ արարածներին պիտի թագավոր լիներ։ Ուրեմն պարզ է, որ Ջրվանը երբեք գոյություն չի ունեցել և չկա։ Որովհետև այն, որ գո֊ յոլթյուն ունի, կա՜մ արարիչ է, կա՜մ արարած։ Եվ քանի որ սա (Ջըր - վանը) ոչ արարիչ է, ո՜չ էլ արարած, (հետևաբար) երբեք էլ աստված չի եղել, չկա ու չի էլ լինի։

Դ

«Սակայն ,— ասում են ,— երբ Ջիվանը իր մեջ մտածեց, թե՝ «Իմ որդիներից ով շուտ ինձ մոտ հասնի, նրան թագավոր կդարձնեմ -Ծ 250 , Որ֊ միզդը իմացավ ոլ այդ միտքը հայտնեց Արհմնին»։

Եթե Որմիզդը հոր միտքն իմացավ, (ապա) ինչո՞ւ չիմացավ չար եղբոր մտադրությունն էլ, թե ծակելու է որովայնն ու դուրս է գալու, նա առաջինն է գնալու և ստանալու թագավորությունը, որը ողբերգական էր լինելու իր և իր արարածների համար, որովհետև հենց սկզբում ետ մղե֊ լով նա պիտի թուլացներ իրեն, և ապա (ինքը) ինը հազար տարի պիտի զղջար ու ցավեր, որ նա ծուռ է նայում 2& 1 իր բարի արարածներին, այ֊ լանդակում ու այլակերպում է նրանց։ Եամ Ջրվանն էլ, որ իմացավ երկու որդիների սաղմնավորվելը որովայնում 2 * 2 ինչո՞ւ չճանաչեց Արհմ֊ նին, երբ սա եկավ֊կանգնեց իր առաջ։

Դարձյալ ՝ նա, որ գիտեր, թե իր Որմ՚իզդ որդին անուշահոտ և լու֊ սավոր էր՝ հենց որովայնում գտնվելու ժամանակից, ինչպե՞ս չիմացավ, որ մյուս որդին գարշահոտ և խավարին է։ Մի՞թե պարզ չէ, որ նրանց կողմիցպատմվում են ոչ թե հավաստի բաներ, այլ կցմցված ա֊ ոասպելներ։

Եվ մյուս ՝ ամենից անհավատալի բանն էլ այն է, որ մեկը հազա֊

103

զարամեայ յաշտն առնելսյ հազիւ լինէր, և միւսն յառժամ այն յերկոլա֊ նալոյ անտի 10 ։ Ել եթէ ի յերկոլանալսյ անտի 7 * եղև Արհմնն որդի, ոչ
պարտ էր զնա իւր որդի կոչել, ղի եթէ իւր որդի էր, նմին նման գոյր և
նոյնպիսի. կամ թէ բարի էր՝ բարի, կամ 72 թէ չար էր՝ չար։ Միթէ և
նոյնպէս հ այրն Զրոլան և բարի՞ էր արգելք 73 և . չար . և ի բարիոք երա֊
կէն նորա րարւոք որդին եղև, և ի չար մայռէն նորա չարն։ Ել թէ 7 * այնպէս ինչ ոչ էր, ապա և ոչ նա զչարն իւր որդի կոչէր, և ոչ թագա֊ ւորութիլնն 75 տայր նմա։ Այլ թէ ինքն բարի էր, զչարն եղծանէր և բար֊ ւոյն 7Շ տայր զթագաւորոլթիլնն , որով ինքն քաջանուն լինէր, և զբարի որդին իւր զՈրմիզդ 71 չառնէր միշտ սրտառուչ։ Այլ յայսմ ամենայնէ յ ա յ տ է ՝ եթէ ոչ երբէք լեալ է Զրուանայ հայր աստուածոց 78 , և ոչ տուիչ թա գաւորութե ս։ նց։

Ե

Դարձեալ ասեն . ղբարսմունսն զոր ի ձեոին ունէր ՝ ցորդին իւր ցՈր֊ միզդ 79 ետ, և ասէ . ցայժմ ես վասն քռյ յաշտ աոնէի, յայսմ հետէ դու վասն իմ առն խցես*

Արդ եթէ ն ա վասն նորա յաշտ առնէր, զի որդի լինիցի նմա 80 , իսկ
Որմիզդ 8 * վասն նորա յո՞ր սակս առնէր . մխթէ կասկա՞ծ ինչ ուստեք էր նմա, և այնր աղագալ պատուիրէր 82 նմա վասն իւր յաշտ առնել . միթէ յորմէ ղորդի՞ն խնդրեաց, թէ գուցե ընդ որդոյն տալոյ զնա բաժ առնու֊ ցո լ։ Եթէ այն ինչ ի մտի էր նորա, րարսմունքն ինչ ոչ կարէին օգնել . և ի տալ զբարսմունսն չասաց սա՝ թէ դու ինձ յաշտ առնիցես . ղի ցուցցէ թէ էր ոմն ՝ որում նա վասն որդոյն յաշտ առնէր . և որդոյն պատու֊ իրեաց 83 վասն իւր նմին յաշտ առնել։

Ել եթէ էր ոք ի վեր քան ղնա և քան ղորդին, որում զյաշտն առ֊ նէին, զնա պարտ էր իմանալ պատճառ իլրեանց և արարիչ ամենեցուն,
և ոչ զԶրուան պատճառ Որմրզդի^ և Արհմենի % և զնռսա արարիչ չա֊ րեաց և բարեաց։ Քան Զրուանայ որդի արարիչ տայր, որ ի վերն քան ղԶրուանն^ էր, ինքն իսկ իւրովի չկտրէ՞ր զերկինս և զերկիր և որ ինչ խ նոսա ՝ առնել , որպէս յառաջա գոյնն ասացաւ, և զիւր զօրութիւնն և զբարերարութիւնն ցուցանել։ Եամ թէ յորդոյն իւրմէ Արհմենայ 88 կաս֊ կած ինչ էր նմա, և վասն այնորիկ զբարսումնսն յՈրմիզդ 87 տայր, զի նոքօք յաշտ արարեալ վերագունին ՝ անկասկած լինիցի, ապաքէն

104

բամյա զոհաբերությամբ հազիվ ծնվեց, իսկ մյուսը երկմտելուց անմիջապես հետո (ծնվեց)։ Եվ եթե Արհմն որդին այն երկմ տելուց ծնվեց,
(Ջրվանը) նրան չպիտի կոչեր իր որդին, որովհետև եթե իր որդին չիներ, հար և նման պիտի լիներ իրեն՝ կա՞մ բարի, եթե (ինքը) բարի է, կա ր մ թե չար, եթե (ինքը) չար էր։ Մի թե Ջբվ ա ն հայրը միաժամանակ և՞ բա֊ րի էր, և՞ չար, ու նրա բարի երակից բարի որդի ծնվեց, չար երակից՝ լա֊ րը։ Եվ եթե այնպես չէր, ապա նա Հորին չէր կոչի իր որդին, ոչ էլ թա- գավորոլթյոլն կտար նրան։ Եսկ եթե բարի էր ինքը, չարին կոչնշացն եր ու թագավորությունը կտար բարուն, որով ինքը մեծանուն կդառնար և իր բարի որդի Որմիզդին մ շտապես չէր նեղացնի։ Սակայն այս Բ ո լ ո րից պարզ է, որ երբեք չի եղել Ջրվանը աստվածների հայր, ոչ էլ թագավորս ւթյուններ տվող։

Ե

Դարձյալ ասում են ճ «Ջարսմունքը, որ բռնում էր իր ձեռքում, տ վեց իր որդուն ՝ Որմիզդին, և ասաց ճ «Մինչ այժմ ես էի քեզ համար զոհ անոլմ, այսուհետև դու ինձ համար պիտի անես))։

Արդ եթե ինքը զոհ էր անում նրա (Որմիզդի) համար, որ 2>ա 254 ծնվքւ իրեն որդի, իսկ Որմիղդր ի՞նչ նպատակով պիտի զոհ աներ իր
(Ջրվանի) համար, միթե՞ Ջրվանը որևէ տեղից կասկած ուներ և այն պատճառով էր պատվիրում նրան (Որմիզդին)՝ իր հա մար զոհ անել* մի՞թե նրանից (էր կասկածում), որից խնդրեց որդին՝ (մտածելով,) թե որդին տալու դիմաց գուցե հատուցում պահանջի։ Եթե նրա մտքում այդ բանն էր, բարս մ ունքը որևէ կերպ չէր կարող օգտակար լինել։ Ուրեմն բարս֊ մունքը հանձնելիս սա չասաց, թե՝ «Դու ինձ զոհ պիտի մատուցես$, որպեսզի ցույց տար, թե կար մեկը, որին ինքը զոհ էր մատուցում որդու համար և որդուն պատվիրեց իր համար նրան (այն մեկին) զոհ մատուցել։

Եվ եթե իրենից ու իր որդուց վեր կար մեկը, որին զոհ էին մատուցում, նրան պետք էր ընդունել իրենց պատճառ ու ամեն բանի արարիչ
և ոչ թե Ջրվանին (համարել գոյանալու) պատճառ Որմիզդի ու Արհմնի , իսկ սրանց էլ չարերի ու բարիների արարիչ։ Ով Ջրվանից վեր գոյություն ուներ, փոխանակ Զրվ անին արարիչ որդի տալու, հենց ինքը չէ*ր կարող ստեղծել երկինքը, երկիրը ու ինչ որ կա նրանց մեջ ,— ինչպես նախօրոք ասվեց ,— և իր զորությունն ու բարերարությունը ցույց տալւ
Կամ եթե նա (Ջրվանը) իր Արհմն որդուց կասկած ուներ և այն պատճառով բարսմունքը Որմիզդին տվեց, որ նրանով զոհ անի բարձրագույնին,
(ու ինքը) կասկածից զերծ չինի, ուրեմն մեջտեղը պիտի լիներ մեկը, ո~

105

1

պարտ էր ումեք ի միջի լինել, որում զյաշտն առնէր։ Եւ ևթէ էր ոք ի մի֊ որում օրէն էր զյաշտն առնել, ապա ՀԼրուանն չէր մշտնջենաւոր, այլ յումեքէ եղեալ։ Ել պարտ է խնդրել յումմէ 88 նայն եղև, և ով էր՝ ում ինքն զյաշտն առնէր, և ով այն ճ որում որդոյն հրամայեաց վասն իւր յաշտ առնել / Զի ոչ է մարթ ումեք սկիզբն 89 առնուլ լինելոյ, եթէ ոչ յայլմէ առնոլցոլ զլինելն. և Աստուած միայն կարող իցէ առնել յոշընչէ 90 ինչ որպէս և կամի։ Ել արդ ո՞վ իցէ որ զԶրուանն արար, եթէ ոչ Աստուած, որում և զյաշտն առնէր. որ և որդի այնպիսի ետ նմա, զի զեր֊ կինս և զերկիր և որ ի նոսա՝ առնից է։ Եւ այն են զարմանք ՝ զի ինքն ոչ արար , և որդոյն Զրոլանայ կարող է 91 տալ զառնելն։

Այլ 2.Էր ո Ք Ւ ^ իջի) ասեն, որում Զրուան զյաշտն առնէր. եթէ այն֊ պէս իցէ, և ոչ Զրուանն իսկ էր* և մեծի ծաղու արժանի է, զի չէրն չէին
Վասն չէին 92 յաշտ առնէր։

Ջ

Այլ թէ և բախտ ևս էր՝ որպէս ասենն ճ իէրոլանն, ապաքէն ուրուք բախտ էր. և ո՞վ էր արդեւք ՝ ոյր բախտն էր։ Զի բախտ անձնաւոր ինչ չէ» այլ դէպք աջողութեան. որպէս յարդարոլթենէն արդարն կոչի, և ի
.րաջութենէն քաջն 93 , նոյնպէս և ի փառաւորութենէ անտի 94 բախտաւոր։
Հէթդ հթէ բախտ էր Զրուանն 1 չէր ինչ անձնաւոր . ուստի յայտ է 1 թէ բնաւ
և էր իսկ ոչ Զըուանն։

Եւ եթէ՝ որպէս ասեն ճ ի յերկոլանալոյ անտի 93 յղացաւ Արհմնն, յա֊ ոաջնումն իսկ պարտ էր նմա յերկուանալ զի թող անդէն ետ ընդ ետ էինէր նմա որդի, և ոչ հազար՝* 6 ամ տառապել և յաշտ առնել ՝ զի որդի ծնցի 97 ։ Սակայն եղև նմա թէ չար և թէ բարի, և զչարոլթիլնն յիւրոց բա֊ րուց աո, և ոչ ի ծննդենէ^ անտիքանզի չէր մարթ միում արգանդի զչարեացն գործօնեայ և զբարեացն արարիչ ընդունել։ Զի եթէ չար էր,
* չարին ևեթ պարտէր ասպնջական լինել. և եթէ բս*րի էը* բար֊
լոյնէՕ®։ քանզի բարին և չար ի միում 101 անկանել ոչ մարթէին,
I «ոպէ ս զի ոչ դ ա Աք և գառինք ի միոջէ արգանդէ ծնանին* զորոց

| զբարւոյն* 0 ^* կողմն յԶրմրզդէ դնեն, զարջառաց և զոչխարէ* և զայլոց
յ պիտանացուաց , և զչարին կողմն յԱրհմնայն*® 3 , զդայլոց և զգա զան ա ց

* զոչխայաւց (էշ 90)։

19 § .

ր

րին զոհը մատուցեր։ Եվ եթե մեջտեղում կար մեկը, որն արժանի էր զոհ մատուցելուն, ուրեմն Ջրվանը մշտնջենական շէր> այլ մեկի կողմից ստեղծված էր։ Եվ պետք է որոնել, թե ինքն ումի՞ց ստեղծվեց, ո՞վ կար, որին ինքը ղոհ էր մւստուցում, և ո՜վ էր նա, որին, իր համար, իր որդուն հրամայեց զոհ մատուցել։ Որովհետև հնարավոր չէ, որ մեկը լինելու սկիզբ առնի ՝ առանց ուրիշից դո յարում ստանա չու, և միայն աստ ֊ ված կարող է ոշնշից բան ստեղծել, ինչպես որ կամենա։ Եվ արդ ՝ ո՞վ է
( նա ), որը Ջրվանին ստեղծեց, եթե ոչ աստված, ում և զոհն էր մատուցում, որը և նրան այնպիսի որդի տվեց, որ երկինքը, երկիրը և նրանց մեջ եղածներն ստեղծի։ Եվ ս։յն է դարման ալին, ո ր ինքը չստեղծեց, բայց կարողացավ 255 Ջրվանի որդուն շնորհել ստեղծելը։

«Սակայն, —ասում են ,— մեջաեդր ոչ ոք չկար, որին Ջրվանը ղոհ մատուցեր» ։

Եթե այդպես էր, ուրեմն Ջրվանն էլ դոյոլթյուն չուներ։ Եվ մեծ ծաղրի է արժանի (այն), որ չեղածը շեղածին չեղածի համար զոհ էր մա - տուրում ։

Ջ

Իսկ եթե Ջրվանը բախտ էլ էր, ինչպես ասում են նրանք, ուրեմն մեկի բախտն էր* և ո՞վ էր արդյոք, որի բախտն էր (Ջրվանը)։ Որովհետև բախտը գոյավոր բան չէ, այլ հաջող պատահմունք։ Ենչպես որ
(մեկը) իր արդարության պատճառով է արդար կոչվում, քաջության պատճառով) ր ա ջ, նույնպես և փառավորության պատճառով) բախտավոր (է կոչվում)։ Արդ՝ եթե Ջրվանը բախտ էր, (ուրեմն) գոյավոր բան չէր . ուստի պարզ է, որ Ջրվանը բնավ գոյություն չի ունեցել։

Եվ եթե, ինչպես ասում են, այն երկմտելուց Արհմնը սաղմնավորվեց, հենց առաջուց նա (Ջրվանը) պիտի երկմտեր, որպեսզի այն ժամանակ անմիջապես իրեն ռրդի լիներև ոչ թե հազար տարի տառապեր ու զոհ աներ, որ որդի ունենար 2 * 1 ։ Սակայն եթե նա ունեցավ թե չար, թե ր բարի (որդիներ), ուրեմն (չարը) չարությունն ստացավ իր բարքից և աէ թե ծնունդից, որովհետև հնարավոր չէր, որ մեկ արգանդը ընդուներ չար բաների հեղինակին ու բարիների արարչին։ Եթե չար էր, միայն շարին պիտի հյուրընկալ լիներ, իսկ եթե բարի էր՝ բարուն, որովհետև բարին
՝ոլ չարը չէին կարող համատեղվել 2 **, ինչպես որ գայլերն ու գաոնծրր մեկ արգանդից չեն ծնվում։ Դրանցից բարոլ կողմը 1 խոշոր եղջերավոր անասունները, ոչխարներըև ուրիշ պիտանիները, Որմիզդից (ստեղծված) են համարում, իսկ չարի կողմը ՝ գայլերը, գազաններն ու վնասա -

107

և զհճեաց վնասակարաց։ Ել զայն ոչ գիտեն՝ թէ որպէս վնասակարա֊ ցըն*® 4 ընդ անվնասակարսն ^ չմարթի բնակելի, նոյնպէս և ոչ բար֊ ւհյն 106 ընդ չարին մարթէր ի միում արգանդի յղենալ։ Զի զոր օրինակ շէ մարթ զհուր և զջուր ի մի վայր առնել թէ գուցէ յոլովեալ կողմնն ապականիչ ընկերին* 07 իլրում լինիցի, նոյնպէս և ոչ բարւոյն * 0< * և չարի իմի վայր մ տանել հնար էր, ապա թէ ոչ* կամ նա զսա ա պա կան էր, կամ սա գնա։

Արդ եթէ ի . սերմ անէ իցեն որդիքն, չմարթէր միումն երկուս սեր֊ մանս հակառակ միմեանց արկանել . նա ևոչ միում արգանդի երկուս սերմանս այլ և այլս ընդունել։ Զի թէպէտ և բազում արք ի մի կին մեր֊ ձեն այցեն՝ այլ ոչ եթէ ամենեցուն սերմանքն կռուիցին . քանզի աոաջին անկեալ սերմնն զայլսն իբրև զաւելորդս ի բաց թքանէ։ Ել զիա՞րդ էր՝ ղի այն արգանդ**® երկուս սերմանս միմեանց թշնամիս ընդունէր։

Ել դարձեալ րնդէ՞ր ոչ յաղթեաց յաշսրածին ծնունդն , և եղև արգել յերկուական ծննդեանն***, ա 1Լ իջեալ միմեանց թշնամիքն հաշաութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառէին։ Նա և հայրն եթէ երկոլ** 2 որդիս դի*էր յորովայնին՝ ղմին բարի և զմինն չար, ոչ խառն ի խուռն պարտ էր խոստանալ զթագաւորութիւնն, այլ այնմ միայն ՝ վասն որոյ զյաշտն առն էր։

Զայց ապաքէն և Որմիզդն 1 * 3 մինչ չև ծնեալ էխ թերակատար էր* և զիա՞րդ թերակատար* 1 * զխորհ ուրդն հայրենի իմ աց աւ. զի որ զխոր֊
Բուրդս ուրուք ճանաչել կարէ, նա ի վեր է քան զնա* որ Աստուծոյ մի֊
Ա՛յն է, և ոչ մարդոյ։ Ուստի Ո րմիզդ* 15 վերագոյն է քան զհայրն և հղօր ե իմաստուն , ղի մինչ դեռ 116 յորովայնի էր՝ զխորհարդ հօրն դիտաց* և ելւսլ յորովայնէ ա՚ետ//՝ 117 կարող եղև զերկինս և զերկիր առնել, զոր հայ֊ րըն ոչ կարագ ա ռն ել ։

Ել արդ որ այնչափ հղօր և իմաստունն էր քան զհայրն , գտանի վատթարագոյն՝ զի ի վատթարէն խաբեցալ, այնոլ 118 զի զխորհոլրդ հօրն յայտնեաց նմա՝ ընդ որում անհաշտ թշնամոլթիլնն* պարտ էր ունել և ոչ բարեկամ ոսթիւն։

Ղարձեալ՝ թէ ծակել ևս պարտ ինչ էր զորովայնն և ելանել, նմա պարտ էր՝ որ զխորհոլրդ հօրն իմացալ . զի թող ինքն նախ երթայր և 119 առնոյր զթագաւորոււթիւնն, և ոչ Արհմենայ * որ ոչ զխորհոլրդ հօրն գիա֊ էր, և ոչ թագալորութեանն ինչ անդ էր։ Ոայց թէ ծակետց զորովայնն , թերևս և սպան իսկ զմայրն, զոր պարտ է խնդրել թէ արդարև արգելք մայր գո՞յը նոցա։

108

թշնամաթխն (էջ 90)։

կար ճիճուները՝ Արհմնից։ Եվ չգիտեն, թե ինչպես որ վն աս ակարները անվտանգների հետ շեն կարող բնակվել, այնպես էլ բարին չարի հետ մեկ արգանդում չէր կարող սաղմնավորվել։ Որովհետև ինչպես որ չի կարելի կրակն ու ջ ո *֊րր մի տեղում պահելն *®,— քս/նի որ գերակշռող կողմը կ ոչնչացնի իր զուգակցինայնպես էլ հնարավոր չէր, որ բարին
■ոլ չարը մի տեղ մտնեին , եթե ոչ, կա ր մ նա սրան կռչնչացներ, կա մ սա՝ նրան։

Իսկ եթե որդիները սերմից լինեին, մի մարդ չէր կարող իրար հա֊ կառակ երկու սերմեր գցել* ոչ էլ մեկ արգանդը (կարող էր) երկու տար֊ բեր սերմեր ընդունել։ Հանի որ թեկուզև շատ տղամարդիկ մի կնոջ կր֊ մ երձեն ան, սակայն բոլորի սերմերը չեն հաստատվիորովհետև ա֊ ռաշին ինկած սերմը դուրս է մղում մյուսները ՝ իբրև ավելորդություն֊
Ներ։ Իսկ ինչպե՞ս կլիներ, որ այն արգանդը երկու միմյանց թշնամի սերմերը ընդուներ։

Եվ դարձյալ զոհ արեր ութ յամբ առաջացած ծնունդը ինչո՞ւ չհաղ֊ թեց ու արգելք չեղավ երկմտական ծնունդին 2 ^, այլ թշնամիները, միմ֊ յանց զիջելովմիևնույն արգանդում հաշտ ու խաղաղ պառկում էին^ 4 ։ նաև հայրը, եթե գիտեր, որ որովայնում կան երկու որդիներ, մեկը բա֊ րի, մյուսը չար, թագավորությունը պիտի խոստանար (նրանց) ոչ թե առանց խտրության, այլ միայն նրան, որի համար զոհ էր անում։

Բայց, իսկապես, Որմիզդն էլ, երբ դեռ չէր ծնվել, թերակատար էր։
Ւսկ թերակատարը հոր միտքն ինչպե՞ս իմացավ . քանի որ ով մեկի միտ֊ քը կարողանում է իմանալ, նա բարձր է նրանից, (իսկ) դա հատուկ է միայն աստծուն և ոչ մարդաձև։ Հետևաբար Որմիզդր հորից բարձր է, հզոր ոլ իմաստուն, որովհետև դեռ որովայնում եղած ժամ ան ակ իմա֊ ցավ հոր միտքը և, որովայնից ելնելով, կարողացավ երկինքն ու երկի֊ րր ստեղծել, ինչ որ չկարողացավ հայրն անել։

Եվ արդ նա, ով հորից այնքան հզոր Ու իմաստուն էր, ավելի վատ֊ թար է դուրս գալիս, որովհետև վատթարից խաբվեց ՝ նրանով, որ հոր միտքը հայտնեց նրան, ում հետ անհաշտ թշնամություն պիտի ոլնե֊ նար և ոչ բարեկամություն։

Դարձյալ եթե պետք էր նաև որովայնը ծակել ու դուրս գալ, (այդ) պիտի աներ նա, ով հոր միտքն իմացավ* առաջ ինքը թող գնար, որ թա֊ գավորոլթյունն ստանար, ոչ թե Արհմնը, որը ոչ հոր միտքը գիտեր, ո չ էլ թագավորության արժանի էր։ Իսկ եթե ծակեց որովայնը, գուցե և մ ո֊ րրն էլ սպանեց։ Այս էլ պետք է քննել, թե արդյոք նրանք իսկականից մայր ունեի՞ն։

109

Այլ ուստի՞ յայտ իցէ՝ թէ մայր գոյր* մանաւանդ զի ասեն ի՛սկ թէ մինչ շև էր ինչ բնալ, ոչ երկինք և ոչ երկիր, Ջրուտն միայն էր. որ մե~ ծի ծաղու արժանի է ճ եթէ ինքն հայր իցէ և ինքն մայր, և նոյն սերմա֊ ն արկ ու և նոյն սերմնընկաչ ւ20 յ Ել որ ևս վատթարագոյնն է, իբրև ծա - կեաց, ասեն, Արհմնն ղորովայնն և եկն եկար առաջի հօրն, ոչ ծանեաւ գնա հայրն։ Արդ զիա՞րդ ոչ ճանաչէր, զի ոք ուրեք չէր ՝ մինչ ինքնն մի֊ ս; յ ն Ա>ո՞չ ապաքէն յա յա էր ճ թէ որ առ ա/ք/* 2է եկն, մի ոք յորդոցն նորա էր, և դտանի վատթարագոյն ևս քան զւվատթարն, զի նա զսա ծա֊ նհաւ, և սա զնա ոչ ծանեաւ, և յոլրաստ էր յորդոյ աեա/ւ ՝ 122 թէ իմ որ֊ դին անուշահոտ և լուսաւոր է, և դու խաւարին և ծան դահ ոտ ես։ Եւ զիա՞րդ ոչ էր նորա որդի, որ ընդ րարւոք որդոլն նորա ի նմին արգանդի յզացետլ էր * և գնման է յոլրաստ էր Հ թէ չես դու իմ որդի։ և զմիւսմէն ի։ոսաու)թ թէ որդի իմ է։ Եւ եթէ իբրև ի չարէ յոլրաստ էր, ապա և յղու֊ թեանն գնա չէր սլարտ արժանի առնել, այլ անդէն իբրև ի չարէ ի՚որշել
և սատակել , և ոչ միայն ղնա, այլ և զՈրմիղդ^–* որ ղխորհարդսն ի վեր
և հան։

Է

Այլ և միւսն ևս անպիտան ա գոյն է ՝ զձր ասենն, թէ և զբարսմունսն ետ նմա ՝ 124 առնել վասն իւր յաշտ, իբր ոչ եթէ յՈրմըզդի 125 կամ ի յա - դելն էր զօրութիլնն ճ այՀ ի դալա զան սն ։ Զի ևթէ ինքն հ ալաա արիմ էր լսելի լինելոյ, ապա աւելորդ իմն էր զգաւաղանսն ի ձեոին ունել. և եթէ ինքն չէր արժանի, և ոչ գաւազանքն րաւական էին արժանի առնել յա֊ դելոյ զան արժանն* զի բարսմոլնս ունել և յաշտ առնել % մարդկան գործ է և ոչ Աստուծոյ։ Ւսկ եթէ նա Աստուած էր, և կարող էր ղերկինս և ղեր֊ կիր առնել, զի՞նչ պիտոյ էր նմա բարսմոլնս ունել և յաշտ աոնել է զի զհայրն ի կասկածանացն ապրեցոլսցէ։ Որ զերկինս և զերկիր կարող
Էր առնել առանց բարսմանցն, զհայրն զիա՞րդ որ կարէր անհոգ առնել առանց գալազանացն։ Եւ արդ յա յա եղև ճ թէ հայրնանմիտ և տկար
և յայլ ապաստան էր, և որդին նոյնպէս տկար և անմիտ, զի ոչ եա՝ որ֊
ԴԻ առանց յաշտ աոնելոյ կա բաց ծնանել, և ոչ որդին ճ առանց զգաւա ֊ զանսն ի ձեռն առնլոյ կարաց գնա ազատ առնել ի կաս կածան ա ց։

110

Բայց որտեղի՞ց է հայտնի, որ մայր կար. մանավանդ որ ասում են
Խ թե՝ ((Քանի դեռ բնավ ոչինչ գոյություն չուներ, ոչ երկինքը, ոչ էլ
^ՐՀՒՐԸ* միայն Ջրվանը կար»։ Խիստ ծաղրի է արժանի այն, թե ինքը և
՞ այր էր, 1ւ մայր, նույնն էլ սերմ գցող ու սերմ ընդունող։ Եվ առավել վատթարն այն է, որ ասում են, թե երբ Արհմնը ծակեց որովայնը ու ե կավ֊ կան գնեց հոր առաջ, հայրը նրան չճանաչեց։ Իսկ ինչո՞ւ չճանա֊
1 ե 9 ( այն դեպքում), որ երբ միայն ինքն էր, և ոչ մի տեղ (ուրիշ) ոչ ոք չկար. մի՞թե, իրոք, հայտնի չէր, թե ով իր մոտ եկավ, իր որդիներից մեկն էր։ Եվ վատթարից ավելի վատթարն այն է, որ նա (Արհմնր) սրան
(Զրվ ա նին) ճանաչեց, իսկ սա նրան չճանաչեց և ուրացավ այդ որդուն ճ
(ասելով,) թե՝ «Իմ որդին անուշահոտ ու լուսավոր է, իսկ դու խավար ու գարշահոտ ես»։ Եվ ինչպե՞ս նրա որդին չէր նա, որը նրա բարի որդու հետ միևնույն արգանդում էր սաղմնավորվել։ Ոայց (Ջրվանը) ուրացավ՝
(ասելով), թե՝ «Դոլ իմ որդին չես», ի ս կ մյուսի մասին խոստովանեց, թե՝
ՀտԻմ որդին է»։ եվ եթե ուրանում էր նրան, որպես չարի, ապա սաղմնա - վորման ևս արժանի չպիտի աներ, այլ անմիջապես պիտի խորշեր չա֊ րից ու սպաներ (նրան) և ոչ միայն նրան, այլև Որմիզդին, որը իր մտա֊ արությունը երևան հանեց։

է

Եվ մյուսն էլ շատ անպիտան բան է, որ ասում են, թե բարսմունքր նրան տվեց՝ իր համար զոհ անելու . կարծես զորությունը ոչ թե Որմիդ֊ ղի ոլ զոհաբերության, այլ այն ճիպոտների*^ մեջ էր։ Որովհետև, եթե ինքը վստահ էր ընդունելի լինելու, ապա ճիպոտները ձեռքում բռնելն ավելորդ էր։ Ոայց եթե ինքն արժանի չէր, ոչ էլ ճիպոտները կարոդ էին զոհ մ ատուցելոլ արժանի դարձնել անարժանին, քանի որ բարսմունք բռնելն ու զոհ մատուցելը մարդկանց գործ է և ոչ թե աստծուԻսկ եթե նա աստված էր և կարող էր երկինքն ո ւ երկիրն ստեղծել, հորը կաս֊ կածանքից ազատելու համար ի՞նչ պետք ուներ բարսմունք բռնելու և զոհ անելու։ Նա, որ երկինքն ու երկիրը կարող էր ստեղծել առանց բարս֊ մունքի, ինչո՞ւ չէր կարողանում հորը անհոգ դարձնել առանց ճիպոտնե• րի։ Ուրեմն պարզ է դաէւնում, որ հայրն անխելք ու թույլ էր և ուրիշին ապավինած^ 7 , որդին նույնպես թույլ ու անխելք էր* որովհետև ոչ նա կարողացավ աոսէնց զոհ անելու որդի ունենաչ, ոչ էչ որդին կարողա֊ ցավ առանց ճիպոտները ձեռքը վերցնելու նրան ազատել կասկածանքից։

111

Ը

Նա և լլկանաց ևս չարին երկոքին պատճառը եղեն, չարչարելոյ ըզ֊ բարւոք արարածս բարւոյն 127 ։ Զի Որմի զդ 128 , ասեն, որ ինչ բարի էր՝ զայն առնէր, և արս արդարս և բարեգործս, և Արհմնն ղչար արարածս
և զդեւս։

Արդ ճ եթէ դեւքն չարի արարածք և չարք էին բնութեամբ է և ոչ մի ոք ի նոցանէ բարի ինչ երբէք իման աչ կարէր , նա և ոչ Արհմնն իսկ գրլ֊ խովին։ Ոայց արդ տեսանեմք, ղի միումն ճ որ կարի վայելուչն իսկ է ի մէջ արարածով, որպէս ասեն, Արհմնն եղև հնարագիւտ լինելոյ։ Ւբրև ետես, ասեն է թէ արարածս գեղեցիկս արար Որմիզդ^ 29 , և լոյս չգիտաց առնեքք խորհեցաւ ընդ դելս ՝ ասէ, զի՞նչ օգոլա է Որմըզդի խ զի այնպիսի գեղեցիկ արարածս արար ճ և ի խաւարի կանք զի լոյս ոչ զի տա ց առնել։
Արդ եթէ իմաստուն էր, ընդ մօրն մտանէր, և արեգակն որդի լինէր . և ընդ քեռն անկանէր, և լուսին ծնանէր, և պատոլէր^® տայը՝ զի մի՛ ոք զխորհուրդն ի Վեր հանցէ։ Զայն լուեալ Մահմեայ դիւի % վաղվաղակի առ
Ո րմիզդ^ 1 հասանէր, և զխորհուրդն նմա ի վեր հանէր։ Ո՜վ անմտոլթիւն
և անհամ մորոսութիւն, որ զերկնից և զերկրի և զամենայնի որ ի նոսա ճ զհանգամանսն առնելոյ կարաց գտանել, զսակաւիկ ինչ զհայթաթանա֊ ցրն 132 հնարս չմարթէր իմանալ։ Եւ այնոլ ոչ միայն զՈրմիզդ^ձ անմիտ առնեն, այլ և զԱրհմնն՝ բարի բարի արարածոցն հնարագիւտ։

Որպէ ս և զմիլս ևս ասեն ՝ թէ Արհմնն ասաց, ոչ եթէ չկտրեմ առ֊ նել բարի ինչ, այլ չկամիմ , և առ ի հաստատուն ղրանն ; առնելոյ ա֊ բար սիրամարգ։ Տես անե՞ս զի կամօք է չար Հ և ոչ ի ծնէ։

Արդ զի՞նչ պայծառագոյն քան զլոյս կայցէ, որում Արհմնն հնա - րագիլտ եղև * կամ զի՞նչ գեղեցկագոյն քան զսիրամարգ* զոր առ ի ցու » ցանելոյ զգեղեցկագործութիւնն արար։ Ել այսու յայտ է ՝ զի թէ չար ոք էր բնութեամր Արհմնն, ոչ հնարագիւտ լուսոյ լինէր, և ոչ արարիչ դեղեց֊ կոճթեան։ Նա և թէ դեւք բնոլթեամբ չարք էին, չէր հնար Մահմեայն հանդամանաց լոլսոյն առնելոյ գուշակ լինել, որում ցայժմ պաշտօնեայք յսյնրը քէշի երիցս յամի զոհս մա տ ուրան են. ուստի յանդիմանեալ կշտամ

112

Ը

նաև երկուսն էլ շարի լլկանքների պատճառ եղան ՝ շարչարելու բա֊ րոլ բարի արարածներին . որովհետև «Որմիզդը ,— ասում ենստեղծում էր այն, ինչ որ բարի էր, (այդ թվում) և արդար ոլ բարեգործ մարդկանց, ի ս կ Արհմնը ճ չար արարածներն ու դևերը))։

Այսպիսութ եթե դևերը չարի արարածներ էին ու էությամբ չար, ա֊ պա նրանցից ոչ մեկը երբեք չէր կարող բարի բան մտածել, և ոչ իսկ հենց ինքը ճ Արհմնը։ Իայց ահա տեսնում ենք, որ, նրանց (զրադաջտականների) ասելով * Արհմնը ստեղծման հնար գտավ մի բանի, որը արա- րածների մեջ ամենավայելուլն է։ «Երբ (Արհմնը) տեսավ ,— ասում են ,— որ Որմիզդր գեղեցիկ արարածներ ստեղծեց, իսկ լույս չկարողացավ րստեղծել, դևերի հետ խորհ ուրդ արեց, ասաց ճ «Ի՞նչ օգուտ Ո րմիզդին, որ այնպիսի գեղեցիկ արարածներ ստեղծեց, որոնք մնում են խ ավարի մեջ, քանի որ լույս չկարողացավ ստեղծել։ Իսկ եթե նա իմաստուն լիներ, մոր հետ կքներ, արեգակ-որդի կծնվեր, և քրոջ հետ մերձավորություն կունենար, լուսին կծնվեր))։ Եվ պատվիրեց, որ ոչ ոք այս գաղտնիքը երևան չբերի։ Մահմի դևը, այս լսելով, անմիջապես գնում է Որմիզդի մոտ ու նրան հայտնում գաղտնիքը։

0՜ անմտություն ու անհամ հիմ արություն. նա, ով երկինքը, երկիրը ոլ նրանց մեջ գտնվող բոլոր բաները ստեղծելու միջոցները կարողացավ գտնել, այդ փոքրիկ բանը գտնելու հնարը չէ՞ր կարող իմանալ։ Եվ դրանով ոչ միայն Ո րմ իզդին են դուրս բերում անխելք, այլև Արհմնին ճ բա֊ րի։ բարի արարածներ ստեղծելու հնար գտնողի*։

Այսպես էլ մյուսն են ասում, թե Արհմնն ասաց ճ «Ոչ թե բարի բան ստեղծել չեմ կարողանում, այլ չեմ կամենումX ). և իր խոսքը հաստատն֊ լու նպատակով ստեղծեց սիրամարդը։

Տեսնո՞ւմ ես, որ կամքով է չար և ոչ թե ի ծնե։

Իսկ ի՞նչ կա ավելի պայծառ, քան լույսը, որի (ստեղծման) հա֊ մար Արհմնը հնար գտավ . կամ ի՞նչն է ավելի գեղեցիկ, քան սիրամարդը , որն ստեղծեց Հ իր գեղեցկա գործությունը ցույց տալու նպատակովր
Ուստի սրանով պարզ է, որ եթե Արհմնը էությամբ չար լիներ, լույսի
(ստեղծման) հնար գտնող չէր չինի, ոչ էլ գեղեցկության ստեղծիչ։ Եվ եթե դևերը էությամբ չար շինեին, հնարավոր չէր լինի, որ լույսի ստեղծման միջոցները (Որմիզդին) հաղորդեր Մահմի դևը, որին այդ կրոնի սպասավորները մինչև այժմ տարին երեք անգամ զոհ են մատուցում- ուստի հանդիմանվում ու մեղադրվում են, որ իրենք ևս դիվապաշտ են

8—482

113

ք ին՝ թէ և նոքա դիւապաշաք են. և դեւքն ոչ չարիք ի բնէ, այլ կամօք։ Ել
■ ե&է ինքնեանք դի լի զոհս 184 մ ատ ուրան են, որո՞վք երես օ ք զդիլապաշտսն հալածիցեն։ Տես անե՞ս զի ամենայն ինչ, որ ի նոցանէ, ասի, տռասպելք են և սնոտի պատմոլթիլնք։

Թ

Դարձեալ նոքին որ զլուսաւորացն արարած յայսպիսի սլա^/ճառա֊ նաց դնեն է շրջեալ 135 զայս բանս ճ այլ իմն պատճառ լինելոյ արեգական մուծանեն։ Արհմնն, ասենք զՈրմիզդ^ & ի ճաշ կռչեաց. և եկեալ Որմըզ* դի ՝ 157 չկամ եց ալ զճաշն ուտել, եթէ ոչ նախ որդիքն նոցա կռուի էյ են
Ել ի խեթկել որդոյն Արհմենի ղորդին Որմըզդի** 9 , ի խնդիր եղեն դա֊ տա լորի և ոչ գտին . ապա առեալ արարին զարեդակն, զի լիրի նոցա դա֊ տաւոր։

Արդ հնարագիլտ լինելոյ արեդական ասեն զԱրհմնն • և աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ։ Ել եթէ այլ ոք չգոյր դատաւոր, և աո հայրն չկարէի՞ն երթալ, կամ առ այն ՝ որում հայրն և որդին յաշտ առն էին րսա առասպելին։

Ել արդ զիա՞րդ իցեն թշնամիք միմեանց Որմիզդն** 0 և Արհմնն՝ ռրք ի միում արգանդի գայռացին, և ի մ իմ ե անց ճաշ երթային, և ի րերաց գործակցութեամբ զարեդակն ստեղծեալ՝ դատաւոր կացուցանէին։ Արդ ղմին՝ Ջրադաշտ ոմն զեղխադործութեան դնէ, եթէ ի մայրենի և ի քե֊ էլա կան առա կան աց արեգակն և լուսին արարան, զի ընդ այն հայեցեալ ազգին՝ ի նոյն պղծ ութիւնս անխտիր լինի ցին ^ և զմիւսն՝ վասն զամօթն
■ծածկելսյ հ ամբաւէ՝ թէ վասն դատաւորութեանն արարին։ Ել քանզի րնդ գրովք չեն կրօնքն, երբեմն զոյյն ասեն, և այնոլ խաբեն, և երբեմն զայս, և սովին պատրեն զախմ արս։ Ջայց թէ աստուած էր Որմիզդն^, յոչընչէ** 2 կարող էր առնել զլուսաւորսն՝ որպէս զերկինս և զերկիթք և ոչ ի մանդագործոլթենէէ, կամ առ ի չգոյէ դատ աւո րի։
ժ

Դարձեալ միլս ևս իմն ասեն, որ ամենևին չէ հաւատալի, թէ իբրե մեռանէր որդի* Որմըզդի՝ 1 ** զսերմն իւր յ ա ղբիւր ձի ա րկ։ ե. մօտ ի վախ * ճան յայն սերմանէ կոյս մի ծնանելոց է, և ի նմանէ որդի եղեալ հար֊

* Ուղղումը աոաչադըէլ է Լ. Մայփեսը. այ» ընդունվի է բանասիըւսթւան ^ող
(ծան. քկաւտ.)։

114

իսկ դևերը լար են ոչ թե ի րնե, այլ կամքով։ Եվ եթե իրենք դևին զոհ են մատուցում, դիվապաշտներին ի՞նչ երեսով են հաչածում։ Տեսնո՞ւմ ես ր որ այն բոլորը, ինչ նրանց կողմից ասվում են, առասպելներ ու փուչ զրույցներ են։

Թ

Այնուհետև ՝ նրանք, որոնք լուսատուների ստեղծումն այսպիսի պատճառների են վերագրում, այս խոսքերը շուռ տալովդ արեգակի րս֊ ստեղծման մի այլ պատճառ են մեջտեղ բերում։ «Արհմնը ,— ասում են ,—
Որմիզդին ճաշի հրավիրեց , և Որմիզդը գալով չկամեցավ ճաշն ուտել, մինչև որ նրանց որդիները չկռվեին։ Եվ երբ Արհմնի որդին հարվածեց
Որմիզդի որդուն, դատավոր փնտրեցին ու չգտան . ապա սաետլծեցին արեգակր, որ իրենց դատավոր լինի»։

Այնտեղ Արհմնին համարում են արեգակի ստեղծման հնարը գրանուլ, իսկ այստեղ հայտնապես 269 լույսի արարչակից։ Եվ եթե ուրիշ մեկը չկար որպես դատավոր, չէի՞ն կարող գնալ իրենց հոր մոտ կամ նրա մոտ, որին հայրն ու որդին զոհ էին մատուցում Հ ըստ առասպելի։

Ուրեմն ինչպե՞ս միմյանց թշնամի կլինեին Որմիգդն ու Արհմնը, որոնք մի արգանդում պառկեցին և մեկմեկու մոտ ճաշի էին դնում ու իրար գործակցությամբ արեգակն ստեղծելով ՝ դատավոր էին կարգում է
Այսպես, ոմն Ջրադաշտ շ7 ° մի դեպքում անառակությամբ է բացատրում*
(ասելով), թե արեգակն ու լռւ Ա ինը մայրական ու քույրական սեռական խառնակությունից ստեղծվեցին, որպեսզի ազգը, դրան հետևելով, անխտիր նույն պղծության մեջ լինի . իսկ մյուս դեպքում, ամոթը ծածկելու նպատակով, հայտարարում է, թե դատավորության համար ստեղծեցին
(արեգակը)։ Եվ որովհետև իրենց կրոնը գրի առնված չէ, երբեմն այն են ասում ու նրանով խաբում, երբեմն էլ այս են ասում ու սրանով մոլորեցնում տխմարներին։ Ւսկ եթե Որմիզդն աստված լիներ, կարող էր լուսատուներն ստեղծել ոշնչից, ինչպես երկինքն ու երկիրը, և ոչ թե պղծագործությունից կամ դատավոր Աինելոլ պատճառով։

&

Դարձյալ մի ուրիշ թան էլ են ասում, որն ամենևին հավատալի չէ+ թե ճ «Երբ Որմիզդի որդին% 7է մեռնում էր, իր սերմը մի աղբյուրի մեջ գցեց, և (աշխարհի) վախճանին մոտ այն սերմից մի կույս է ծնվելու, իսկ նրանից մի որդի լինելով ջարդելու է Արհմնի զորքերից շատերին . և

115

կանէ զբաղումս ի զօրացն Արհմենի. և երկու ևս նոյնպիսիք նոյնգունակ եղեալք, հ արկան են զնորա զօրսն և սպառեն։

Նախ այնոլ յանդիմանին, զի ջուր ՝ սերման ոչ պահիչ է, այլ կորուսիչ։ Եւ ապա միւսովն կշտամբին. քան աղբերն ղսերմնն կենդանի տայր պահել զինքն ընդէ՚*ր ոչ զօրեաց պահել կենդանի, այլ այնպիսւոյ 144 բարայ 145 աստուծոյ որդի ճ ի չարէն որդւոյն 1հՏ սատակեցաւ։ Ել յայտ է ճ թէ որք յանկածութեանն յաղթեցին բարւոյն ր 147 և որդւոթ^ նորա, և ի վախճանի նոքին բանանալոց են, որոց այնչափ անչափ զօրս համարեն։

Դարձեալ եթէ աստոլածք նոցա մ ահեանացուք իցեն, ինքեանք** Գ յարութեան ակն զիա՞րդ ունիցին . և մանաւանդ երեքմաաեանն յարոլթեան Հ զոր չէ պարտ յարութիլն համարել, այլ չյարութիլն։ Բայց թէ ար֊ դարԼլ որպէս ասենն ճ թէ որդին մ եռալ, և չԲթմրզդէ 150 և ի միւսմէ որ- դւոյն^ նորա ի Խորաշետէ չէր օրէն թերահաւատ էինել թէ չմ եռան ի ցին , որովհետև միանգամ ամուսնաւորաց և մահկանացուաց ազդ է տոհմ աս֊ աուածոց 152 նոցա։

Ել զայնպիսի աս սալածս ոչ առ աստուածս պարտ է ունել ֆ այլ առ չաստուածս։ Զի որ ճշմ արիա Աստուածն է, զամենայն ինչ զիւր մըշ֊ տրնջենաւորոլթեամբ ունի . որպէս զէութիւնն, նոյնպէս և զյաւէժ կենդանութիւնն, և ղորդին միշտ րնդ իւր ունել առանց իրիք պատճառանաց և միջնորդութեան . և զարարչաթի լնն ոչ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Ել ոչ զոք ունի իւր հակառակ Հ թէ ինքն բարկաց ա֊ րարիշ իցէ և միւսն չարեաց. որպէս նոքա Որմրզդի* 5 ^ զբարի արարածըսն դնեն և Արհմենի զշարսն . զոր ոչ կարեն ցացանել , թէ հաւաստեաւ հայիցին, չար ինչ արարած ճ որ ի բնէ չար իցէ, ոչ զԱրհմնն և ոչ զդեւս ճ զոր նմա արարածս դնեն . որպէս բազում անգամ յոգնագոյն^* օրինակօք ոչ մոռացաք յառաջին ճառսն յայտ առնել։

Այլ թէ Արհմնն չար կարծիցի նոցա, վասն զԽարամանի անունն յանձին կրելոյ ճ առ ի յարեւէ զարե գա կն ա տ են չի կսն արկանելոյ, ուստի
և զանունն իսկ զԽարամանոյ առ, նոյնպէս և սատանայն անուն ՝ ոչ բնոլթե ան ինչ անուն, այլ բարուց, որպէս ի բարութենէ ոք բարի կոչի, և ի չարութենէ չար . և այն ոչ եթէ բնածին բարք են, այլ եկամուտս։ Ել յայտ անտի^^ է, զի բազում անգամ զբաղում անզգամ տեսան եմք
զգօնացեալս, և զգօնսԱ 157 անզգամ ե ալս. զլկտիս զգաստացեալս, և
ղզգաստս լկտեցեալս . այն * որ ի բանաւորաց ի կողմանէ անտի ք 15 ®/

116

նրա նման երկուսն էլ, նույն ձևով ծնվելով, կոտորելու ու ոչնչացնելն են նրա զորքերը»։

Նախ ՝ նրանով են քննադատվում, որ ջուրը ոչ թե պահում, այլ կոր֊ ցրնոլմ է սերմը։ Ապա՝ մյուսով էլ են կշ տամ բվում, աղբյուրին սերմը կենդանի պահել տալու փոխարեն ինչո՞ւ չկարողացավ ինքն իրեն կենդանի պահել, այլ այնպիսի բարի աստծու որդին (լինելով)՝ լարի որդու կողմից սպանվեց։ Եվ պարզ է, որ ովքեր ստորությամբ հաղթեցին բա֊ բուն Ու նրա որդուն, վերջում էլ իշխելու են նրանք է որոնց խիստ շատ զորքեր են վերագրում։

Դարձյալ եթե նրանց աստվածները մահկանացուներ են, (ապա) ի֊ րենք ինչպե՞ս են հարության ակնկալություն ունենում և այն էլ եռա֊ կի% 7 Հ հարության, որը չպետք է հարություն համարել, այլ չհարություն։
& ա յց եթե, իսկապես, ինչպես ասում են, որդին մեռավ, ուրեմն Որմիզդի ոլ իր մյուս որդու Խորաշետի նկատմամբ չի կարելի թերահավատ լինել, որ նրանք էլ պիտի մեռնեն . որովհետև նրանց աստվածների ամբողջ տոհմը ամուսնացածների ու մահկանացուների սերունդ է։

Եվ այնպիսի աստվածներին ոչ թե աստված, այլ չաստված պետք է համարել, քանի որ ով ճշմարիտ աստված է, իրեն հատուկ ամեն ինչ մշտնջենավորությամբ ունի՝ ինչպես էությունը, նույնպես և հավերժս։կան կենդանությունը . և իր հետ միշտ ունի որդին՝ առանց մեկի պատ ֊ ճառման կամ միջնորդման . արարչագործությունն էլ ոչ թե ձեռքբերումով է, այլ սեփական կարողությամբ։ Նա իրեն հակառակ մեկը չունի, որ ինքը բարիների արարիչ լինի, իսկ մյուսը՝ չարերի, ինչպես որ նրանք2 7 & են Որմիզդին բարի արարածները, իսկ Արհմնին ՝ 1 ա բերր վերագրում։ (Իայց) եթե ճշտությամբ դիտեն, չեն կարող մատնացույց անել որևէ չար արարած, որ ի բնե չար լինի, ո չ Արհմնին, ոչ էլ դևերը, որոնց նրա արարածներն են համարում, ինչպես որ չմոռացանք առաջին ճառերում բաղում անդամ խիստ շատ օ րին սւկներով ցույց տալ։

Հայց որ Արհմնր նրանց կողմից չար է կարծվում, Խարտման–* 7 * ա- նանն իր վբ ա կրելու պատճառով է, քանի որ արևապաշտներին արևից ղրկեց, ուստի և հենց Խարտման անունն ստացավ։ Նույնպես էլ սատանա անունը ոչ թե ինչ֊որ էության, այլ բարքի անուն է, ինչպես որ մեկը բարությունից բարի է կոչվում, չարաթյունից՝ չար։ Իսկ դրանք ոչ թե բնածին են, այլ ստացովի բարքեր։ Եվ (դա) երևում է այնտեղից, որ շատ անգամ տեսնում ենք բազմաթիվ անզգամներ խոհեմացած և խոհեմներ՝ անզգամացած, լկտիներ՝ չափավորված և չափավորներ՝ չկտիացած, այն՝ որ բանականների կողմից է լինում։

117

ԺԱ

Նա անբանալորացն անասնոցն վասն այլ և այլ բարուցն ոչ երկուսարարիչս պարտ է իմանալ, որպէս նոքայն առ տխմարութեան կարծե֊ ցին ճ թէ Որմիղդն ^ 9 զանասունս, զչորքո տ անի ս և զթռչունս և զձկունս և զամենայն ինչ որ բարի և գեղեցիկ է ՝ արար . և Արհմնն զգազանս չարս
և զթռչունս պիղծս և զսողունս և զօձս և զկարիճս և զամենայն վնասակար ճճիս։ Եթէ երկինք և երկիր և օղք և ջուրք Որմրզդի ^ 0 արարածք իցեն, զիա՞րդ վնաս ակարքն արարեալք յԱրհմենայ ի նորա երկրի բնա֊ կիցեն, և զնոյն օդս ծծիցեն, և նովին կերա կրովք՝՜ շ * որ յերկրէ* Շ ~ են ճ բուծանիցին, և ի Նոյն ջուրս պիղծ ճճիքն րնդ սուրբ ձկունսն սնանիցին,
և ի նոյն օդս գիշակեր թռչոլնքն ընդ ազնուագոյն թռչունսն ջողայցեն. զորս պարտ էր Որմ ըղդի^ բարիոք արարածոցն սատակել և ոչ սնու ֊ ցան ել* քանզի նորա է երկիր և ջուրք և օդք։

Ել եթէ գաղանք վասն վնասակարոլթեանն ի չարէ ումեքէ արարչէ կարծի ցին, զմարդիկ առա լել արժան է ի չարէ արարչէ իմանալ, և ոշ զնոսա։ Զի սոքա ալելի վնասակար են գա զան ացն Հ քան թէզազանքն սոցա . զի սոքա ելեալ ի քաղաքաց և ի գիլզից ՝ հետամ ուտքլինին կո֊ տորելոյ զգազանսն, և նոքա սրացեալք ի լերինս և յափափայս ճեպեն անկանել փախ՛ս տ ականք. չորոց կիսոցն և մորիքն արտաքո յ ընտելու ~ թեան 187 մարդկան են։

Նոյնպէս և սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ , է որ ի ծակս ր է որ ի սորս, է որ րնդ փապարս երկրի մտեալ ղօղեն. և եթէ ի կարխ նեղելոյ զնոսա մարդկան Հ մեղանչիցեն, այն մարդկան վնաս է և ոշ նոցա։ Ել այնո1 188 ոչ ի չարէ ումեքէ պարտ է զգազանսն և զճճիս իմա - նալ, այլ ի միոջէ բարւոյ * 69 արարչէ , զկէսսն ի պէտս, և զկէսսն ի զարդ,
և զկէսսն զարհուրեցուցիչս ՝ վասն զտարապարտ հպարտութիւն մարդոյՆ. ցածոլցանե լո յ։ Դարձեալ ի նոցա վնաս ակա րոլթիլնն հայեցեալ միմեանց չմեղանչել, զի թէ զնոցայն վնասակարութիւնն Հ որ ոչ խորհրդով լինի ատեալ պարտ իցէ, ո՞րչափ ևս առաւել զմարդկան մեղանչականութիւն Ն որ խորհրդով և նենգոլթեամբ լինիցի։

Նա և չքոտեօքն զկծեցուցանէ զմեզ. որպէս լոլռվն 170 և ճանճին 7 *
և մժխով և գոռեխով* 72 , մնով և մկամբ, և այլովք նոյնպիսեօք, որք* 7 ^

ԺԱ

Նաև այլևայլ բարքերի պատճառով անբանական անասունների հա֊ մար երկու արարիչներ չպետք է ընդունել, ինչպես որ նրանք տխմարոլ֊ թյոլնից կարծեցին, թե Որմիզդն ստեղծեց անասունները ՝ չորքոտանի֊ ները, թռչունները, ձկները և այն ամենը, ինչ որ բարի ու գեղեցիկ է, իսկ Արհմնը ճ չար գազաններն ու պիղծ թռչունները, սողունները Հ օձերը, կարիճներն ու բոլոր վնասակար ճիճուները։ Եվ եթե երկինքն ու երկիրը, օդն ու ջրերը Որմիզդի ստեղծածներն են, (ապա) Արհմնի ստեղծած վնասակար էակները ինչպե՞ս են բնակվում նրա երկրի վրա, նույն օդը շնչում, կերակրվում նույն ուտելիքներով, որ հողից են, և նույն ջրերի մեջ (ինչպե՞ս են) պիղծ ճիճուները մաքուր ձկների հետ սնվում, նույն օդում գիշակեր թռչունները ՝ ազնիվ թռչունների հետ ճախրում։ Որմիդ֊ ձի բարի արարածները դրանց պիտի ոչնչացնեին և ոչ սնեին, որովհե - յոև հողը, ջրերն ու օդը նրանն են։

Եվ եթե գազանները իրենց վնասակարության պատճառով ինչ֊որ շար արարչից (ստեղծված) են կարծվում, առավել ևս մարդկանց պետք է չար արարչից (ստեղծված) համարել և ոչ թե նրանց, որովհետև մար֊ ղիկ գազանների համար ավելի վնասակար են, քան թե գազանն երը ճ սրանց համար։ Չէ՞ որ մարդիկ, քաղաքներից ու գյուղերից ելնելով, հե֊ էոամուտ են լինում ՝ կոտորելու գազաններին, իսկ նրանք վազելով շտա֊ պում են ընկնել լեռներն ու ապառաժուտները ՝ որպես փախստականներ։
Նր անց մի մասի բներն էլ մարդկանց համար անմատչելի են։

Նույնպես և սողունները, մարդու ոտնաձայնն իսկ զգալով, որոնք ծակերը, որոնք ճեղքերը, որոնք էլ գետնի խոռոչները մտնելով թաք֊ նբվում են։ Իսկ եթե մարդկանցից խիստ նեղվելով ճ վնասում են, դա մարդկանց մեղքն է և ոչ նրանց շ75 ։ Ուրեմն գազաններն ու զեռունները տչ թե չար մեկից (ստեղծված) պետք է կարծել, այլ մեկ բարի արար֊ շից — մի մասը կարիքների, մի մասը զարդի, իսկ մյուսներն էլ, որպես զարհուրեցուցիչներ, մարդու անհարկի հպարտությունը մեղմացնելու համար։ Այլև (նրա համար են, որ) նրանց վնասակարությանը նայելով
Հմարդիկ) միմյանց վնաս չպատճառեն։ Եվ եթե պետք է ատել նրանց
^վնասակարությունը, որ չմտածված է լինում, որչա փ ավելի (պետք է ատել) մարդկանց հանցավորությունը, որը մ տածված ու նենգությամբ է լինում շ76 ւ

Նաև մեզ կսկծեցնում է (աստված) չնշին էակներով, ինչպես ՝ լվով, ճանճով, մժեղով, իշամեղվով, մժղուկով, մկնով և ուրիշ նույնպիսի բա֊

119

չհչիկյ>ն են ք և զմեզ աշխատ կարեն առնել։ Զի է ի նոցանէ ՝ որ զմեզ աշ֊ խատ առնէք և է ինչ ո ր մ հրումն վնասակար լինի* որպէս և մուկն և ցեց
և որդն, և որ ինչ նոցա նմանող իցէ։ Եւ նոքօլձ ցածուցեալ զնստուցանէ զմի տս մեր . ղի յորմամ գիտիցեմք՝ թէ և փոքանքն կարող են մեզ վնա֊ սակար լինել, իջցռւք ի տարապարտ հպարտութենէ ճ չունել զանձինս աո մեծարգիս։

Դարձեալ և զխնամն ևս Աստուծոյ զմ տալ ածել ճ թէ ուր փ սրունքն կարեն մեղանչել մեզ, զիա՞րդ կարէաք ապրել թէ րնդ սողունս և ընդ գազանս բնակակիցս արարեալ էր ղմեղ։ Այլ և յայն ևս հայել պարտիմ ք ճ թէ որչափ անասունս վասն մերոց պիտոյից րնդ մեօք՝ 7Հ հնազանդեաց, ղձիս և զուղտս և զփիղս ե. ղարղառ և զոչխար . և ի լերանց և ի դաշ ֊ տաց Հ զայծեմունս և զեղջերում^ 76 և զառինս և զվարազս, որոց* 76 կէս֊ քըն կրելիք են և կէսքն ուտելիք։

Ել ղայն ևս գիտել ետ ձ77 մեզ, թէ որոց նա կամի ճ յաղթականք կա֊ րեմք լինել. և որոց ոչ կամի Հ չկարեմք յաղթել ոչ միայն արդաւորացն, այլ և չնչենոցն։ Զի՞նչ վատթարագոյն քան զչուն և զմուկն կայցէ . և զայ.Ն ոչ սպառել կարեմք, և ոչ աշխարհէ մերմել։ Ել այլն* ևս ինչ մի ի ջուրս է, և զմեր պէտս ոչ հարկանիցէ, բայց միայն զի զկծեցուցանիցէ. յռրմամ տեսանիցեմք ճ թէ շեմք բ ա լա կան զնոսա սպառել, ծանիցուք զան֊ ձանց տկարութիլն, և զիջցուք ի զուր | հ պ՛արտ ոլթենէ, և նմա միայն՝ տա ցոլք զյազթոլթիւնն, որ չնչենովքն զմեզ աշխատ առնէ, և զմեծամեծ֊ սրն հնազանդէ մեզ . զոր օրինակ* 76 զփիղս* 7 * և զուղտս և զառիւծս
և զինծս և զյովազս. զորոց զկէսսն ի կրելիս, և զկէսսն ի զբօսանս րն֊ տելացուցեալ *** հ ամբուրն ցո-ւց անէ։
ծՀ

Իսկ այլք այլազգ կարծեցին զսատանայէ, թէ Աստուած իսկ զնաո չար արար։

Արդ եթէ Աստուծոյ գնա չար արարեալ էր, ընդէ*ր հալածէ եկեղեցի ՂԴ ե լա ♦ եթէ վրէժխնդիրք չարեաց հաս տատն ցան գելք, ապա վնաս առնէ եկեղեցի այնոցիկ ճ որ նոքօքն խրատիցին, և հակառակ կամացն
Աստուծոյ կ այ* զի նա ի խրատ արար զնոսա, և սա հալածէ։ Զայց գի

• այլ (էջ 90)։ * ...

120

ներով, որոնք աննշան են, բայց կարողանում են մեզ նեղություն պատ֊ ճառել։ Նրանցից կա այնպիսին, որ մեզ չարչարում է, և կա, որ մեր ու֊ ներածին է վնասակար, ինչպես ՝ մուկր, ցեցը, որդը և նրանց նմանները։ նրանցով (աստված) խոնարհեցնում ու մեղմացնում է մեր միտքը, որ֊ պեսզք։ երբ իմանանք, թե փոքրիկներն էլ կարող են մեզ համար վնասա֊ կ ա ր լինել, իջնենք անհարկի հպարտությունից, մենք մեզ մեծապատիվ չհամ արենք։

Դարձյալ աստծու հոգացողությունը ևս պետք է մտաբերենք, որ երբ փոքրիկները կարողանում են մեզ վնաս պատճառել, ինչպե՞ս կա֊ րող էինք ազատվել, եթե մեզ սողունների ու գազանների հետ բնակակից արած լիներ։ Այլև պարտավոր ենք ուշադրություն դարձնել այն բանին
ևս, թե որքան անասուններ մեր կարիքների համար մեզ ենթարկեց ՝ ձիե֊ րը, ուղտերը, փղերը, տավարն ու ոչխարը, լեռներից ու դաշտերից ՝ այ ֊ ծյամները, եղջերուները, վայրի խոյերը, վարազները, որոնց մի մասը
(բեռ) կրող է, իսկ մի մասը ճ ուտելի։

Եվ (աստված) մեզ իմանալ տվեց նաև այն, որ կարող ենք հաղ֊ թել նրանց, որոնց ինքն է կամենում, իսկ որոնց չի կամենում, չենք կարող հաղթել, ոչ միայն նշանավորներին, այլև չնչիններին։ Ի՞նչն է ա֊ վելի վատթար, քան լուն և մուկը, բայց ոչ կարողանում ենք դրանք ո֊ շրնչացնել, ոչ էլ աշխարհից հեռացնել։ Իսկ ուրիշն էլ ջրերի մեջ է լի֊ նոլմ և մեր կարիքներին չք։ ծառայում^ 77 , այլ միայն ցավ է պատճառում։
Երբ տեսնում ենք, որ ի վիճակի չենք դրանք ոչնչացնելու, ճան ալում ենք մեր անզորությունը և իջնում մեր անտեղի հպարտությունից, հաղթու֊ թյունը վերա պահ ում ենք նրան, ով չնչին էակներով մեզ նեղություն է պատճառում, իսկ մեծամեծները ենթարկում է մեզ, ինչպես^ փղերը, ուղ- տերը, առյուծները , ինձերը և հովազները, որոնց մի մասը (ծանրություն) քաշելու, մի մասն էլ բավականության համար է վարժեցնում ու ընտե֊ լացնում ։

44 *

Իսկ արիշները սատանայի մասին կարծեցին այլ կերպ ՝ թե նրան հենց աստված չար ստեղծեց։

Արդ եթե աստված էր նրան չար ստեղծել, (ապա) եկեղեցին ին֊ չ/մլ է հալածում դևերին։ Եթե դևերը ստեղծվեցին չարիքների դիմաց վրեժխնդիր լինելու, ուրեմն եկեղեցին վնաս է հասցնում նրանց, որոնք դևերով պիտի խրատվեն, ու (այդպիսով) հակառակվում է աստծու կամ֊ քին, որովհետև նա խրատի համար ստեղծեց դևերը, իսկ սա հալածում

121

զհալաձելն ոչ յանձնէ ինչ ունի ՝ այլ յԱստուծոյ, յայտ անտի 182 է . եթէ ոչ նախ փչեաց Տէրն յերկոտասանսն հոգի, և ետ իշխանութիւն եօթա - ն ասնիցն, ոչ կարկին հանել զդեւս։ նա և ինքն իսկ եթէ խրատիչ գիտէր զնոսա, ոչ սաստէր ի նոսա . և ոչ աշակերտացն իլրոց հալածել հ րամ այէր ք որոր իւրն հրաման տոլեալ էր մ տանել ի մարդիկ։

Ել զիա՞րդ իցէ . զի հրեշտակք երբ 183 լսեն զանունն 184 Աստուծոյ* ուրախ լինին, և դելք ոչ երբէք . այլ առաւել, իբրև լսեն, քստմնին։ Եթէ կարճի չք յան ցան ա ց էին դելք, ոչ երբէք զմարդիկ ի կռապաջտութիւն յօմարեցուցանէին, և ոչ ի պէսպէս աղանդս փիլիսոփայից և հերձուա֊ ծողաց. ոչ ի բաշխս բախտից, և ոչ ճակա տ ա դրա ց* 8ն , և ոչ կապելոց հրամանաց. ոչ ընդ աստեղս պշուցանել թէ նոքա ինչ իցեն պատճառը բախտաւորոլթեան և չուաոոլթեան։

Ել զի դի լաց զիւտ է կռա պաշտ ութիլն, վկայէ Դաւիթ ՝ թէ ամենայն աստուածք հեթանոսաց դեւք են։ Ել երանելին Պաւղոս ասէ 186 , թէ ղի՞նշ հաղոբդութիլն կայ ■Բրի ստոսիէա ընդ 9ելիարայ։ Եւ ահաւանիկ, որպէւր ասենն, հաղորդոլթիլն կայ նոցա ընդ միմեանս . զթ եթէ վասն զի չար՝** 8 արար զնա Աստոլա6 Հ չարչարիցէ, չէ օրէն զնա չար կոչել այլ վրեժխրն֊ դիր. զի չար յայնժամ էր, թէ զհրամանն ոչ կատարէր։

^այց ընգէ՞ր ոչ նա, այլ հ րեշտ ակ Աստուծոյ եհար զանդրանիկսն եգիպտացւոց^ 8 ^, և բազում անդամ զՀրե այսն յան ապատի անդ։ Զի եթէ նա յայն հդեալ էր, ընդէ՞ր ոչ նայն հարկանէր՝ այլ հրեշտակ։ Եւ յաւուրս
Դալթի ՝ եւթան ասուն հազար յերկոտասան ցեղիցն Եսրայէլի, և ի բա֊ նակէ ասորեստանոյն ճ հարիւր եւթանաս //*$ 90 և հինգ հազար զօրս I 9 ”* եհար հրեշտակ Աստուծոյ, և ոչ դեւք։ Ընդէ՞ր և յաւուրս Յեսովայ որդ ֊ ւոթ 8 ~ Յովսեդեկայ ՝ հ րեշտ ակ ասէր ցբանսարկուն, որ կայր նմա հա ֊ կառակ, թէ սաստեսցէ ի ք՝եզ Տէր ճ սատանայ։ Ընդէ՞ր^ 8 որդիք սատանայի կոյին Հրեայքն ՝* 194 վասն զօրինօքն անցանելոյ, եթէ նա կայցէ ի հր ա֊ մանին ճ զոր առ, և նոքա անցին զպատուիրանաւն^ 9 ^ ։ Ել բնւսլ իսկ սուտ ընդէ ր կոչիցի, որ արդարն կայցէ ի կարգին . զի ոչ ի նմանէ է չարու ֊ թիւնն, այլ յայնմանէ ճ որ զնա այնպիսի արար . և զմէ* առաքիցի ի խա -֊ ւարն արտաքին։

Այլ, ասեն, հ ան զիստ է նմա խ աւա րն ։ Նա աւանիկ ոչ զա յն աղա - ղակէր լէգէոնն 198 դիւաց, այլ թէ տանջանք պատրաստեալ են նմա։ ԶՒ * կայ մեր և քո, ասէ, որդի Աստուծոյ, զի եկիրդ այսր յառաջ քան ըզ֊

122

Է (նրանք)։ Բայք որ (եկեղեքին) ո չ թե ինքնուրույնաբար, այլ աստծու
(կամքով) է հալածում, երևում է նրանիք, որ եթե տերը նախապես տա- սըներկուսին հոգի չփչեր և յոթանասունին իրավունք չտար, նրանք չէին կարող հանել դևերը** 7 *։ Նաև հենք տերն ինքը, եթե նրանք որպես խրատիչ ճանաչեր, չէր սաստի և ոչ էլ իր աշակերտներին կառաջարկեր հալածել նրանց, որոնց հրաման էր տվել մտնել մարդկանք մեջ։

Եվ ինչպե՞ս է, որ հրեշտակները աստծու անունը լսելիս ուրախանում են, իսկ դևերը՝ երբեք, այլ, դեռ ավելին, երբ լսում են, սարսռում են. Եթե դևերը հանցանք խափանողներ լինեին, մարդկանց երբեք չէին մղի հավատալու կռապաշտության, փիլիսոփայական ու հերձվածողական զանազան աղանդների, բախ տ ար աշխ ոլթյան, ճակատագրի վիճակվածոլթյան, ոչ էլ նայել կտային աստղերին, որպես թե նրանք բախտավոէ 1 ութ յան կամ թշվառության պատճառ լինեն։

Եվ որ կռապաշտությունը դևերի գյուտն է, հաստատում է Դա վՒթը՝
(ասելով,) թե՝ «Հեթանոսական բոլոր աստվածները դևեր են»* 79 ։ Երա- նելի Պողոսն Հլ ասում է, թե՝ «Քրիստոսն ի՞նչ առնչություն ունի Բե- լիարի հետ»** 0 ։ Եվ ահա, ինչպես ասում են, նրանք միմյանց հետ առընչությոլն ունեն . թե որ նա (Բելիարը) աստծու կողմից չար ստեղծվելու պատճառով է չարչարում, չի կարելի նրան չար կոչել, այլ (պետք է հ ո չ^1.) ՀՐ^Ժխնդիր, որովհետև չար կէիներ այն ժամանակ, երբ (աստծու) հրամանը չկատարեր։

Բայց ինչո լ ոչ սատանան, այլ աստծու հրեշտակը հարվածեք եգիպտացիների առաջնեկներին*^ և շատ անգամ՝ հրեաներին ՝ անապատում։ Բ*ե որ այդ բանի համար նա էր հաստատված, ինչո՞ւ ոչ ինքը, այլ հրեշտակն էր հարվածում։ Եվ Դավթի*** օրոք Ւսրայելի տասներկու քեղերից յոթանասուն հազար**, իսկ ասորեստանյան բանակից՝ հարյուր ութսունհինգ հազար*** ջարդեց աստծու հրեշտակը, և ոչ թե դևերը***։
Են չո՞լ Հովսեդեկի որդի Հեսովի*** օրոք հրեշտակն իրեն ընդդիմացող բանսարկուին ասաց՝ «Սատանա, տերը թող սաստի քեզ»**։ Եվ ինչո՞ւ են հրեաները սատանայի որդիներ կոչվում** օրինազանցության համար, եթե նա (սատանան ենթարկված) է մնում ստացած հրամանին , իսկ պատվիրանազանց են եղել նրանք։ Հապա ինչո՞ւ է խաբեբա կոչվում նա, որը ճշտությամբ կարգ ու կանոնի մեջ է մնում։ Թե որ չարությունը իրենից չէ, այլ նրանից, ով այդպիսին ստեղծեց նրան, ինչո՞ւ է. ուղարկվում դեպի արտաքին խավարը։

«Սակայն ,— ասում են ,— խավարը նրա համար հանգիստ է»։ Եվ ահա այդ չէր աղաղակում դևերի լեգեոնը, այլ (այն,) թե տանջանք է պատրաստված իր համար։ «Մեզ հետ ի՞նչ բան ունես, Աստծու որդի ,—

123

ժամ ան ակն տանջել զմեզ։ Ել զի զվատթ արութիւնն նորա յայտ առնից է ք ասէ* ոչ ոք կարէ առնուլ զզործիս հզօրին, եթէ ոչ նախ զհզօրն կապի֊ ցէ։ Արդ ընդէ՞ր կապէր զնա, եթէ ոչ զի գիաէր թէ ՀԳւ կամօք չարանալ
և յորժամ կամի՝ կարող է զգօնանալ։

Եթէ ի բնէ ի չարչարել եդեալ էր զնա՝ ընդէ՞ր բամբասէր չարի ա֊ նուամբ ^ 9Ց , որ զբնութիլնն նոյնգունակ որպիսի եղեն՝ պահէր։ Նա և ոչ պատժոց արժանի էր, վասն ստոլգելոյ զբնութիւնն* քանզի և ոչ զհուր ոք ւ պատժէ, թէ ընդէ՛ր այրես* և ոչ զջոլրս, թէ ընդէ*ր հեղձուցանէք։
Ել միանգամայն և հրամանացն ևս հարցուածք սովին մտօք լոլծանին։

ԺԳ

Հրաման ա՞լ, ասեն, մեռանիցին մարդիկ, թէ առանց հրամանաց։
նախ պարտիմք գիտել ՝ թէ զի՞նչ հրամանքի" իցեն, և ուստի բան հրամանացն ընդ աշխարհ տարածեալ իցէ։

Հրաման կապեալ վասն մահուան՝ յաս տ ուա ծա տուր գիրս ոչ ուրեք գաանեմք. քանզի Տէրն մահու և կենաց՝ և կարճել իշխէ զհրամանն իւր
և երկայնել։ Որպէս առ ջրհեղեղլալն ասէ , եղի ցին աւուրք կենաց մարդ֊ կանս այսորիկ հարիլր և քսան ամ* և վասն բազմութեան անօրէնու֊ թեանն պակասեցոյց ի նոցանէ 200 զքսանն։ Ել որպէս առ Ադամամքն ասէ 201 , յաւոլր յորոլմ ուտես ի պտղոյ ծառոյն, ի նմին մեռանիս . և առ իւրում բարերարոլթեանն, և 202 վասն որդէծնութեան և մարդկան յաշ֊ խարհի սիրելոյ ներեաց նմա ինն հարիւր և երեսուն ամ, զի մի՛ գեղեր֊ ցԻԿ ստեղծուածն 203 իւր համօրէն ջնջեսցի։ Ել վասն արտասուացն Եզե֊ կի ա յի արքայի ՝ յաւելաւ* նմա հն գետ ասան ամ։ Ել վասն ա պա շխ ար ութն ան նինոլէացլոցն՝ 204 ոչ կորոյս զքաղաքն յալուրն երրորդի ըստ քա ֊ րոզութեան մարգարէին իւրոյ։

Ել ոչ որպէս քաւդեայքն աստեղանշմարք, որ և զծննդոց 2Շ $ պատ֊ ճառս և զմահուանց Հ յաստեղաց իբրև ի կենղանեաց դնեն**։ Որպէս թէ յորժամ ծն անի ցինն, անդէն և մ ահուանքն իւրաքանչիւր ուրոլք անվրէպ սահմանի ցին* և ըստ այն ոչ յառաջել ում եք մեռանել հնար իցէ, և ոչ յամենալ։

• յաւել (էջ 91)։

** «Եւ ոչ ոքւսյէս... կենդանեաց դնեն» հատվածը հմմտէՎԵցաւրեայ», էջ 182,
1—7 (ծան. հրատ.)։

124

ասում է ,— որ ժամանակից առաջ եկար այստեղ մեզ տանջելու»**։ Եվ որպեսզի նրա վատթարությանը հայտնի դարձնի, (տերը) աս ում է՝ «Ոչ ոք հզորի գործիքները չի կարող հափշտակել, մինչև որ հզորին չկա֊ պի»*%։ Ւսկ (տերը) ինչո՞ւ էր կապում նրան (սատանային), եթե ոչ
(նրա համ ար) ք որ դիտեր, թե կամովին է չարանում, և երբ կամենա, կա֊ րող է խելոքանալ։

Եթե ի բնե սատանային հաստատել էր չարչարելոլ համար, Լ ա րի անունով ինչո՞ւ պիտի վարկաբեկեր նրան, որը իր էությունը պահում էր այնպես, ինչպես ստեղծվել էր։ Պատիժների էլ արժանի չէր լինի ճ իր այդ իսկական էության համար . քանի որ ոչ ոք կբ ա կը պատժի չի են֊ թարկում ՝ (ասելով)՝ թե՝ ((Ւնչո՞լ ես այրում», ոչ էլ ջրերը ՝ թե՝ «Ւնչո՞լ եք խեղդում»։ Եվ միաժամանակ ճակատագրի հարցերն էլ այս մտքով են լուծվում ։

ԺԳ

Հարցնում են՝ «Մարդիկ ճակատագրո՞վ են մեռնում, թե՞ առանցճակատագրի»։

Նախ պիտի իմանանք, թե ինչ է ճակատագիրը, և «ճակատագիր» հասկացությունը որտեղի՛ց է տարածվել աշխարհում։

Մահվան համար սահմանված ճակատագիր Աստվածատուր գրքե֊ րոլմ ոչ մի տեղ չենք գտնում, որովհետև մահվան ու կյանքի տերը կա֊ րող է և կրճատել, և՛ երկարացնել իր հրամանը, ինչպես որ ջրհեղեղի ժամանակ ասաց՝ «Այս մարդկանց կյանքի օրերը թող լինեն հարյուր քսան տարի»*$. բայց անօրինության շատանալու պատճառով նրանցից քսանը պակասեցրեց։ Կամ ինչպես Ադամին աս ա ց՝^^ «Որ օրը այն ծա֊ ռի պաղից ուտես, նույն օրը կմեռնես»**։ @այց իր բարերարության պատ ֊ ճառով նաև որդեծնության ու աշխարհում մարդկանց բազմանալու նկա ֊ տաոումռվ նրան ներեց ինն հարյուր երեսուն տարի*$, որ իր գեղեցիկ՜ ստեղծածը ամբողջովին չբնաջնջվի։ Կամ (ինչպես) Եզեկիա արքայի ար - ցոլնքների համար նրա (կյանքի) վրա ավելացրեցտասնհինգ տա֊ րի2& 7 ։ Նինվե ացիների ր զղջման համար էլ քաղաքը չկործանեց երրորդ օրը՝ իր մարգարեի քարողի համաձայն^^։

Եվ այնպես չէ, ինչպես աստղագետ քավդԼանհրն են կարծում՝ թե ծնունդների ու մահերի պատճառը աստղե ոն են՝ /:/*,*»& կենդանիներ։ Եբր թե., երբ (մարդիկ) ծնվում են, անմիջապես ճշտությամբ սահմանվում է յուրաքանչյուրի մահվան ժամանակը, և անհնարին է, որ մեկը դրա֊ ն Ւտ առաջ կամ հետո մեռնի։

125

Այլ լան գիմ անեն պնոսա և պատերազմ ացն դէպք* զի ի միում աւուր բիւրք բիւրուց մարգկան կոտորին այլ և այլ տիովք կէսք մաաաղորեայք,
և կէսք երիաաս արդք, և այլք ի կաաարեալ հասակի ծերութեան . սրոց ծնոլնդքն ի միում ժամու չէին, և մահքն ի միասին եղանին։

Ել դարձեալ թէ լաստեղաց էին պատճառք ծննդոց, ընդ է՞ր ի հըն֊ ղիկս ոչ ոք երբէք սպիտակ ծնաւ, և ոչ յայլ աշխարհս այնպիսի ինչ ե֊ րևակ, մի՛ թէ ա նդր միալն ոչ եհաս աստղն սպիտակաքար, և ոչ յայլ աշխարհս աստղն սևագործ։ Ել ատամունքն հնդկին ուստի* իցեն այն ֊ չափ սպիտակ։

ԺԴ

Դարձեալ րախաաւորութեանց և չուառութե անց ճ զաստեղսն դնեն պատճառս . որպէս թէ աստեղատունք ինչ իցեն, և ըստ դիպելոյ պատ - ճառաւորաց աստեղացն յաստեղատունսն Հ նպնպիսիք և ծնոլնդքն լի֊ նիցին։

Ս՝ինչ դեռ առիւծն 206 ֆ ասեն, յաստեղատանն իցէ ճ և ծնանիցի ոք, թագալոր լինելոց է . և մինչ դեռ եզն 207 է* և ծնանիցի ոք, հզօր և բաբե֊
՛նշան գալոց է . և մինչ դեռ խոյն է ՝ և ծնանիցի ոք, մեծատուն լինելոց
Հ, /է 208 որպէս նալն թալ և ասոլեղ է . և լորժամ կարիճն է ճ և ծնանիցի ռք, չար և մեղանչական լինելոց է*։ Ել այլքն ևս այլոց ազգի ազգի իրաց պատճառք լինին։ Որպէս թէ յորժամ Եռոնոսն 209 յաստեղատոլնն մտա֊ նիցէ™, թագալոր մեռանի, որ եղևն իսկ երկիցս, որպէս ասենն, առ
Թէոդոսիւ կա լսերբ % և քալդե ալքն պնդեալ էին Հ թէմեռանի թագա֊ լորն, և նա ոչ մեռաւ է զի յամօթ լիցի սափասուտ արուեստգիտութիւնն։

Արդ ն ախ զայն ասասցեն, ո՞ եհան զալնպիսի երկրական անուա֊ նըս՝ զգիշակ եր Ա զխոտակերս յերկինս, զի պատճառքծննդեան 213 մարդկան չինիցին*** զի որ ոք ուրուք պատճառ ծննդեան^Հ կ ա րիրէ Լինել, նա ի վեր քան զնա ճ որոլ պատճառն է ՝ պարտի լինել իմաստու֊ թեամբ։ Արդ հասարակաց մտօք հայեցեալ, տես ցոլք ո՞ ի վեր իցէ, մա՞րդն ՝ որ անասնոյն տիրէ, թէ անասունն^. որ մարդոյն ի հարկի կայ.
և ոչ միալն ի հարկի կայ* ա լլ և կերակուր նորա է։ Եւ զազա֊ նացն զկէսսն փախստականս եղեալս տեսանեմք, և զկէսսն լան - աւառախիտ մ ալրիս ամրացեալս ճշ15 լորժամ զբարբառ միալն մար - գոյն լսիցեն։ Հանզի զահ և զերկիւղ մարդոյն ՝ արկեալ է արարչին ի վեր ալ գազանացն և սողնոցն և անասնոցն և թռչնոց, վասֆ աոաւել

* «Եւ մինչ դեռ եզն է... լյւնելոց է» հատվածը հմմտ. «Վեցսպւեայ», էյ 187,
18—188, 7 (ծան. հրատ.)։

•* «Ո* նհան... մաըդկան լ^նքւց^ն» հատվածը հմմտ. «Վեցաւըեայ», էջ 188, 18—
188, 1 (ծան. հըաա.)։

128

ր

Ոայց նրանց հերքում են պատերազմ ական անցքերը, երբ մեկ օրրում բյուրավոր մարդիկ են կոտորվում ՝ այլևայլ հասակներով ոմանք մատաղահաս, ոմանք երիտասարդ, ոմանք էլ կատարյալ ծեր հասա֊ կում։ Նրանց ծնունդները նույն ժամին չեն եղել, իսկ մահը միաժամանակ է լինում։

Եվ բացի դրանից, եթե ծնունդների պատճառն աստղերն են, ին- չո՞ւ հնդիկների 289 մեջ ոչ ոք երբևէ սպիտակ չծնվեց, և ոչ էլ ուրիշ աշ֊ խարհներոլմ ճ մի այնպիսի սևամորթ , մի՞թե չհասավ այնտեղ սպի տա֊ կարար աստղը, կամ ուրիշ աշխարհները ՝ սևարար աստղը։ Եվ հնդիկի՜ ատամները որտեղի՞ց են այնքան սպիտակ։

ԺԴ

Դա րձյալ բախտավորության ու թշվառությունների պատճառը աստղերն են համարում, որպես թե ինչ֊որ աստղատներ գոյություն ու֊ նեն, և պատճառ դարձող ինչպիսի աստղեր որ հանդիպում են այդ աստ֊ ղատներում, ( ա յդ ժամանակ) նույնպիսի էլ ծնունդներ են լինում։

Ասում են ճ երբ աստղատանը առյուծն^® է, և (այդ ժամանակ) մարդ է ծնվում, նա թագավոր է դառն ալու. երբ ցուլն է^*, և ծնվում է մեկը Ւ նա հզոր ու բախտավոր է լինելու . երբ խոյն^2 է, և ծնվում է մեկը, մեծատուն է լինելու, խոյի նման թավ ու բրդոտ . իսկ կարիճի^ 9 ** ժամանակ ծնվողը չար ու մեղսագործ է լինելու։ Եվ մյոլսներն^* էլ ուրիշների հա֊ մար զանազան իրողությունների պատճառ են լինում։ Որպես թե, երթ
Կռոնոս ը^^ աստղատունը մտնի, թագավոր կմեռնի, որը և, ինչպես ա՛սում են, երկու անգամ եղավ Թ՝եոդոս կայսեր 296 ժամանակ։ թ՛եև աստ՛֊ ղագուշակները պնդել էին, թե թագավորը կմեռնի, բ ա յց նա չմեռավ Ւ որպեսզի խայտառակվի այն սուտումուտ հնարագիտութ յունր։

Արդ՝ նախ թող այն ասեն . այնպիսի գիշատիչ ու խոտաճարա I, երկ ֊ բային անասուններն 297 ո՞վ հանեց երկինք, որ մարդկանց ծննդյան պատճառ լինեն, քանի որ նա, ով կարող է մեկի ծննդյան < պատճառը լինել, իմաստությամբ պիտի բարձր լինի նրանից, որի (ծը֊ նընդյան) պատճառն է։ Այժմ պարզ մտքով նայենք ու տեսնենք, թե որն՝ է բարձր, մա՞րդը, որ ւռիրոլմ է անասունին, թե՞ անասունը, որ ծառայում՝ է մարդուն, և ոչ միայն ծառայում է, այլ և նր տ կեր ակարն է։ Եվ տեսնում ենք, որ գազանների մի մասը փախչում, մի մասն էլ թաքնվում է խիտ անտառներում (գտնվող) բներում ճ հենց որ լսում են մարդկային ձայնը^ որովհետև արարիչը մարդու ահն ա երկյուղը գցել է գազանների, սո֊ ղունների, անասունների և թռչունների վրա ճ նրան առավել պատվեչոշ

127

պն ա պատուելոյն. զորոյ և զարարածն նորանշան իմն րնծա յեցուցանէ, թէ ստեղծ որպէս ձեռօք , և փչեաց շունչ կենդանի որպէս թէ բերանով .
և այն ու, զի առա լել պատուական 216 ցուցանիցէ գնա, յայտ առնէ։

Այլ զի Ա ստուած ի յօդապատ մարմնոց ի վեր է, այն յայտնի է ճշմ արտից։ Ել եթէ վասն նորա եղեն գաղանքն և անասունքն, որպէս փորձ իրացն իսկ ցուցանէ , զիա՞րդ էր ՝ զի յհրկինս ելան էին և մ արդկան ծննդեան պատճառք լինէին. որք այնչափ հեռի են ի կեն դան ութենէ, որ֊
Հափ ճրագ մի ՝ որ ի մարդկանէ կազմեալ իցէ լուսատու լինել տան ի գիշերի։ Ել չկ են դան իքն զի ա ՞րղ֊ կ ա րի$ին կենդանն ացն պատճառ ծր֊ նրնդեան^* 7 լինել։

Այլ թէ չէին կ են դան իք, ասեն, և ոչ դնայունք էին , բայց զի գնան, յայտ է ՝ թէ կեն դանիք են։

Արդ լոլիցեն. եթէամենայն ինչ որ գնայուն է ՚՝ կենդանի իցէ ք ա֊ պա և ջուրք որ գնան 1 կենդանի համարեսցին փ և կրակ վասն շարժելոյն Հ կեն դան ի կսւրծեսցի. և օդք և հողմք վասն շնչելոյն Հ կեն դան ի հաշոլես֊ ցին. և տունկք և խոտոց բոյսք, որ թէպէտ յամրագնացք են, սակայն աճելովն երեին՝ թէ դն այունք 2 * Գ են. և արդ որպէս ոչ ամենայն ղնայուն ճ կենդանութիլն մտաւոր և բանաւոր ունի, նոյնպէս և ոչ արեգակն, և ոչ լուսին և աս տեղք, և ոչ երկինք իսկ ընդ որով նորա շրջին՝ կ են դան ու֊ թիւն ինչ մտաւոր և բանաւոր ունին։ Այլ երկինք և երկիր անօթք ետե֊ ղակալք են հաստատեալք յարարչէն, ունել ամփոփ րնդ ինքեամբ* զա֊ մենայն ճ որ ի միջի նոցա է * և լոլսալորքն իբրև ճրագոլնք լուցեալք, վասն զի*ալարն ի միջոյ մեծի տանս փարատելոյ։ Ել են հարկաւորք րնակաւորք , հրամանալ արարչին իւրեանց, ի վայելս ամենայն կենդա֊ նեաց. և իւրեանց ինքեանք 220 չեն, քանզի ոչ գիտեն՝ թէ իցեն և թէ չի֊ ցեն։ Որպէս և երկինք և երկիր և ջուրք և փայտք և քարինք են վասն ո֊ րոց եղենն, և իւրեանց ինքեանք չեն 1 քանզի ոչ գիտեն Հ եթէ իցեն և թէ չիցեն, այնոլ զի չեն մտալորք և բանալորք։

Դարձեալ, որպէս ասենն, թէ յորժամ առիւծն 221 իցէ յաստեղատանն ճ թ ադա լոր ծնաննլոց է. թէ այնպէս էր, բազում անգամ բազում թագա֊ ւորաց պարտ էր ծնանել. զի ոչ մի միայն ծնանի ՝ յորժամ առիւծն յաստեղատանն իցէ, այլ բազումք։

* ընդ էւնքնւսմբք (էջ 91)։

12 $

համար։ նրա ստեղծումն էլ զարմանալի ձևով է ներկայացնում, այսինքն թե՝ այնպես ստեղծեց ՝ որպես ձեռքով, (նրա մեջ) կենդանության շունչ փլեց * որպես քերանով։ Եվ դրանով հայտնի է դարձնում, որ նրան առա֊ վել պատվական է ցույց տալիս։

Ւսկ որ աստված անդամ ակազմ մ արմ իններից վեր է, դա հայտնի է ճշմարտասերներին։ Եվ եթե, ինչպես իրողությունների փորձն է ցույց տալիս, գազաններն ու անասունները մարդու համար ստեղծվեցինք ինչ - պե՞ս կլիներ ք որ (նրանք) երկինք բարձրանային ոլ մարդկանց ծննդյան պատճառ դառնային։ Աստղերր կենդանությունից այնքան են հեռու, որքան ճրագը, որ մարդկանց կողմից պատրաստված է ՝ գիշերը տանը լույս տալու համար։ Եվ ոչ կենդանիները ինչպե՞ս կարող են կենդա նի. ների ծննդյան պատճառը լինել։
այց եթե (աստղերր) կենդանիներ չլինեին ,— ասում են ,— շարժուն չէին լինի, իսկ քանի որ շարժվում են, պարզ է, որ կենդանիներ
են»։

Այժմ թող լսեն, եթե ամեն շարժուն բան կենդանի լինի, ապա ջրե -
ԸԸն էլ, որ հոսում են, կենդանի պիտի համարվեն, կրակը ևս, շարժվելու պատճառով, կեն դանի պիտի կարծվի . օդն ու քամիները, փչելու պատճառով, կենդանի պիտի հաշվվեն . ա յլև (կենդանի պիտի համարվեն) տունկերն ու խոտաբույսերը, որոնք թեև դանդաղընթաց են, սակայն իքենց աճմամբ շարժուն են երևում։ Այսպիսով) ինչպես որ ամեն շարժվող մտային ու հոգեկան կենդանություն չունի, նույնպես էլ ոչ արեգակը, ոչ լուսինը, ո՜չ աստղերր և ո՜չ իսկ երկինքը, որտեղով նրանք շըր- ջում են, մտային ու հոգեկան կենդանություն չունեն։ Այլ երկինքն ու երկիրը անշարժ անոթներ են՝ հաստատված արարչի կողմից, տեղավորելու այն ամենը, ինչ կա իրենց մեջ, և լուսատուները, որպես վառված ճրագներ, այս մեծ տան միջից 298 խավարը հեռացնելու համար են։
Նրանք պետքական բնակավորներ են՝ (սահմանված) իրենց տրարչի հրամանով՝ բոլոր կենդանիների վ ա քելքի համար և իրենք իրենց համար չեն, որովհետև չդիտեն՝ իրենք գոյություն ունե՞ն, թե ոչ։ Այդպես էլ երկինքը, երկիրը, ջրերը, փայտերը և քարերը (նրա համար են), ինչի համար որ ստեղծված են և իրենք իրենց համար չեն, որովհետև չգիտեն 1 գոյություն ունե՞ն, թե ոչ, քանի որ մտավոր ու բանական չեն։

Դարձյալ՝ նրանց ասելով երբ առյուծը լինի աստղատանը, թագավոր է ծնվելու։ Եթե այդպես լիներ, շատ անդամ բազմաթիվ թագավորներ պիտի ծնվեին, որովհետև երբ առյուծն աստղատանն է գտնվում, ոչ թե լոկ մեկ, այլ բազմաթիվ մարդիկ են ծնվում։

129

9-4*2

Ել եթէ արդարև առիւծն 223 էր պատճառ ծննդեան թ ա գաւորաց, ա֊ պա ոչ թագաարի որդի թագաւոր լինէր, այլ ոյր ուրուք և դիպէր ծնունդն՝ մտանելոյ առիւծուն 224 յաստեղատունն։ Իսկ եթէ տեսանեմք ՝ եթէ թագա լոր ի որդի թագաւոր լինի, որպէս Դալթայ որդի 225 Սողոմոն ի հօրն աթոռ նստաւ, և նորա որդին ի նորա աթոռ*, և մի ըստ միոջէ կարգ թա- գաւորացն Յուդայ ձգեցալ մինչև ցմակաբէացիսն։ Նոյնպէս զասորեստա- նեայցն և զբաբելացլոցն ՝ 22 ® որդի /ր 227 հօրէ առնոլին 228 կարդալ զթագաւոր ութիւնն։ Որպէս և ի Սասան այն ումեմնէ ճ սասան ակ անցն որդի ի հօրէ կարդալ առին մինչև ցայսօր զթագաւորութիւնն սասանականացն * և չըգտալ առիւծն 22 *> յերկինս մտեալ յա ս տ ե ղտ տ ո լնն, զի զթա գաւոր ութիւնն յտյը ազգ ուրեք կարասցէ փոխել յերկրին արևելից։

ծն

Ել յայտ է ՝ թէ որպէս թագաւորութեանն չէ աստղն պատճառ, նոյն–, պէս և Ոչ ղօրութեանն, և ոչ մեծատուն առնելոյ . մ անասս նդ ի ս Կ զՒ տեսանեմք զմ եծատունս աղքատացեալս, և զաղքատս մեծացեալս։ Մի թէ2Հ$ զա՞յն ևս կարիցեն ասել՝ թէ մի և նոյն աստղ մեծոլթեան և աղքատոլ ֊ թեան կարէ պատճառք լինել և զօրոլթեան և տկարոլթեան . քանզի և զհզօրս եբբէք երբէք տկարացեալս տեսանեմք, և զտկարսն զօրացեալս, և զչարսն զգօնացեալս, և զզգօնս չարացեալս։ Ել ո՞ւր իցէ այն, զոր ասենն, եթէ որ 2 *1 ինչ ի ճակատագրին գրեալ է հրամանացն, այնմ չէ հնար վրիպել. այլ որ փառաւորն գրեցալ 1 փառաւոր է, և որ լուառն ՝ չուառ . և ուր հրամանանքն իըեն և յոլմմէ 232 հրամանքն, ըստ այնմ և մեռանին «և վրիպել չէ հնար ի սահմանելոյ հրամանէն։

Ո՜ հր աման տկար, և անզօր սահման, զոր և գողքն և աւազակքն կա֊ րեն խախտեք, յորժամ ի վերայ հասեալ զոմն յրնչից 233 և յարևէ արկա ֊ նիցեն։ Ել եթէ ի սահմանելոյ ինչ հրամանէ իրքն գործիցին, չէ պարտ > ոչ թա գաւորաց մահու հրաման տալ, և ոչ դատալորաց քերել և սպա ֊ նանել ղմարդասպանն. որք զպաաուհասն ի վերայ ածելով յայտ առնեն՝ թէ ոչ րոտ սահմ անելոյ ինչ հրամանացն եղանին 234 մեղքն մեղան չականա ցն, այլ ի բռնալորութենէ^է չարագործոլթեանն։

Ել կամ յորժամ հէն յաչխարհ արջաւիցէ ՝ տեռազերծ առնել և կոտորել զմարդիկ, մի 9 զօրս ժողովեսցեն, և մի գունդս առ գունդս կազմեսըեն ՝ հանելոյ ղհէնն յաշխարհէ . այլ%** իրաաւնս տացեն ՝ թէ հրա

* «Դարձն ալ... նորա աթոո» Չատվածը հմմտ. «Վնցաւրէտւ> էյ 192/ 13—193*.
4 (ծան. հրատ.)։

130

Եվ նթհ իսկապես առյուծը Հիներ թագավորների ծննդյան պատճառ, ապա թագավոր կդաոնար ոչ թե թագավորի որդին, այլ նա, որի ծնունդը կզուգադիպեր առյուծին աստղատունը մտնելուն։ Հայց մենք տեսնում ենք, ռ ր թագավորի որդին է թագավոր դաոնում, ինչպես Դավթի որդի Սոդոմ ոնն շ9 ® իր հոր աթոոը նստեք, նրա որդին էլ նրա աթոռը, և այս- պես հաջորդաբար Հուդայի*00 թագավորների շարքը ձգվեք մինչև մակա֊ բայեցին երբ։ Նույնպես և ասորեստանցիների ու բաբելացիների թագա ֊ վորոլթյունը կարգով ժառանգում էին հորից որդի։ Ինչպես նաև ոմն Սա֊ սանից Սասանյանները 801 հոբից որդի կարգով ստացան թագավորու֊ թյոլնր ճ մինչև այսօր . իսկ երկնքում առյուծն աստղատունը մտած շե- ղա վ, որ կարողանար արևելյան երկրռւմ թագավորությունը ուրիշ ցեղի
.փոխանցել։
ժե

Եվ պարզ է, որ աստղը չէ պատճառը ինչպես թագավորության, այնպես էլ հ զորության կամ հ ւսրստու թյան, մանավանդ որ տեսնում ենք հ արուս տներին աղքատացած և աղքատներին ՝ հարստացած։ Մի՞թե այն էլ կարող են ասել, որ միևնայն աստղը կարող է 1ւ հարստության ռլ աղքատության, և 1 զորեղության ու անզորության պատճառ էիՆել. քանի որ հզորներին ես տեսնում ենք հաճախ անզորացած ու անզորներին՝ զորեղացած, ինչպես և չարերին % խելոքացած, խելոքներին 1 չարացած։ Եվ որտե՞ղ է մնում այն , որ ասում են, թե ինչ որ ճակատագրով գրված է, անհնար է, որ վրիպի • ա յլ «փառավոր» գրվածը փառավոր է, իսկ (X թշվառ»֊ ր՝ թշվառ ։ Եվ ճակատագրով որտեղ կամ ում ձեռքով
Հմեոնելլվճռված է, րոտ այնմ էլ (մարդիկ) մեռնում են . հնարավոր շէ սահմանված ճակատագրից շեղվել։

0* տկար ճակատագիր և անզոր վճիռ , որ գողերն ու ավազակներն էլ կարողանում են խախտել, երբ հարձակվելով ՝ մարդուն կողոպտում ու սպանում են։ Եվ եթե դեպքերը պիտի կատարվեն ճակատագրի ինշ-որ աահմ անումոփ ( ապա ^ ոչ թագավորները պիտի մահվան հրաման տա***, ո՞չ էլ դատավորները պիտի տանջեն ու սպանեն մարդասպանին։ (Այն֊
ՒԿ) նրանք պատիժ տալով հայտնի են դարձնում, որ հանցավորների հանցանքները ոչ թե ճա կա տա դրի ինչ֊որ սահմ անում ով, այլ չարագործ յւռնոլթյամբ են լինում։

Եվ կամ ճ երբ ավազակախումբը արշավում է երկիրը ՝ մարդկանց յլողոպտելոլ և կոտորելու համար, թող զորք չհավաքեն ու իրար ետևից պնդեր չկազմեն ՝ երկրից ավազակներին դուրս քշելոլ համար, այլ թռղ

131

մանք են աշխարհին ի հինէ կոտորել, մեր րնդէ՞ր դաոնայցեմք ընղղէմ հրամ անացն. այլ դումարելով զզօրսն և հանելով զթշնամին յաշխարհէ, ցուցանեն՝ եթէ ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամանի կոտորածքն գործիցին, այլ ի բոն աւորութեն է հինին՝ որ եկեալ ժլատութեամբ կոտորէ զաշխարհ, և մ երկան այ ՀԸ^չից** 7 և յստացուածոց 2 **։

ԺՋ

& ա 19 է Լ ա յն ևս դիտել պարտ է՝ թէ 2 ^ա զամենայն ինչ զվնաս ։ որ ի վնասակար ար դործիցի, յաոաջագո յն գիտէ Աստուած։

Ե լ եթէ գիաէ՝ ասեն, զվնասս ՝ որ գալոց են ի վեր այ մարդկան, ըն֊ դՀ *ր ոչ արգելուցոլ։

Եթէ որ չափ վնասս արգելու Աստուած ի մ արդկանէ ՝ այն ոչ ամե֊ նեցուն չաչանի է , այլ նմա միայն ՝ որ գամ են ե ցոլն 239 գխնամս ըստ իւ֊ րաքանչիլը պիտոյից բաշխէ։ Եարճէ երբէք և զվնասս վնասակարացն յ զի մի՛ այնպէս երևեսցի 1 թէ լկարիցէ արղելուլ զվնասսն։ Դարձեալ թու֊ լացուցանէ Ա վնասակարին ՝ յագեցոլցանել զկամս իլր չընկերին 249 , զի մի՛ թոլիցի ընդ հարկաւ վարել զբանալորսն, այլ զի յիլրաքանլիւր գործոց անցն իլր հանդէսք երևիցին։

Ել կանխաւ գիտէ զամենայն, Ա կանխագիտութիւնն չէ պատճառ չարեաց։ $անղի և ոչ յորժամ տեսանիցէ ոք զընկերիլր ընդ լպիրծ տեղիս գնացեալ, և ասիցէ ճ թէ գլորելոց է, նա ինչ եղև պատճառը գ\որ֊ ման րնկերին 2հ2 ։ Ել ոչ, յորժամ ընդ աւազակուտ տեղիս դիմեալ զրն֊ կերն 2 ^ ոք տեսանիցէ, և ասիցէ ՝ թէ եղեռն ղտանէ, նա ինչ իցէ պատ ֊ ճաոք վնասոլն։ Ել ոչ յորժամ դազնուականի ուրոլք զորդի յաղակատա֊ նրս հասեալ տեսանիցէ ոք շ44 , և ասիցԼ ՝ թէ 245 կորուսանելոց է զին •֊ շըհայրենիս, նա ինչ իցէ պս/տճաոք վաանելոյ րնչիցն։ Նոքնպէս
և ոչ Աստուծոյ յառաջդիտութիւնն է պատճաոք բարեաց կամ չարեաց։

Գի տէ Աստուած կանխաւ զամենայն* այլ է ինչ զոր կամի, և է ինչ զոր ոչ կամի։ Կամեցաւ ածել ջրհեղեղ, և ոչ իւր այն կամք էին՝ թէ ջրր - հեղեղալ մարդիկ և անասուն առ հասարակ սատակիցին, այլ անարժան խառնիցն ազգին յանդգնութիւնն ած գնա յայն ճ առնել զոր ոչն կա մ էր֊ որպէս ինքն իսկ ուխտէ մ արգարէիւ ն ճ թէ ոչ կամ իմ զմ ահ մեղաւորին > այլ զդաոնալն նորա և զկեալ։

132

պատճառաբանեն, թե՝ ներկրի ճակատագիրն է ավազակից կոտորվել, մենք ինչո՞ւ պիտի դեմ գնանք ճակատագրին» Բայց զորքեր գումարն֊ լով և երկրից թշն ամոլն դուրս վռնդելով ցույց են տալիս, որ կոտորածները ճակատագրի ինչ-որ սահմանումով չեն տեղի ունենում, այլ ավազակի բռնությամբ, որը գալով անհագաբար կոտորում է ժողովրդին, զրկում ունեցվածքից։

ԺՋ

Բայց այն ևս պետք է իմանալ, թե աստված նախապես գիտե ամեն մի վնաս, որ կատարվում է վնասակարների կողմից։

«Ւսկ եթե, —ասում են ,— գիտե վնասները, որ վրա են հասնելու . մարդկանց, ինչո՞ւ չի արգելում»։

Թե աստված մարդկանցից որքան վնասներ է վանում, հայտնի է ոչ բոլորին, այչ միայն իրեն, որ խնամք է բաշխում բոլորին ՝ յուրաքան֊
Ա ոլ ք*ին Ւք 1 կարիքների համաձայն։ Երբեմն խափանում է վնասակարների վնասները, որ այնպես չթվա, թե չի կարող արգելել վնասները։ Բայց նաև թույլ է տալիս, որ վնասագործը հագուրդ տա իր ցանկությանը ճ ընկերոջ հանդեպ, որպեսզի չթվա, թե հարկադրանքով է կառավարում բանականներին, այլ որպեսզի յուրաքանչյուրի գործերից ամեն մեկի պատկերը երևա։

Եվ նախապես գիտե ամեն ինչ, բայց կանխագիտությունը չարիք - ների պատճառ չէ։ Բանի որ երբ մեկը տեսնի իր ընկերոջը լպրծուն տեղերով քայլելիս և ասի, թե գլորվելու է, նա ընկերոջը գլորման պատ֊ ճառ հո չի դառնա։ Կամ՝ երբ մեկը տեսնի ընկերոջը դեպի ավազակներով լի տեղերը գնալիս և ասի, թե չարագործության կհանդիպի, հո ինքը վր~~ նասի պատճառ չի լինի։ Կամ էլ երբ մեկը տեսնի մի ազնվականի որդու ցոփության հասած 9 ®® և աս ի, թե կ որցնելոլ է հայրենական ունեցվածքը, ինքը հո ունեցվածքի վատնման պատճառ չի լինի։ Այդպես էլ աստծու կանխագիտությունը բարիքների կամ չարիքների պատճառ չէր

Աստված նախապես ամեն ինչ գիտե, բայց բան կա, որ կամենում է, բան էլ կա, որ չի կամենում։ Ուզեց ջրհեղեղ բերել 3 ® 9 , բայց նա չէր կամենում, որ ջրհեղեղով մարդիկ ու անասուններն ընդհանրապես կոտորվեն, այլ նրանց անվայել խառնակեցության հանդգնությունը նրան մղեց այդ բանին՝ անելու այն, ինչ որ չէր կամենում . ինչպես որ հենց ինքն է պնդում մարգարեի բերանով, թե ճ «Կամենում եմ ոչ թե մեղավորի մահը, այլ նրա դարձի գալն ու ապրելը»**։

ա

Հքամէր՝ թէ չէր յանցուցեալ Ադամ այ, և քանզի կանխաւ գիտէր զյանց անելն, յա ռաջա գոչն պատուիրեաց 247 նմա ՝ չուտել ի պտղոյ ծա֊ ոոյն, Ա զի ոչ անսաց հրամանին, յիրաւի պատժեցաւ։ Կանխաւ գիտաց զՅակոբայ թէ առաքինի էինելոց է, և զԵսաււ**յ թէ յանպիտանութիւնս կրոծանելոց է, Ա վասն այնորիկ մինչ լև ծնեալ էին , և մինչ լև մի ինչ բարի կամ շար գործեալ էին 2 * 8 , ասէ, զՅակոբ սիրեցի և զԵսաւ ատեցի։
Ել յաոաջագոյն հայեցեալ ի նախանձալորութիւնն Յովսիայ 3 ** արքայի
Ցոլդայ, ազդ 250 արար կանխագոյն մարգարէիլն 3 * * թէ յառնելոց է ի նո - ցանէ թագաւոր, որ զկռապաշաութիլնն որդւոցն 253 Իսրայէլի եղծանիցէ։
Եւ յաոաջագոյն ծանուցեալ զազնուականութիլնն Կիլրոսի պարսկի, կան֊ խալ դուշակեաց ՝ եթէ արձակելոց է զզերիս ժողովրդեանն։ Ել յայտ է՝ թէ 2ՆԳ կանխաւն գիտել առաւե լ ութի ւ ն է սքանչելի էութեանն։

Ժէ

Զբարին կամել և ոչ զչար ճ բարերարոլթիւն մարդասէր րնաթեանն էր, յաոաջագոյն հայեցեալ ի հեստութիւն Փարաւոնի, ասէ* ես խստա ֊ ցոլքից զսիրտն Փարաւոնի։

Եւ թէ նա խստացոյց, ասեն, ընդէ*ր եհար հարոլածուքք 254 գնա և զերկիրն եգիպտացլոց շ55 /

Այլ Առաքեալ մտանէ ջատագով Տեառնն իւրոլ ՝ թէ 28 * ոչ նա խըս֊ աացոյց զՓարալոն, այլ ինքն անձամբ գանձն։ Ել ասելն Ասաուծոյ ՝ թէ ես խստացոլցի, այնպիսի ինչ է ճ որպէս ոք յորժամ զընկեր 257 իւր կամ զծառայ մեծարիցէ, և նա հպարտացեալ արհամարհիցէ զմեծարիչն, և նա ասիցէ Հ թէ զի* դնեմ նմա մեղ, ես անձամբ արարի ինձ թջնամանս զի ածի ի պա տիլ զան արժանն։ Նոյնպէս և զԱստուծո յն իմանալի է ՝ թէ ես Ներելովն իմով եղէ պատճառք խստանալս յն նորա, զի ոչ յառաջ֊ նամն սատակեցի զանդրանիկն նորա։

Այլ կամեցաւ, ասէ, Աստուած ցուցանել զբարկութիլնն իւր է և յայ ֊ տրնի առնել զզօրութիւն իւր, զոր ած բազում երկայնմտութեամբ ի վե֊ բայ ամանորն կազմելոց ի կորուստ։ Ուստի յայտ թէ եր կա յնմ տ ու¬
թի լնն Աստուծոյ եղև պատճառ խստութեան սրտին Փարաւոնի, այնու զի զվերջին հատուածսն 3 ^ 8 յաոաջնոլմն ոչ ած ի վերայ նորա։

114

I

Ուզում էր, որ Ադամը մեղք գործած չլիներ, և որովհետև նախապես գիտեր, թե մեղք է գործելու, վաղօրոք պատվիրեց նրան՝ ծառի պտղից չուտել, բայց քանի որ (Ադամը) չենթարկվեց պատվիրանին, իրավա֊ ցիորեն պատժվեցի*։ Նախաս/ես իմացավ (աստված), որ Լակոբն առա֊ քինի է լինելու, ի ս կ Եսավն 305 անպիտանություններով կործանվելու է . այդ պատճառով էլ, երբ դեռ նրանք չէին ծնվել ու քանի դեռ որևէ բարի կամ չար բան չէին կատարել, ասաց՝ «Հակոբին սիրեցի և Եսա վին ատեցի»**։ Եվ առաջուց տեսնելով Հուդայի թագավոր Հովսիայի 906 նախանձախնդրությունը ՝ մարգարեի միջոցով նախապես ազդարարեց, թե նրան- ցից ելնելու է մի թագավոր, որբ Ւսրայելի որդիների կռապաշտությունը պիտի ջնջի*%։ Եվ վաղօրոք գիտենալով պարսիկ Կյարոսի 90 ^ ազնվութ յունը՝ նախապես գուշակեց, թե ազատելու է ժո ղովրդի գերիներին* 9 ։

Պարզ է > որ նախապես գիտենալը նրա սքանչելի էությսւն առավելությունն է։
ժէ

Բարին և ոչ թե չարը կամենալն էր (նրա) մարդասիրական բնավորության բարերարությունը։ Վաղօրոք տեսնելով Փարավոնի ըմբոստությունը՝ ասում է. «Ես խստացնելու եմ Փարավոնի սիրտը» 909 ։

«Եվ եթե ,— ասում են ,— նա խստացրեց, ինչո՞ւ հարվածներ հասցրեց նրան ու եգիպտական երկրին»։

Բայց առաքյալը պաշտպան է կանգնում իր տիրոջը ՝ (ասելով), թե նա չխստացրեց Փարավոնին, այլ Փարավոնն ինքը Հ իրեն։ Եվ աստծու
«Ես խստացրի» 90 ® ասելը այնպիսի բան է , ինչպես որ մեկը երբ իր ընկերոջը կամ ծառային մեծարում է, իսկ նա գոռոզանալով արհամարհում է մեծացողին, և սա ասում է ՝ «Ենչո՞ւ եմ նրան մեղադրում, անձամբ ինքս ինձ համար նախատինք արեցի, որովհետև անարժանին պատվեցի»։ Այսպես էլ պետք է իմանալ աստծու մասին, (որի ասածը նշան ակում է,) թե ՝ «Եմ ներելով ես նրա խստանալուն պատճառ դարձա, որովհետև սկզբում չսպանեցի նրա առաջնեկին»։

«Բայց ,–— ասում է (առաքյալը ),— աստված կամեցավ ցույց տալ իր բարեկամությունը և հայտնի դարձնել իր զորությունը ՝ մեծ ներողամտությամբ վերաբերվելով կորուստի համար պատրաստված անոթների նկատմամբ» 9 ^ 0 ։ Ուստի պարզ է, որ Աստծու ներողամտությունը եղավ պատճառ Փարավոնի խստասրտության, որովհետև վերջին հարվածը նրան սկզբում չՀասցրեց։

135

Այլ ղի չէր քարացուցեալ Աստուծոյ զսիրտն Փարաւոնի, այն ու 259 ի֊ մահալի է ՝ մերթ հաւանէր արձակել զժողովուրդն, և մերթ չհաւանէր։
Ել անօթս կազմեալս ի կորոլսա ինքեանք զանձինս արարին, և ոչ Աս֊ տուած, զորմէ աս էն առաքե ալ եթէ կամի, զի ամենայն մարդիկ կեցցենք
և ի գիտոլթիւն ճջմարտոլթեան եկեսցեն։ Ել ո՞չ ապաքէն և նոքա յամե֊ նայն մ արդկանէ Հին։

Ել ոչ որպէս ընդդիմակաց կողմն ասէ ճ եթէ ոչ ըստ կամել է, և ոչ ըստ ընթանալ, այլ ըստ Աստուծոյ ողորմելոյն, զի որում կամի ՝ ողոր֊ մի, և որում կամի Հ խստանայ։ Եւ ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն Ե֊ ըանելւոյն 260 , ա սէ . դու ո՞վ ես, ով մարդ, որ պահանջես պատասխանի յԱստոլծոյ . եթէ և այնպէս ինչ էր, դու ո՞վ էիխ որ համարս պահանջէիր յԱ ստուծոյ . մի թէ ասիցէ* կաւն ցբրոլտն ճ թէ ընդէ*ր այդպէս ստեղծեր դիս։ Բայց զի ոչ այնպէս է, նորին իսկ ի նմին թղթի գրեալ ասէ. թէ 261 արում կամիք Հ ընծա յեցուցանէք զանձինս ձեր ի հնազանդութիլն, եթէ արդարոլթեան, և եթէ հնազանդութեան մեղաց։ Եւ առ Տիմոթէոս գրեալ ասէ. եթէ ոք որբէ գանձն իւր, եղև նա անօթ կազմեալ պիտանացու ի գործ տեառն իւրոյ։ Եւ մարգարէն ասէ, եթէ ախորժեսջիք և լուիջիք ինձ, զբարութիւն երկրի կերիջիք։

Եւ այսու ամենայնիլ և այլովք բազմօք յայտ է ՝ եթէ ոչ նա անօթս րարկութեան կազմէ ի կորուստ, և ո շ անօթս ողորմ ա թե ան ի փառս, այլ ինքե անք զանձինս կամ ի կորուստ կամ ի փառս։ Ել զի չիք ակնառու֊ թիլն առ ի յԱստուծոյ, ասէ . միթէ Հրէի՞ց միայն Աստուած 2Շ2 իտէ՝ ն. հեթանոսաց ոչ. այո ճ և հեթանոսաց . զի նոյն Աստուած է ՝ որ արդւսրա֊ ցուցանէ զթլփատութիլնն հաւատովք, և զանթլփատութիւնն նովին հա֊ ւատովք։ Ել դարձե ալ թէ զորս կոչեաց ոչ միայն ի Հրէից, այլ ն ի հեթա֊ նոսաց։ Ել այլուր ՝ թէ մի է Տէր, և մի հաւատ, և մի մկրտութիւն, և մի
Աստուած ի վերայ ամենեցուն և ընդ ամենեսեան, և ամենայնիս

Դարձեալ յառաջա գոյն սպառն ացե ալ գեր ութիլն ժողովրդեանն, ռւխտէր ՝ թէ ես խօսեցայ, արդ արարից և ոչ դարձուցից։ Ել ոչ թէ իւր այն կամք էին, այլ նոցա ամպարշտութիւնն 263 ած գնա յայն Հ որ ոչն կամէր։ Ել եթէ ի նմին հեստոլթեան յետ սպառնալեացն ՝ նոցա չէր ա֊ ղուացե ա ^ 264 , ոչ մ ատն էր զնոսա ի ձեոն թշնամեացն։ Լավ համարէր
4զիւր բանսն Հթջել, քան զնոսա ի ձեոս այլազգեաց մատնել. որպէս ի

136

Իսկ թե աստված Փարավոնի սիրտը չէր քարացրեք , դա պետք է հաս ր կանալ նրանով, որ երբեմն համաձայնվում էր ազատել ժողովրդին, երբեմն էլ չէր համաձայնվում։ Եվ կորուստի համար պատրաստված անոթներ իրենց իրենք դարձրին, ոչ թե աստված, որի մասին առաքյալն ասում է, թե ՝ «Կամենում է , որ բոլոր մարդիկ փրկվեն ու ճշմարտությունը ճանաչելու գան2*1 ։ Եվ չէ* որ նրանք էլ այդ «բոլոր մարդկանցից» էին։

Եվ այնպես չէ, ինչպես հակառակորդ կողմն է ասում, թե (մարդ֊ կանց) կամեցողությամբ կամ վարվեցողությամբ չի լինում (դա), այլ աստծու ողո րմ ութ յամ բ*%, որովհետև որին կամենում է ՝ ողորմում է, որին կամենում է ՝ խստանում է* 6 ։ Եվ երանելին, պապանձեցնելով հակառակորդ կողմին, ասում է՝ «Դու ո՞վ ես, ո՜վ մարդ, որ պատասխան ես պահանջում աստծուց . եթե այնպես էլ եղած լիներ, դու ո՞վ էիր, որ հաշիվ պահանջեիր աստծուց . մի՞թե կաւէր բրուտին կասի, թե՝ «Ինչո՞ւ այդպես ստեղծեցիր ինձ»* 4 ։, Բայց որ այդպես չէ, (այդ մասին) , հենց նա, նույն թղթի մեջ գրելով, ասում է՝ «Դուք ում որ կամենում եք, ձեր անձը նվիրում եք՝ ծառայելու թե՜ արդարության, թե՜ մեղքի»***։ Եվ Տիմոթեոսին 6 * 1 գրելով, ասում է ճ «Եթե մեկը մաքրում է իր անձը, նա դաոնում է պատրաստի պիտանի անոթ՝ իր տիրոջ գործի համար»* 6 ։ Մարգարեն էլ է ասում՝ «Եթե ախորժեր և ինձ լսեք, երկրի բարիքները կուտեք»*՛*։

Այս բոլորով և ուրիշ շատ բաներով հայտնի է, թե նա ( աստվա *) չէ, որ (մարդկանց) բարկության անոթներ է պատրաստում կորուստի համար, ոչ էլ ողորմոլթյան անոթներ՝ փա ոք ի համար, այլ իրենք են ի֊ րենց (մղում) կա՛մ կորուստի, կա՜մ փառքի։ Եվ որ Աստված կողմնակալություն չունի, (առաքյալը) ասում է ճ «Մի՞թե աստված միաջե հրեաներինն է և հեթանոսներինր չէ , այո 9 ♦ հեթանոսներինն էլ է, որովհետև նույն աստվածն է, որ արդարացնում է թլփատությունը Հ հավատով և անթլփատությունը՝ նույնպես նույն հավատով 6 * 6 ։ Դարձյալ (ասում է,) թե՝ «Որոնց կանչեց ( որպես բարկության ու ողորմ ության անոթներ), ոչ միայն հրեաներից, այլև հեթանոսներից էին»* 6 ։ Մի այլ տեղ էլ (ասում է,) թե՝ «Կա մեկ տեր, մեկ հավատք, մեկ մկրտություն ե մեկ աստված՝ բոլորի վրա, բոլորի հետ ու բոլորի մեջ»* 6 1

Դարձյալ ժողովրդին առաջուց սպաոնալով գերությամբ* հաստատապես ասաց, թե՝ «Ես խոսեցի և այժմ կանեմ ու (ասածս) ետ չեմ վերցնի»** 6 ։ Դա ոչ թե իր կամքն Էր, այլ նրանց ամբարշտությունը Նրան մղեց այդ բանին, որն ինքը չէր կամենում ւ Եվ սպառնալիքին հետո եթե նրանք նույն անհնազանդությամբ չնենգավորվեին, նրանց շէթ մա անի թշնամիների ձեռքը։ Բարվոք կհամարեր իր խոսքերը փոխեջ Ւ քան

նինոլէացւոցն 26 * ապաշխ ա ր ութիւնն հայեցեալ, ոչ կործանեաց զքաղա֊ քրն,

Դարձեալ և զԵրեմիա յա ռաջա գոյն նկատեալ ասէ, մինչ չև նկա֊ րեալ էիր յորովայնէ, ծանեայ զքեզ։ Ծանեայ զքեզ, ասէ* զի ցուցցէ ճ եթէ յա ռաջա գո յն գիտէր թէ որպիսի՞ 2 ^ ոք էինելոց է* և դրոշմ եաց գնա ընդ սուրբս այնու զոր ասէ, թէ մինչ չև ելեալ էիր յարգանղէ, սրբեցի զքեզ,
և մարգարէ ազզաց ետու զքեզ։

Նոյնպէս և ղՍամոլէլ և զՅովաննէս և զՊաւղոս* որպէս և ասէ իսկ % թէ ընտրե ա ց^ 1 ղիս յորովայնէ մօր իմոյ ավետարանել զՈրդին իւր էնև*
և զամենայն իսկ սուրբս, որպէս ասէ Առաքեալ թէ զորս յառաջադոյնն ճանաչէր, յսէոաջադոյն սահմանեաց կերպարանակից չինել պատկերի
Որդւոյն 2 ^ իէըոյ։ Ել դարձեալ թէ ընտրեացզմեզ յաոաջ քան զլինելն աշխարհի։

Ել զի րարեաց կամեցող է Աստուած, ուսուցանէ Տէր մեր յասելն % թէ այս են կամք Հօր իմոյ, որ յերկինս է, զի ամենայն որ տեսցէ զՈրդի
և հաւաաասցէ ի նա, րնկալցի րՀ70 զկեանսն յաւիտենից։ Ել դարձեալ ՝ թէ իմ կերակուր այն է, գի արարից զկամս Հօր իմոյ* և այս են կամք Հօր
իմոյ, զի զամենայն զոր ետ ցիս Հայ/ 1 27 * ոլ կորոլսից ի նման է, այլ յա
ւ տլ ցՒց ղնա յաւուրն յե տնում։

Արդ կամի՝ զի ամենեքեան որ հաւատան յՈրդի, մի՛ կորից են* այլ
զի յարիցեն յաւուրն յարութեան։ Ել գործն յարութեան յեա ազզաց բաղ֊
մաց չինեչոց է։ է^այց Աստուած զբարաք 272 կամսն և Ոլնէր ի բնէ, և ու֊ նի* և ոչ են եկամուտ ի նա կամքն, այլ բնակաւորք ըստ անճառ բա րերաթութեանն։ Ել որպէս յառաջագոյն ասացաք, իւր կամքն միշտ բա֊ րեախորժք, և կամի Հ զի և իւր րանաւոր արարածքն ցանկացողը րարեաց
և գործօնեայ* արդարութեան լինիցին։

Թայց քանզի գիտէ ճ թէ կէսք գան ըստ կամաց նորա, և կէսք ոչ ղան, վասն այն որի կ զկիսոցն առաքինոլթիլն ՝ վասն ղայլս ի բարւոք նախանձ յորդորելոյ ճ անդստին յորովայնէ քարոզէ . նոյնպէս և զ ա յլոցն զանպի֊ տանութիլն . իբր ոչ թէ ինքն զոմն յորովայնէ անպիտան ստեղծանիցէ, և զոմն պիտանի։ Ել թէ այնպես ինչ էր, զի ՛* պիաոյ էր զպիտանին գովել
և զանպիտանն պարսաւել, թէ ինքն արարիչ է պի տան ութ ե անն և ան֊ պիտ անութ եան * նա և ոչ մեղադիր պարտ էր լինել անպիտանութեան, թէ իւր գնա այնպէս ստեղծեալ էր յորովայնէ։

* գրտծօնևաւք (էշ 91) ։

ւ

նրանց մատնել այլազգիներին, ինչպես որ նինվհացիների զղջալը տեսնհլով քաղաքը շկործանեց 813 ;

Դարձյալ Երեմիային 314 առաջուց նկատելով ասում է. «Երբ դեռ որովայնում կերպարանավորված շէհ> ճանաչեցի քեղ»**։ «ճանաչեցի քեզ» է ասում, որպեսզի ցույց տա, որ առաջուց գիտեր, թե ինչպիսի՛ մարդ է լինելու . և սրբերի կողքին դրեց նրան՝ ասելով թե՝ «Եղր դեռ արգանդից դուրս չէիր եկել, մաքրեցի քեզ և արեցի ազդերին մար֊ գարե»* 2 ։

Այսպես էլ) Սամվելին* 1 *, Հովհաննեսին 316 ու Պոդոսին^ 7 . ինչպես որ (Պողոսն) ասաց, թե՝ «Մորս որովայնից ինձ ընտրեց, որպեսզի իր որդուն իմ միջոցով ավետարանի»**։ Բոլոր սրբերին էլ, «որոնց առաջուց ճանաչում էր, նախ տոլ ես սահ մ աներ կերպարանակից լինելու Իր որդու պատկերին »,— ինչպես ասում է առաքյալը**։ Եվ դարձյալ, թե՝ «Մեղ ընտրեց աշխարհի ստեղծումից առաջ»**։

Եվ որ աստված բարիքներ կամեցող է, դա ուսուցանում է մեր աերը, երբ ասում է, թե 1 «Երկնքում գտնվող իմ հոր կամքն ալս է՝ ով որ տեսնի որդուն և հավատա նրան, հավիտենական կյանք կստանա»**։
Դարձյալ, թե՝ «Իմ կերակուրն այն է, որ կատարեմ իմ հոր կամքը»*^ ,
և «Այս է իմ հոր կամքը ՝ թե այն բոլորից, որոնց տվեց ինձ իմ հայրը, ոչ մեկին չկորցնեմ, այլ հարություն առնել տամ վերջին օրը»**։

Այդպիսով Հաստված) կամենում է, որ բոլոր նրանք, որոնք հավատամ են որդուն, չկորչեն, այլ հարություն առնեն հարության օրը։ Իսկ հարության գործը բազմաթիվ սերունդներից հետո է լինելու։ Իայց աստված բարի կամքը և՜ ի բնե ուներ, և՜ ունի։ Կամքը նրա մեջ չի մուծվել, այլ բնական է ճ նրա անճահ, բարերարության համաձայն։ Եվ, ինչպես վերն ասացինք, ինքը բարուն ախործող կամք ունի և ուղում է, որ իր բանական արարածներն էլ բարիքներ ցանկացող ու արդարությանը ծառայող լինեն։

Բայց որովհետև գիտե, թե ոմանք ըստ իր կամքի են վարվում, ոմանք ճ ոչ, այդ պատճառով մի մասի առաքինությունը հենց արդանդից է հայտարարում 1 մյուսներին դեպի բարի նախանձը մղելու համար * նույնպես էլ ուրիշների անպիտանությունն (է հայտարարում)։ Զպետք է կարծել, թե ինքը մեկին արգանդից անպիտան է ստեղծում, մեկին % պիտանի։ Իսկ եթե այդպես լիներ, ի՞նչ անհրաժեշտություն կլիներ պի~ տանիէին գովելոլ և անպիտանին պարսավելու . չէ* որ (օ։յգ դեպքում) ինքը կլիներ արարիչը պիտանիության ու անպիտանության։ Նաև չպիաի դա տա պար տեր անպիտանությունը, եթե այն ինքն ստեղծած լիներ արգանդից։

138

Եւ արդ յայտ է ճ եթէ ասելն Աստուծոյ, թէ զՅակոբ սիրերի և զԵսաւ ատեցի ։ կանխաւ գիտել է ճ թէ սա սիրելի լինելոց է յքււրոց բարուր, և նա ատելի։ Ել զի յիւրոց բարուր եղև ատելի Ես ալ, աս է Առաքեալ # մի՞ ոք պոռնիկ կամ 273 պիղծ իբրև զԵսաւ , և մի* ոք 274 արմատ դառնոլթեան ի
Վեր երևեալ գայլս նեղիրէ։ Ել յայտ արար ՝ թէ յիւրոր կամար եղև այն ֊ պիսի Եսալ, և ոչ յԱստուծոյ ստեղծուածոց 27 ^. որպէս և այլոլր ասէ ՝ թէ արար Աստուած զմարդն * ուղիղ, և նոքա խորհերան խորհուրդ չարու - թեան։ Ել մարգարէիւն ասէ * ծս տնկեցի զքեզ որթ վայելուշ, և զիա՞րդ դարձար ինձ 278 ի դառնութիւն որթդ խոպանացեալ։

ԺԸ
թւստի յայտ է՝ թէ Աստուած զգործուածն 277 ամենեցուն գեղեցիկ դործէ . և ի բարութիլն և ի չարութիւն դառնալս յ գանձն իշխան ութի ւնն արար կամակար, զի յոր կողմն և կամիցի ճ կարող իրէ դառնալ . և ըստ դործոցն և զհատուցումն նոյնպիսի առնացու, և մի՞ իբրև զանասոլն վարիցի, սրոց ոչ գործք ինչ բարիք կան, և ոչ հատուցման ակնկալու֊ թիլն, այնոլ զի անասունն է, և լդիտէ ընտրել 278 Ղէ ա Ր Ւ բարւոթ 7Գ յ՚/որհրդիւ, բայց ի բնական բարուրն . որովք յիշատսւկօք միայն վա րՒ յօգտակարն 280 , և խորշի ի վնասակարէն։

3որս են և ազդմոլնք ինչ բնականք ճ որովք հանդերձելոց իրիք ի - բաց ազդ 281 լինիցի նոցա . որպէս ձիոյն՝ ի սմբակէն վարելոյ . և եզինն 1 ծ մերանի ընդ ալոլց կողմն նստելոյ, և մոտ ի գարունն ընդ դրաց կող - մրնն դաոնալոչ . և ծիծռան 282 յառաջ քան զաշոլնն ի շերին տեղիս ի ձմերոց երթալոյ . ծ խորդոյն՝ իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարևորս,
և վաղ ի մարմանդ տեղիս փաթալոյ * & ճայից՝ վազա գոյն տ արմ ատ արմ շրջելոյ . և աղաւնեաց՝ համագունդ երամ երամ խաղալոյ » 4 ազոալքէււյ՝
/ր ծմսլկաց վաղագոյն ի շերին տեղիս գնալոյ , /է անգեղց ՝ ^ հեռաստանէ զգի-ջոյ ականիլո յ դիտաւորոլթեան։

Ել այլոցն ևս 283 ամենայն անասնոց և թռչնոց . որպէս և մրշեան % յամարանոյն պատրաստելս յ զկերակուր, և ընդ երկոլ զհատն կարե֊ լոյ՝ զի մի բուսանիրի , /է /ր ջծ/ր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորշէ ան֊ ա/ր 284 և ցամաքեցուցանելոյ*. մեղուաց* 8ն զդուրս մեղուանոցացն յառաշ

* «Եէ այլոցն... ցամաքէցացանէղպ» հատվածը հմմտ. «Վեցաւրեայ», էջ 289
14—300, 8 (ծան. հրատ.)։

14 §

Ուրեմն պարզ է, որ երբ աստված ասում էր, թե՝ «Հակոբին սիրերի
և Եսավին ատեցի»***, նախապես գիտեր՝ նա իր բարքով սիրելի է լինելու, իսկ սա՝ ատելի։ Եվ որ Եսավն իր բարքով ատելի դարձավ, ա֊ ոաքյալն է ասում՝ «Ոչ ոք Եսավի նման թող պոռնիկ կամ պիղծ չլինի»**
և «Չլինի թե մի դառն արմատ վեր բարձրանա ու նեղի ուրիշներին»**։
Այդպիսով հայտնեց, թե Եսավն իր կամքով այնպիս ին դարձավ, ոչ թե աստծու ստեղծումով։ Նույնպես և ուրիշ տեղ է ասում, թե՝ «Աստված մարդկանց ուղիղ ստեղծեց, բայց նրանք չար բան մտածեցին**։ Նաև մարդարեի միջոցով է ասում՝ «Ես տնկեցի քեզ (որպես) վ ա ^ելուշ որթ, իսկ դոլ ինձ համար ինչո՞ւ դարձար դառնություն, անբերրիացած որթ»*Կ

ԺԸ

Ուստի պարզ է, որ Աստված բոլորին որպես կերտվածք գեղեցիկ է կերտում, բայց սահմանել է (նաև) ազատակամ ութ յունր՝ դեպի բարին կամ դեպի չարը ինքնակամ թեքվելու համար, որպեսզի ով որ կողմը ցանկանա՝ կարողանա շուռ գալ և ըստ իր գործերի՝ համապատասխան հատուցում ստանա, չապրի անասունի նման, որը ո չ բարի գործեր ունի, ո՜չ էլ հատուցման ակնկալություն, որովհետև անասուն է և չի կարող մ տածելով չարը բարուց զանազանել, այլ բնական բարքով » 9 (է կողմ. նորոշվոլմ). դրանով էլ միայն հիշողությամբ է առաջնորդվում դեպի օդ֊ տակարը և խորշում վնասակարից։

Նրանց մեջ 820 կան ն ա ե բնազդներ, որոնց շնորհիվ նրանք վրա հաս֊ նող ինչ–ինլ երևույթների ազդարարոլթյուն են ստանում։ Ինչպես՝ ձին
(ունի) սմբակով (գետինը) փորելու 821 (բնազդ), եզը՝ ձմռանը (գոմի) խորքի կողմը նստելու և դարնան դեմ դռների կողմը դառնալու, ծիծեռ֊ նակր՝ աշնան գալուց առաջ դեպի տաք տեղեր ձմեռանոց գնալու, կռուն֊ կը՝ նախազգալով ձմռան խստությունները՝ վաղ դեպի մեղմ տեղեր շտա֊ ւդելու, ճայերը՝ ավելի վաղ խոլմբ֊խումբ շրջելու, աղավնիները՝ համա֊ խմբված երամներով շարժվելու, ագռավները՝ ծմակներից շուտով տաք տեղեր մեկնելու, անգդերը՝ հեռվից ուշադիր նայվածքով (նկատելու և) շեջի գնալու**^։

Այսպես էլ մյուս բոլոր անասուններին ու թռչուններին (հատուկ են բնազդներ)։ Օրինակ՝ մրջյունը ամառվանից նախապատրաստում է ու֊ գոելիքը և հատիկը կտրում է երկու մասի, որ չբուսնի, իսկ տաք ծա֊ մ տնակներում բնից հանում է կտրած հատիկն ու չորացնում . մեղու֊

141

քան զցուրան ականամոմով խնլոյ . և արջոյ՝ յտռաջադոյն քան ղձմհռն ի բայոց մտանելս յ. և էրէոյ ՝** 9 կանուխ ի լհրանց ի դաշտ գիմ ելոյ, և եղշերոլաց ՝ գտակալ յ ղժամանակ խաոնիցն իմ անալո յ* և իշտվայրաց քինացծլո/յ՝ զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ։ Ել այս ամենայն տղդեցոլթիւնք 287 բնականք են յանասունսն, և ոչ խորհ րդակտնք, որ յարարչէն նոցա տնկեալ են ի ն ոստ՝ աո ի յօժարելոյ յօ գտա կարն և խորշելոյ ի վնասակարացն։

Ել ոչ միայն յանասունսն են բնական ազդեցութիւնք՞ 8 *, այլ և ի մարդկան, որ խօսոլնք և իմաստունք են։ Որպէս յորժամ ակն խաղայ֊ ցէ, բնական ազդեցութեամբ 299 վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի Հ ասեն՝ նշանակ, որք այնմ ստէպ միտ դնեն։ Ցորժամ* 99 յերանս կամ յայլ անդամս միս խաղայցէ, Նշանակ հեծանելոյ ուրուք է՝ ասեն, կամ հանդերձս աղն ի լա ագանելոյ ք կամ սիրելւոյն 291 պատահելոյ, կամ գան ըմ- պելոյ% 92 ։ Նոյնպէս և յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեոն, մին՝ ասեն՝ ճանապարհի դնալոյ նշանակ է կամ անձրեւի, և միւսն՝ աոնլոյ ինչ յումեքէ կամ տտլոյ* նոյնպէս և փնչելն, և լեղուին կծել, և ունկանն հարկանել,
և ըմբանին կծել, ոչ եթէ յայսոյ իմեքէ լինի, այյ ի բնական ազդեցու֊ թենէ անտի ՝ 293 զոր տնկեալ է արարչին յանդամսն։ Զի յորժամ ի խոր֊ հրրդական զգուշութենէն զեղծիցի, բնական ազդեցոլթեամբ\ ր 29 * պատրսպարեսցի։

Ել յօրանշելն 295 և ձգտել, որպէս կարծեցին ոմանք, ոչ ի յ դիւէ լինի՝ այլ հ մեղկութենէ և թոզութենէ* մարմնոյն։ Ուստի զստէպ յօրանշելն* 9 *
և ձգտելն ՝ հմուտ բժիշկը ի մթերելոյ մաղասոց ասեն, զոր և փորձն իսկ յայտ առՆԷ, զի յորժամ ստէպ ոք յօրանջիցէ ^* 7 , սարսափիւն գայ զոսկերօքն և քստմունք գնան ընդ անգամսն։

Ել ոչ փնչելն ի հրեշտակէ, այլ կամ ի ցրտոյ ՝ կամ վասն այլ իրիք բնական ազդեցութեան* 9 *։ Նա և յոգոցն հանել՝ երբեմն յիշատակաւ լինի, և երբեմն առանց յիջելոյ զոք։ Ել զի բնական ազդեց ութ ի ւնք* 99 են
և ոչ ի ւգի լաց, յայտ անւ/ր/ր 300 ք՝ զի և յանասնոց բնութիլնս գտանի Ն
Նոյնք։ Եւ յոգոցն հանել յորժամ ոչ զոք կամ զինչ ինչ բարի կամ զկարկս յիշելոյ լինիցի՝ բնական ազդեցութիւն 801 է, առ ամփոփելոյ զոմն ընդ երկիւղիւ արարչին, և ճանաչելս յ զիւրո յ բնութեանն տկարութիւն։ ծւ յորժամ յիշատակաւ լինիցի, կամ առ սիրոյ սիրելւոյն* լինի, կամ

142

1» թաւաթենէ (էջ 91)։

%երլ ք, ցրտերն սկսվելուց առաջ, ակնամոմով փակում են փեթակների մուտքերը . արջերը, նախքան ձմռան գալը, քուն են մտնում . էրենե-
ՐԸ 92 * շուտ (հոներից դաշտերն են դիմում, եղջերուները ճշտիվ զգում են ղուգավորման ժամանակը, վայրի էջերը, նախ անձով լցված, արու մըտրուկներին մատաղ հասակում ամլացնում են։ Եվ այս ամենը անասունների մեջ ոչ թե գիտակցական են, այլ բնազդներ են, որ նրանց արարչի կողմից հաստատված են իրենց մեջ ճ օգտակարին ձգտելու և վն աս ակարների ց խուսափելու համար։

ԺԹ

Սակայն, բնազդներ կան ոչ միայն անասունների, այլև մարդկանց մեջ, որ խոսող և գիտակցող են։ Օրինակ ճ երբ աչքը խաղում է, այդ բանին հաճախ հետամուտ եղողներն ասում են, թե բնազդով նոր մարդ տեսնելու նշան է։ Երբ ազդրերում կամ մարմնի այլ անդամների մեջ մկան է շարժվում, ասում են ճ (ձի) հեծնելու, կա* մ ընտիր հագուստներ հագնելու, կա մ սիրելիին հանդիպելու, կամ ծեծ ուտելու նշան է։ Նույնպես ե, երբ ոտքն է քորվում կամ ձեռքը, ասում են ՝ աոաջինը ճանապարհ գնալու կամ անձրևի, իսկ մյուսը ՝ որևէ մեկից մի բան ստանալու կամ տալու նշան է։ Այսպես էլ փռշտալը, լեզուն կծելը, ականջի կանչելը, կոկորդի քորվելը ոչ թե ինչ-որ ոգուց են լինում, այլ բնազդից, որը արարիչը հաստատել է մարմնի անդամների մեջ, որպեսզի (մարդը) գիտակցական զգուշավորության թերացման դեպքում բնազդով պաշտպանվի։

Եվ հորանջելն ու ճապկտալը ոչ թե, ինչպես ոմանք կարծեցին, դե
*Ա ։ 9 է լինում, այլ մարմնի մ եղկությունից ու թուլությունից; Այդ պատճառով հմուտ բժիշկները կարծում են, թե հաճախակի հ որանջելն ու ճապկտալը լորձանյութի հավաքվելուց է, րրը հենց փորձն էլ է ցույց տալիս, որովհետև երբ մեկը հաճախ հորանջում է, ոսկրերի վրա դող է դալիս, և մարմնի մասերով սարս ուռ է անցնում։

Ոչ էլ փռշտալն է դևից, այլ կա*մ ցրտից է, կա՛մ ինչ-որ ուրիշ բնական ներգործությունից։ նաև հառաչելը երբեմն (որևէ բան կամ մեկին) հիշելով է լինում ր երբեմն ՝ առանց որևէ մեկին հիշելու։ Եվ որ (դրտնք) բնազդներ են ու դևերից չեն, պարզ է նրանով, որ անասունների էության մեջ էլ կան նույն բաները։ Եվ հառաչելը, երբ որևէ մեկին կամ ինչ-որ բարի բան կամ տառապանքը հիշելուց չի լինում, բնազդ է ՝ մեկին աստծու երկյուղի ազդեցության տակ պահելու և (նրան) իր էության տկարությոլնը զգալ տալու համար։ Ւսկ երբ հիշելով է, (տյդ դեպքում) կամ սիրելիի սիրուց, կա՞մ անվայել գործերի ու վնասների համար զղջտլուց

14*

առ անարժանս ինչ և զվնասս աշխարելոյ։ Որպէս յորժամ ի լրջեաց ծոլ֊ լայցէ, գիշերական երազովքն ամփոփի ընդ երկիպիւ։

Ի

Ել երազոցն այլ և այչ պատճառք են։ Է ինչ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն, ի նոյն և ի դադարել մարմնոյն և ի քունն զբաղնուն միտքն . և է ինչ զ ո (* բնաւ շիցէ ածեալ զմտաւ, և տեսանէ յերազի* Ել այնր երկու պատճառք են։

Աամ հաստատուն ինչ տեսանել իբր ընդ հայելի օրին ակաւ յԱստուծոյ շնորհացն ազդեցութենէ 20 ^ 9 վասն ի լալութիլնս զմարդն յորդորելայ, ն ոչ յայտ յանդիման ճշմ արտ ութեամ բ. որպէս Յովսեփայ ® 04 և Դանիէլի մեծամեծ իրաց տեսիլք յայտնեցան։

Ել մի իմն* ի հակաոակորդէն. քանզի նա անմարմին է ։ որպէս շունչ մարդոյն անմարմին. Ա ածեալ կերպարանս կերպարանս առաջի նկարէ, մերթ զկանաց ճ վասն ի ցանկաթիւն գրգոելոյ, և մերթ զահագին գազանաց և զսողնոց Հ վասն զարհուրեցուցանելոյ. որպէս և Յոբն ասէ % թէ և երազովք զարհուրեցուցանես զիս։ Ել բազում 805 անգամ ի կանայք կերպս եղեալ, զարս խաբէ յերազի. և է երբէք ճ յարանց կերպս ւդարձեալ, զկանայս յանցուցանէ։ Իբր ոչ եթէ արուակաՆ 30 * & իգական անդամ ք կայցեն նորա, այլ խ աղտ հալ՝* 0 7 ղաման ցանկութեանն՝ տայ հեղուլ ի թաց զարաթիւնսն։ Եւ ոչ յործամ ի մարդ մ տհալ իցէ, և յարոլակաՆ կամ յիգական բարբառս պատէառիցի, պարտ է հաւաաալ թէ արութիւն կամ ի գութի ւն գացէ նորա։ Ել ոչ յորժամ ցուցանէ ՝ թէ ի գան է կամ ի սրոյ երկնչիցի, հալա տալի է. զի նմա գան ճ Աստոլծոյ սասան է, և սրյւաց շնորհք ՝ զոր ի Հոգւոյն 3 *** ոթրոյ ու նիցին։ Կամ ի յարթնութեան 309 կամ ի քաղցրաքուն հանգստեանն ցուցանէ՝ թէ ի գանէ և ի սրոյ երկնչիցի ֆ ղի զմարգիկ յայն ապաստան արարեալ ծոլլացոլցան իցէ խնդրելս յ յԱս» աուծոյ ղօգնականոլթիլնս. զոր և Տէրն իսկ յայտ արար ասելովն, եթէ այս ազգ ոչ ելան է՝ եթէ ոչ պահովք և աղօթիւք։

Ել ոչ ամենայն թալանալ և ցնորել մարդկան ի գիէէ է, այլ է Հ որ ի մաղձոյ է , և է ճ որ ի մ աղաս է, և է՝ որ յոլղղոյն սնանսդոյ, և է % որ խ

մխսճ (էշ 92)։

Է լինում ։ Ինչպես որ (մեկը,) երբ արթուն ժամանակ ծուլանում է, գի֊ շեքային երազներով երկյուղի մեջ է ընկնում

Ի

Երազներն էլ զանազան պատճառներ ունեն։ Դեպք է լինում, երբ մարդ ցերեկը մի բան է մտքով անցկացնում, նույն բանով միտքն ըզրաղվում է նաև մարմնի հանգստանալու ժամանակ, քնի մեջ, իսկ դեպք էլ է լինում, երբ (այդ) բանի մասին բնավ մտածած չի լինում, բ ա 19 երազում տեսնում է։ Եվ դա երկու պատճառ ունի։

Կամ աստծու շնորհների ազդեցությամբ որևէ հաստատուն բան տեսնում են որպես հայեյոլ մեջ, օրինակով և ոչ թե բացահայտ ճշմարտությամբ, (դա լինում է) մարդուն լավ րաների մղելու համար . ինչպես Հովսեփին 99 * ու Դանիելին 999 մեծամեծ երևույթների տեսիլներ երե֊ վացին։

Կամ 4/®*® (լինում է) հակառակորդից (դևից), քանի որ այն անմարմին է, ինչպես որ մարդու • շուչն է անմարմին, > ուստի զանազան կերպարանքներ է պատկերում (մարդու աչքի) առջև, մերթ կանանց
(կերպարանքներ)՝ ցանկություն գրգոելու համար, մերթ ճ ահռելի գազան֊ ների ու սողունների՝ զարհուրեցնելու համար, ինչպես և Հորն է աաում, թե՝ «Երագներով զարհուրեցնում ես ինձ»**։ Եվ շատ անգամ կանանց կերպարանքով երևալով տղամարդկանց խարում է երազի մեջ* երբեմն էլ լինում է, որ տղամարդկանց կերպարանքի փոխվելով կանանց է մոլորեցնում։ Նա ոչ թե արական ու իգական անդամներ ու այլ ցանկության գործարանը խտղտելով դուրս է թափել տալիս սերմը ր
Եվ երբ մտած է լինում մարդու մեջ ու արականի կամ իգականի ձայներով է ներկայանում, չպետք է հավատալ, թե նա արուի կամ էգի հատկություն ունի ւ Իսկ երբ Տ Իլ 1Ց է տալիս, թե ծեծից կամ սրից վախենում է, չպետք է հավատալ, որովհետև նրա համար ծեծը աստծու սաստն է
և սրբերի շնորհները, սուրբ հոգուց են ստանում։ Կամ արթուն ժամանակ և կամ քաղցր քնով հանգստանալիս ցույց է տալիս, թե ծեծից ու որից վախենում է, որպեսզի մարդկանց դրան ապավինել տալով ծու֊ չացնի աստծուց օգնություն խնդրելու գործում։ Եվ այդ մասին հենց տերն է հորդորել ասելով, թե՝ «Այս տեսակի դևը (այլ կերպ) դուրս ելնի, քան պաս պահելով ու աղոթքով»* 9 ։

Եվ մարդկանց նվաղելն ու ցնորվելը ամեն դեպքում դևից չի լինում, այլ պատահում է, որ մաղձից է լինում, երբեմն լորձանյոլթից է լինում, երբեմն՝ ուղեղի դատարկվելուց, երբեմն՝ ստամոքսի խանգարվելուց,
ա

I#—482

ատամոքսէ խանգարելս յ, և է՝ որ յորովայնէ խստանալս յ մինչէ/ ցփրփրել յյյնգամ և զալս յևղեղոլլ 3 ^ ։

ԻԱ

Այլ յուղղոյն սնանալոյ և ի մտար իսկ անկանի մարդ, և խօսի ընդ
և կ ա գի ընդ հողմս։ Ուստի բմիշկք յամառին % թէ բնաւ շիք դեւ որ ի մարդ մտանիցէ. այլ ցաւք են այն, և մ եք դարմանովքն 311 կարեմք
քմշկել։

Այլ մ եք ղալն ոչ ասեմք. քանզի ճշմարիտ է մեզ բան Աւետարա֊ նին՝™, եթէ բազում դեւք, իբրև տեսանէին զՏիսուս ։ աղաղակէին և ե֊ յանէին ի մարդկանէ . և նա սաստէր ի նոսա և ոչ տայր խօսել նոցա .
Հանդերձ այլովք նոյնպիսեօք։ Ել լուսնոտքն որք 3է3 ասին, ոչ եթէ լուսնոլ վնասեալ այնպիսիք կոշին, այլ դաս ինչ է դիւաց ՝ որ ըստ լուսնոյ *** յա յանին։

Ել փորձել այնչափ իշխէ սատանա յ, որ չափ հրաման առնոս Եւ յայտ ի Ցոբայ փորձանացն է* զի եթէ ոչ նախ առ հրաման յԱստՈւծոյ, ռչ ժտեց ալ փորձել զնա, և ի խոզից երամ ակէն, յոր ոչ իշխեցին մ տանել գեւքն՝ եթէ ոչ առին հրաման ի Տեառնէ։ *■

Ի8 :

Այլ են ոմանք % որ վիճին, եթէ բն ալ. իսկ սատանա յ ոչ փորձէ զմարդ։

Այչ յանդիմանին յԱռս/քելոյ, որ ասէ ճ թէ բազում անդամ կամեցայ գալ առ ձեզ, և խաբանեաց զիս սատանա յ։ Ել դարձեալ ասէ ճ թէ ոլ մեզ մարտ ընդ մարմնոյ և ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս և ընդ պետութիւնԱ և ընդ աշխարհակալս աշխարհի խաւարիս այսորիկ։ Եւ յԱւետարանին ասէ ճ թէ սատանայիի ս կ արկեալ էր ի սրտի Ցուդպյի
Ակարովտացւո յ 3 ^, մատնել զնա։ Ել դարձեալ թէ ընդ . պատաոոյն ե֊ մուտ սատանա յ։ Դարձեալ 3 ^ 7 . խնդրեաց սատանա յ խ պրրալել գձեզ իր֊ րև զցորեան։

Ել փորձելսյն^է* այնչափ տայ նմա իշխանոլթիլն, որչափ մարգն հանդոլրժել կարէ. սրպէս երանելի Առաքեալ ասէ ճ թէ հաւաաարիմ է Աս֊

ա

երբեմն՝ փորկապությունից։ (Դրանց հասցնում են) մինչև անդամ փրր֊ փըրելու և աչքերը շուռումուռ տալու (փիլակի)։

ԻԱ

Ուղեղի դատարկվելուց մարդը ցնորվում է և խոսում է պատերի հետ, կովում հողմերի հետ։ Ուստի բժիշկները պնդում են, թե բնավ էլ դև չկա, որ մարդու մեջ մտնի ։ այլ դրանք հիվանդություններ են, և իրենք 9 *՛ 7 դե- ղերով կարող են բուժել (այդ հիվանդությունները)։

Ոայց մենք դա չենք ընդունում , որովհետև մեզ համար ճշմարիտ է
Ավետարանի այն խոսքը, թե՝ «Ոազմաթիվ դևեր, տեսնում էին Հիսուսին, աղաղակում ու դուրս էին ելնում մարդկանց միջից, և &ա սաստում էը նրանց ու թույլ չէր տալիս, որ խոսեն»** և նման այլ բաներ։ Եվ «լուս նոտ» կոչվածները այդպես են անվանվում ոչ թե լուսնից վնասված լի- նել սլ պատճառով, այլ դևերի մի դասից , որը լուսնի նման է հայտնըվում։

Եվ սատանան հանդգնում է Փորձության ենթարկել այն չափով, ոբ չափով որ հրաման է ստանում։ (Դա) հայտնի է Հոբի փորձությունն երից, թե ինչպես (սատանան) մինչև աստծուց հրաման չստացավ, չհանդգնեց փորձ ու Բ1 ան ենթարկել նրան 979 ։ Այլև (հայտնի է) խոզերի երամակից, որի մեջ դևերը չհամարձակվեցին մտնել, մինչև տիրոջից հրաման չստացան**։

ԻԲ

Ոմանք էլ կան, որ վիճում են, թե սատանան մարդուն երբեք փորձության չի ենթարկում։ Ոայց (նրանք) հանդիմանվում են առաքյալի կողմից, որն ասում է, թե՝ «Շատ անդամ կամեցա դալ ձեզ մոտ, սակայն սատանան ինձ ա րղ^լք եղավ»* 9 ։ Դարձյալ ասում է, թե «Մեթ պատերազմը ոչ թե մարմնի ու արյան, այլ այս խավար աշխարհի իշխանությունների, պետությունների ու տիրակալների հետ է»**։ Ավետարանում էլ է ասվում, թե՝ «Հենց սատանան էր Հուդա Սկարովտ ացոլ 99 * սրտում դրել մատնել նրան»**։ Դարձյալ, թե՝ «Սատանան պատառի հետ մտավ* 9 ։ Այլև՝ «Սատանան փնտրեց ձեզ, որ ցորենի նման մա֊
ղի»* 7 ։

Եվ փորձության ենթարկելու իրավունք է տալիս նրան այնքան, որքան մարդը կարող է հանդուրժել, ինչպես որ երանելի առաքյալն է ա

147

*ո ուա ծ, որ ոչ արկցէ ձզեզ ի փորձութիլն՝ առա լել քան զկար ձեր, այլ արասցէ րնդ փորձութեանն և զելս ՝ զի համբերել I կարասջիք։ Ել Տէր մեր ուսոլցանէ յաղօթսն ասել մեզ թէ մի՛ տանիր զմեզ ի փորձոլ֊ թիլն^է 9 , այլ փրկեա զմեզ ի չարէ։ Զի Ց Ոլ ՑՑէ Զէ ^ աղօթիւք կարեմք ապրել ի փորձանաց չարին։

ԻԳ

Եթէ այդպիսի 350 իցէ, ասեն, փորձելոյ վասն հաստատետլ է գնա

Աստուծոյ։

Այլ մ եք ի վերագոյնսն իսկ բազում վկա յութեամ բ Գրոց սրբոց ցոլ֊ ցաք, &է ոչ ի չարչարել և ի փորձել արարեալ է զնա Աստուծոյ . այլ և նովաւ որ ի չարութիւնն կործանեցաւ, գործ բարւոք գործէ Աստուած . թէպէտ և չարն ոչ այնպիսի մտօք մատչի փորձել, այլ համարի յա ժ ե ւ> I
և գտանի պարտաւորեալ։ Թուլացուցանէ ըստ չարեաց կամաց նորա փորձել զառաքինիս . և մտեալ ի փորձութիւնսն նորա ճ իբրև ի բովս, զը֊ տին և ընտրին^ 2 ^ իթթև զոսկի սուրբ ելեալ ի հալոցաց։

Արդ եթէ չարեաց արբանեակ արարեալ էր զնա Աստուծոյ, ոչ յա֊ ւուրսն Աքաաբայ՝ հոդի սուտ լինէր ի բերան մարգարէիցն ստոց . այլ նմա պարտ էր հ արկանել զայն սպասալորութիւնն։ Ել րնդէ՞ր հոգի ճ որ ոչ դաւանէ&22 զՏէթ ^իսուս՝ չիցէ*) յԱստուծո յ, որ զԱստուծոյ սպա֊ սըն ոչ խափանէ, և ընդէ՞ր մարդասպան կոչիցի, որ կեցուցիչն է փոր֊ ՝ ձութեամբք . և րնդէ՞ր որք ոչն հալատան ի Տէր Յիսուս Հ ո (*դիք չարին | կոչէին, եթէ նա Աստուծոյ բանի լ իցէ փորձիչ։ Ել եթէ չարին կամ արա֊ րի Աստուծոյ որդիք իցեն Հրեայք, ընդէ՞ր և ոչ Աբրահա ւ/ 324 այնպէս ա֊ նուանիցիձՀ *, և րնդէ՞ր սուտ և մարդասպան անուանիցի 826 չարն, եթէ ճշմարտութեան կայցէ և Ոչ ի ստութեան։ \

Ել դրեսցուք ՝ թէ Հրեայն յանձնէ խօսիցի սուտ, նա րնդէ՞ր կոչիցի հայր Հրէին ՝ որ ոչ սուտ առնէ զբնութիւնն, այլ որպէս եղևն ճ այնպէս խօսի։ Ել ընդէ՞ր ասիցէ Առաքեալ թէ հնազանդելոց է փրկչին մերում հանդերձ մ ահ ուամբ և սատանայ, և անկանելոց է յիշխանութենէ և ի պետոլթենէ իւրմէ 1 որ աստոլածանալն անձամբ կամեցաւ։ Եւ րնդէ՞ր կապիցի և ի տան ջան ս մ ատնիցի ո ո չ ապաքէն ճ ղի իւրովք կամօք զԱս֊ (

սում, թե՝ «Հարազատ է աստված, որը ձեզ չի գրի փորձության մեջ ՝ ավելի, քան ձեր կարողությունն է, այլ փորձության հետ ելք էլ քույր կտա, որ կարողանաք դիմանալ»**։ Եվ մեր տերը սովորեցնում է մեզ, որ աղոթելիս ասենք, թե՝ «Մեզ մի՛ տանիր դեպի փորձություն, այլ չարիր փրկի՜ր մեզ»* 2 , որպեսզի ցույց տա, որ աղոթքներով էլ կարող ենք ա- զատվել Լարի փորձանքներից։

ԻԳ

Ասում են՝ «Եթե այդպես է, (ուրեմն) աստված նրան փորձության ենթարկելու համար է ստեղծել»։

Բայց մենք Սուրբ գրքի բազմաթիվ վկայություններով վերը ցույց տվեցինք, որ աստված նրան չի ստեղծել չարչարելոլ և փորձելու հա- մար, այլ նրանով էլ, որ չարությամբ կործանվեց, բարի գործ է կատարում աստված , չնայած որ շարն այնպիսի մտքով չի ձեռնարկում փորձության ենթարկելը, այլ կարծում է, թե կհաղթի, բայց պարտված է դուրս գալիս։ (Աստված) թ ոլ Ա է տալիս նրան՝ իր չարակամությամբ փորձության ենթարկել առաքինիներին, և (սրանք), մտնելով նրա փորձությունների մեջ, որպես հնոցի մեջ ք զտվում, ընտրվում են՝ հալոցքներից դուրս եկած մաքուր ոսկու նման։

Եսկ եթե աստված նրան ստեղծել էր չարիքի սպասավոր, Աքաաըի* 2 ® օրոք սուտ հոգի չէր լինի սուտ մարգարեների բերանում*՝*, այլ նա այն սպասավորությունը պիտի աներ։ Եվ ինչո՞ւ այն հոգին, որ չի դավանում տեր Հիսուսին, աստծուց չէ նա, որ աստծու սպասարկությունը շի խափանում։ Ւնչո՞ւ մարդասպան ոլիտի կոչվի նա, որ ապրեցնող է փորձություններով։ Եվ ինչո՞ւ տեր Հիսուսին չհավատացողները Լարի տրդիներ պիտի կոչվեին, եթե նա աստծու խոսքով է փորձության ենթարկում։ Եթե հրեաները չարի կամակատար որդիներ են աստծու, ինչո՞ւ Աբրահամն^ 2 * էլ այդպես չի անվանվում։ Եվ չարն ինչո՞ւ պիտի սուտ ոլ մարդասպան անվանվի, եթե ճշմարտության մեջ է, ոչ թե ստի։

Ասենք թե հրեան իրենից է սուտ խոսում, (իսկ) ինչո՞ւ պիտի հրեայի հայր** կոչվի նա (սատանան), երբ սուտ չի դարձնում նրա էությունը, այլ նա ինչպես ստեղծված է, այնպես էլ խոսում է։ Եվ ինչո՞ւ է առաքյալն ասում, թե՝ «Մահվան հետ մեր փրկիչին հնազանդվելու է նաև սատանան, որն ընկնելու է իր իշխանությունից ու պետությունից, որովհետև անձամբ աստվածանալ կամեցավ»*^։ Են չո՞ւ պիտի կապվի ու տ անրջանքն երի ենթարկվի , ո՞չ այն պատճառով, որ իր կամքով էր ուզում
*մարդկանցից վերցնել աստծու պաշտամունքը և (իր կամքով էլ) կռա

149

աուծոյ սպասն խնդրէր առնուլ ի մարդկանէ ք և ի կռա պաշտ ութիւնս ձգէչ
և դի ւթոլթեամրք . և հմայիւք և քաւդէութեամբ վրիպեցուցանէ զմարդիկ յԱստուծոյ ճշմ արտ ութ են էն։

Ել թշնամի կոշի % վասն զորոմնն ի մէջ ցորենոյ սերմանելոյ. ուստի յայա է ՝ եթէ ոչ 327 բնութեամբ է թշնամի, այլ կամօք։ Եւ եթէ բնոլթեամբ էր նմա չճանաչելն զԱստուած Հայր, զարդին զիա՞րդ կարէր ճանաչել և աղաղակել թէ դու ես Որդին Աստուծոյ։ Ել դարձեալ զառաքելոցննո֊ բա ասել թէ արքն տյնոքիկ ծ առա յք են Աստուծո յ բարձրելոյ։

Ել յայսմ ամենայնէ յայա է ՝ եթէ ոչ է բնոլթեամ բ չար, այլ կամօք*
և ոչ շար և շարշարիչ արարեալ է գնա Աստուծո յ, այլ չարակամ բարուքն նորա աոաքինեցացանէ դարդարս . և նորա ոչ ինչ գոյ յայնմ շնորհ։

ԻԴ

Ել ոչ լուսաարքն, որպէս յառաջագոյն ասաըաք, կենդանից ինչ են
և պատճառք բարեաց կամ շարեաց, այլ միայն յոր կարգեցանն՝ զայՆ սպաստւորոլթիւն հաբկանեն։ Որպէս ասաց Մովսէս, թէ արար Աստուած զլոլսաւորսն մեծամեծս, և եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից ճ չուռա֊ տոլ լինել յերկիր։ Ուստի յայտ * է ՝ թէ վասն լուսատու լինելս յ միայն արաբան, և ի նշանս և ի մամ տնակս յաաւրս, յամիսս և ի տարիս։ Ոչ իբրև զկենւգանիս, այլ իբրև զլուսաւորս լուսատու լինել որքձ* Գ ի ներքո յ երկնից, և զնշանս աստ ուածգիտութեան ցուցա - նել, և ղանձրևաց և զօդոց փոփոխմանց։ Որպէս և Տէր մեր ասէ . յոր֊ ժամ տեսանիցէք ընդ աոաւօտս զերկինս կարմրացեալ, ասէք ճ թէ ան֊ ձրև չինելոց է, և լինի, և յորժամ հարաւ ջնչիցէ, ասէք Հ թէ խորշակ մեծ 330 լինելոց է, և լինի։

Քանզի ընդ ծագել արեգական, օդոյն 331 զխոնաւութիւն ջուրց ա֊ ոեալ % զճառագայթիւքՀՀՀ արեւու արկանէ, և քանզի չև ևս է թանձրացեաը
և ամպացեալՀՀՏ օդն, սա կալիկ մի արդելլովն զնջոյլսն % կարմրացուցանէ միայն զարեւն, և ոչ մթացոլցանէ. ուստի երևի ճ թէ անձրևի նշանակ էւ

Նոյնպէս և լուսին ՅՅՀ ի խոնաւութենէ օդոց նեղեալ, ջանայ յիւրմէ զխոնաւոլթիւնն ի բաց պարզել. ուստի մերձեալ խոնաւութեանն, և ի նա չհսաեալ բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ. որով յայտ առնի անձրե֊ վ ա ց նշանակ։ Ել այն ոչ միայն ի լուսնի, այլ և ի ճրագի ՝ որ նուազա - ք#յԼ 335 լոյս է ՝ևս երեւի։

150

պա շտ ութ յան մեջ է գցում մարդկանց, կախարդություններով, հմայու ֊ թյուններով, աստղագուշակությամբ աստծու ճշմարտությունից շեղում։

Թշնամի է կոչվում ՝ որոմը ցորենի մեջ ցանելու պատճառով ***
Ուստի պարզ է, որ ոչ թե էությամբ է թշնամի, այլ կամ բով։ Եվ եթե հայր Աստծուն չճանաչելը նրա էությունից լիներ, նա ինչպե՞ս կարող էր որդուն ճանաչել ու բացականչել, թե՝ «Դու ես աստծու որդին»**, կամ էլ նրա առաքյալների մասին ասել, թե՝ «Այն մարդիկ բարձրյալ աստծու ձաոաներն են»**։

Եվ այս ամենով պարզ է, որ (սատանան) էությամբ չէ չար, այլ կամ քով» աստված էլ նրան չար ու չտրչարիչ չի ստեղծել, այլ նրա չարակամ բարքով առաքինացնում է արդարներին . իսկ այդ բանում նա
Հ սատանան) ոչ մի շնորհ չունի։

ԻԴ

Իսկ լուսատուները, ինչպես նախօրոք ասացինք, կենդանիներ և բարի կամ չար բաների պատճառ չեն, այլ միայն մատուցում են այն ծառայությունը, որի համար նշանակվել են։ Ինչպես Մովսեսն 382 ասաց, «Աստված ստեղծեց մ եծամ եծ լուսատուները և նրանց դրեց երկնքի հ աստատու֊ թյան մեջ, որ լուսատու լինեն երկրին»**։ Ուստի պարզ է, որ (նրանք) ըս֊
«՛եղծվեցին՝ միայն լույս տալու և ժամանակները, օրերը, ամիսներն ու տարիները նշանակելու համար, ոչ թե որպես կենդանիներ, այլ որպես
Հուսատուներ ՝ երկնքի տակ գտնվողներին լույս տալու, աս տվածաճան աչ֊ ման,, ինչպես նաև անձրևների ու եղանակի փոփոխությունների նշանները ցույց տալու համար։ Ինչպես և մեր տերն է ասում, «Երբ տեսնում եք սւռավոտյան կողմ երկինքը կարմրած, ասում եք, թև անձրև է լինելու, մւ չինում է,և երբ հարավային քամին է փչում, ասում եք խիսսէ տոթ է լինելու, և լինում է»**։

Թանի րր արևը ծագելիս ՝ օդը վերցնում է ջրերի խոնավությունն ու տարիւի ճառագայթների վրա է թափում և (նույն) օդը, դեռևս խտացած ոլ ամպացած Աքնելով, փոքր֊ինչ աղոտացնում է ճառագայթները ու միայն կարմրեցնում է արևը և ոչ թե մթնեցնում։ Դրանից երևում է, որ անձրևի նշան է։

Այսպես էլ լուսինը, օդի խոն ավությունից սեղմվելով, ձգտում է յխոնավությոլնն իրենից հեռացնել» ուստի խոնավությունը, մոտենալով, բայց նրան չհասնելով, բակ է կազմ ում նրա շուրջ* դրանով անձրևի նրյշան է ցույց տրվում։ Եվ դա նկատվում է ոչ միայն լուսնի, այլև խիստ
՜նվազ լոէյս ունեցող ճրագի շուրջ։

151

ԻԵ

ծէ ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թէ մերթ ի շրջելն ծածկեն զլուսաւորսն, և մերթ յայտնեն։ Եւ եթէ զամենայն օր
2Րշի&ին՝ զի ա ՞րդ զարեւն աւրոր ՑՑ ® ալՈլր ի Նոյն արևելս ածից են, և զլուսին յամսեան հազիւ ի նոյն տեղիս։ Եւ այլ ևս ասաեղք են ֆ որ ի տարւոջ 337 հազիլ մի անգամ հասանեն ի նոյն տեղի . և են, որպէս ասենն, յերկո֊ տա սան ամ ի նոյն տեղի, և է, որ ի տարւոջ $88 և ի կիսում, և է, որ յե֊ րեսուն ամի։

Այլ Ւ փորձ իր ա ցն այլազգ յայտ առնի 339 ։ Զի աստեղքն, որք 840
Ղ9 ա յԳ յերկինս են, և զցերեկ անդէն գտանին, թէ երկինք շրջէին, ոչ ի նոյն շաւիղս Հ յորս ցայգն տեսանէաք ճ ի նոյնս և զցերեկն գտանէին, այլ քանզի ընդ նոյն շաւիղս գնան, որպէս և տեսանեմք իսկ և զլուսին և զաս տեղս ի նոյն շաւիղս, յայտ է ՝ թէ նոքա գնան, և երկինք կան անշարժ ետեղակալք։ Որպէս և Աստ ուա ծա տուր իսկ Գիրք հաստատս ւթի ւն կոչեն զերկինս։ Եւ ոչ ինչ հաստատութիւն է, չէ շարժուն։

Իսկ այլոց ի Գրոց պատճառս աո֊եալ, ասեն, ի նոյն իսկ Գիր* գրեալ է ՝ թէ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից, ուստի յայտ է՝ թէ բեւեոեալք են, և ոչ գնայունք։

Այլ 841 թէ այնպէս իցէ, յորժամ 9 ** զԱդամայ ասէ՝ թէ եդ գնա ի դրախտին փափկութեան, բեւեոեալ համարեսցին, և մի* գնայուն։ Իակ եթէ զԱդամայ շրջելն 1 եդ կոչեն Աստուածատուր Գիրք, յայտ է՝ թէ և զլուսաւորաքն զդնացս ՝ 3 * 3 եդ անուանեն 944 Գիրք։

Մանալանդ ղի ևի բազում իսկ տեղիս գտանեմք զդնացս լուսաւորացն^ որպէս յորժամ ասիցէ Տեսոլ որդի Նաւեայ, թէ 3 ** կայցէ արեգակն Հա1*֊ դէպ ձորոյն Գաբաւոնի, և լուսին դէպ դաշտին էլոնայ 3 **։ Ել չասաց ճ թէ երկինք դադարեսցեն ի գնացից իլրեանց, այլ լուսաւորք . ուստի յա յար է՝ եթէ երկինք ե տեղակալ են, և լոլսալորքն գնայունք 3 * 7 ։ Ել առ Եզեկիաւ ասէ* դարձրի շողն անդր էն յետս զտասն աշտիճանօք Աքազեան ապա֊ րանիցն։ Որով երևի ՝ թէ արեգակն դարձաւ յետս, և ոչ երկինք$ Ել յէկ֊ լեսիաստէսն 3 * 6 գրեալ է՝ թէ ծագէ արեգակն, և մտանէ արեգակն, ե ի տեղի իւր ձգի . ինքն ծագեալ անդ գնայ աո հարաւով, և պատի առ Հիւ֊ սիսեաւ 3 * 9 , զի ցացցէ՝ թէ ցերեկ աո հարալակողմամր գնայ ընդ արև֊

152

ԻԵ

հբկինքը չի պտտվում, որի մասին արտաքին գիտնականներնասոլմ են, թե պտտվելիս մերթ ծածկում է լուսատուները, մերթ երևաց֊ նում։ Եվ եթե միշտ պտտվում է, ինչպե՞ս ,Է, որ արևն ամեն օր նույն արևելքի մեջ է թերում, իսկ լուսինը՝ հազիվ ամիսը մեկ, նույն տեղերը։
Ուրիշ աս աղեր էլ կան, որ տարվա մեջ մի անգամ հազիվ են հասնում նույն տեղը . (այնպիսիներն) էլ կան, որ, ինչպես ասում *ն, տասներկու տարում (են հասնում) նույն տեղը, կա, որ՝ մեկ Ու կես, կա, որ՝ երեսուն տարում ։

Ոայց իրողությունների փորձից ուրիշ բան է երևում ։— Աստղերը,
•որ գիշերը երկնքում են, ցերեկն էլ են այնտեղ գտնվում։ Եթե երկինքը պտտվեր, (աստղերը) ցերեկը նույն ուղիներում չէին գտնվի, որտեղ գիշերն էինք տեսնում՛ նրանց։ Ւայց քանի որ նույն ուղիներով են ընթանում, ինչպես հենց նույն ուղիներում ենք տեսնում 1ւ լուսինը, և աստղերը, պարզ է, որ նրանք շարժվում են, իսկ երկինքը մնում է անշարժ, հաստատուն։ Այդպես էլ հենց Աստվածատուր գիրքը երկինքը հաստատություն է կոչում* 1 ։ Ւսկ ինչ որ հաստատուն է, շարժուն չէ։

Հայց ուրիշները, Գրքից պատճառաբանություն բերելով, ասում են՝
«Հենց նույն Գրքում է գրված, թե՝ «Նրանց դրեց երկնքի հաստատության մեջ»*2, ուստի պարզ է, որ (լուսատուները) բևեռված են ու գնայուն
չեն))։

Սակայն, եթե այդպես լիներ, երբ Ադամի մասին ասում է, թե՝
«Նրան դրեց վայելչական դրախտի մեջ», բևեռված պիտի համարեն և ոչ թե գնայուն։ Ւսկ եթե Ադամի շրջեւը Աստվածատուր գիրքը «դրեց» է ասում, պարզ է, որ լուսատուների շարժվելն էլ է «դրեց» ասում։ Մանավանդ որ (Գրքի) բազմաթիվ տեղերում գտնում ենք լուսատուների շարժման մասին . օրինակ 1 Նավեի որդի Հեսուն 334 ասում է, թե՝ «Թող կանգնի արեգակը Գաբավոնի ձորի դիմաց, իսկ լուսինը՝ էլոնի դաշտի դեմ»*&։
Եվ չասաց, թե՝ երկինքը թող դադարի իր ընթացքից, այլ՝ լուսատուները . ուրեմն պարզ է, որ երկինքն անշարժ է, իսկ լուսատուները՝ շարժվող։
Եզեկիայի^^ վերաբերմամբ էլ է ասում՝ «Շողը թող տասը աստիճանով ետ դառնա Աքազյան ապարանքից»^^: Ղրանից երևում է, որ ետ դարձողը արեգակն է, ոչ թե երկինքը։ Եվ «Եկլեսիաստւես»** 7 ֊ում գրված է, թե՝ «Արեգակը ծագում է, արեգակը մտնում է և իր տեղն է դառնում։
Երբ ինքը ծագում է, գնում է դեպի հարավ և պտտվում դեպի հյուսիս» 4 , որպեսզի ցույց տա,թե ցերեկը հարավային կողմով գնում է դեպի արև -

ստո֊

մուտս , և զցսԱգ առ հիլսիսեաւ ա դառնալ յարևելս ՝ 351 ընդ լերանց րոտովք, որպէս ասեն իմաստունը . և ոչ ընդ ծով 9 որպէս ասենն, և ոշ ի ներքոյ երկրի . զի ի ներքոյ երկրի ոչինչ է, որպէս ասէ Տոր թէ ձգեաց զերկիրս ի վերայ ոչընչի 352 . և յասորի Եսաի*,*** թէ կացոյց զերկիր ի վերայ ոշընչթ* 4 ։ Եւ րնչի իմիք յոչրնչի չէ հնար գեալ, և ոչ ցամաքական բնաթեան ընդ խոնաւութիւն ջուրց։

Առ, ասեն, մ եք իոկ աշօք տեսանե մք, զի ի ծովէ ելանէ։

Եւ զալն ոչ դիտեն ՝ թէ վասն զի ցամաք ուրեք ի ծովէ անտի* նն ոչ երևի, լալն սակս թուի ՝ թէ ի ծովէ անտի^^ ելանիցէ։ Որպէս յործամ թէ լարեմ ուտս ոք մօտ իցէ, և լեա։ւն ինչ յարևելից կողմ անէ կալցէ, թուի նմա՝ թէ ի լեռնէ անտի 367 ելանիցէ արեգակն։ Ել յամենայն տեղիս, որ
Լ՚նդ անրաւ 3 ** ինչ ոք ուրեք կալցէ, թոլի նմա՝ թէ անտի 3 ® 9 ուստեք ի մօտէ ելանիցէ արեգակն։ Նոլնպէս և նոցա՝ որ մօտ առ ծովուն կայցեն, քանզի ոչ կար է ակնրաց ի ցամաք գործել, թոլի՝ թէ ի ծովէ ելանիցէ. որ ոչ ի ծովէ անտի 360 ելանէ, այլ ի ծագաց երկնից։ Որպէս և Դալթի ի
Հոգալն 381 սրրոյ ուսն ալ, ասէ՝ թէ ի ծագաց երկնից են ելք նորա, և հան֊ գի ոտք նորս։ մինչև ի ծագս նորուն։

Այլ և ցօղ սաստիկ ք ասեն ։ արկանէ յաշխարհին* ուստի լալա է՝ թէ ի ծովէն ելանէ։

Եւ Ո 1 դիտեն՝ թէ ղօդոյն, որ ցայգ առնոժ^ ի խոնաւութենէ
ջուրց, հաս հաչ ջերմ ութ հան ճառագայթից արեգականն 1 շ քթեցուցանէ ի բաց զտամկոլթիլնն, ուստի ոչ միայն անդ, այլ քամենայն երկրի ընդ արևածայրս 363 ցօղ անկանի։

Եւ հթէ երկինք շրջիցին, զիա՞րդ զԵոոնայն 344 և զայլոց աս տեղաց պատճառաւորաց ա սիրեն յասսրեղատ ոլնսն մա անել, ոըոց մ տանելն ա֊ պաքէն գնալով լինիցի, և ոչ առանց գնացից։

ԻԶ

Այլ և երկիր, ասեն, ի միջոցի կայ։ Ել տան օրինակ ինչ այսպիսի % թէ զփամփուշտ^* 0 , յորժամ փչել կամիցիս, րնկեաի ներքս հատ մի կորեկան . և փուքն ՝ որ ի փամփ շտին ար դելու առնոլ զկորեկահատն և

* Հետևելով Հ. Աճաոյանի, Լ. Մարիէսի և այլոց պնդումներին՝ հրատարակության «յԱւարիսն ասի» արտահայտությանը փոխարինել ենք գրչագրի «յասորի Օսաի» քնթէրցմամր (ծան. հրատ.)։

ր

154

թ

մուտք, իսկ գիշերը հյուսիսային կողմով դառնում է դեպի արևելք՝ լեռ֊ ների ստորոտներով, ինչպես ասում են գիտնականները, և ոչ թե ծովի միջով, ինչպես (ուրիշներն) են ասում, ոչ էլ երկը ի տա կով, որովհետև երկը ի տակ ոչնչության է, ինչպես Լորն է ասում, թե ՝ «Կախեք երկիրը ոշնշի վրա» 396 , և Եսայու (Մարգարեության) ասորական (օրինա֊ կում) 999 , թե ճ ((Հաստատեց երկիրը ոչնչի վրա»**։

Եվ որևէ առարկա ոչնչության վրայով չի կարող գնալ, ոչ էլ ցա֊ մ արային գոյացությունը ՝ ջրերի խոնավության միջով։

«Բայց ,— ասում են ,— հենց մենք մեր աչքով տեսնում ենք, որ (ա֊ րևը) ծովից է ելնում»:

Եվ չգիտեն, որ ծովից ցամաքը չերևալու պատճառով այնպես է թվում, թե (արևը) ծովից է ելնում հ Ինչպես որ մեկը եթե կանգնա ծ է ինի արևմտյան կոր/մ/ոմ, իսկ արևելյան կողմում մի լեռ լինի, նրան կթվա, թե այն լեռնիր է ելնում արեգակը։ Եվ բոլոր տեղերում, եթե մեկը կա նգ֊ նած է /ինում անսահմանափակ տարածությրսն մեջ, նրան թվում է, թե այնտեղ ինչ֊որ մոտիկ տեղից է ելնում արեգակը։ Նույնպես էլ ծովի մոտ գտնվողները, քանի որ չեն կարող տեսադաշտը ցամաքին հասցնել 94 ®, կարծում են, թե (արևը) ծովից է ելնում, այնինչ ոչ թե ծովից, այլ եր֊ կրնքի ծայրերից է ելնում։ Ինչպես որ Դավիթրսուրբ հոգուց սովս֊ րելով, ասում է, թե՝ «Երկնքի ծայրերից է նրա ելքը, նրա հանգիստն էլ մինչև նույնի ծայրերը»**։

«Բայց ,— ասում են ,— սաստիկ ցող է իջեցնում երկրի վրա, ուրեմն պարզ է, որ ծովից է ելնում»։

Եվ չգիտեն, որ արեգակի ճառագայթների ջերմությունը հասնելով
•լուրս է ցայտեցնում գիշերը ջրերի խոնավությամբ հագեցած օղի թտ֊ ցությոլնը, այդ պատճառով էլ ոչ միայն այնտեղ, այլև ամբողջ երկրի վրա արևածագին ցող է նստում։

Եվ եթե երկինքն է պտտվում, (ապա) Կռրէնոսի ո ւ պատճառ դար֊ ձող 94 * մյուս աստղերի մասին ինչո՞ւ են ասում, թե «մտնում են տստղա֊ տունը»։ (Իսկ) նրանց մտնելը, իսկապես, գնալով է լինում և ոչ թե ա֊
•լանք շարժման։

Ի»

«Սակայն ,— ասում են ,— երկիրը մեջտեղն է կանգնում»։ Եվ այս֊ պիսի օրինակ են բերում , եթե կամենաս փուչիկը փչել, նրա Ներսը մի կորեկահատիկ գցիր . և փուքը, որ փակվում է փուչիկի մեջ, կվերցնի

155

ի միջոցի ունի, ոչ ի վեր տայ գալ և ոչ ի խոնարհ ձգել։ նոյնպէս, ասեն ք .
և օդս որ է ի մ էջ գնդին երկնից՝ փակեալ կայ, և ունի զաշխարհս ի հասարակածի . ոչ ի վեր տայ վերանալ և ոչ ի խոնարհ հակել։

Նախ յիւրեանց իսկ բանիցն յանդիմանին* զի ասեն թէ որ ինչ թե֊ թև է, ի վերին 387 կողմն գնայ. և որ ինչ ծանր է, ի խոնարհ։ Որպէս և փորձ իսկ իրացն յայտ առնէ , զի ծուխ և շոգի երկրի՝ և բոց հրոյ, քան֊ գի թեթևք են, ի վեր կողմն գնան . և զքար և զերկաթ և զւփայտ և զայլ
ևս ինչ նոյնպիսիս, որչափ և ի վեր ոք ձգիցէ ՝ ի խոնարհ միտեալ իջա֊ նեն։ Ել եթէ զսակալ ինչ զծանրութիւնս ոչ կարէ օդն ի վեր առնուլ ու֊ նել, որչա՞փ ևս առաւել զայնչափ ծանրութիլն երկթի չէ հնար օդոյ ի վեր ունել ք այլ Աստոլծոյ բանին ճ որ կացոյց զնա ի վերայ ոչրնչի 388 ։

Ել որ երկմտիի ոք ՝ թէ զիա՞րդ կարիցէ այսլափ*** ծանրոլթիլն ի վերայ ոչթնչին 10 կաչ, հայեցեալ յերկնիցն հաստատութիւն ՝ որ ոչ ի վե֊
Ր ա յ իրիք կ ա 1։ և հաւանեսցի ճ թէ որ զերկինս բանիլ հասաատեաց ի վե֊ բայ ոչընշի 37 *, Նոյն և զերկիր կացոյց ի վերայ ոչընչի 372 , և նորին* 7 * հրամանն ունի և 374 զերկոսին անշարժս և ետեղակալս։ Ըստ այնմ ՚՝ թէ ինքն ասաց, և եղեն . հրամայձաց ք և հաստատեցան։ Եւ կացոյց զնոսա յաւիտեանս յաւիտենից 378 * հրաման եդ, և ոչ անցցէ։

Ել 876 այլ ևս 877 ասեն։ Թւէ* 78 ի վերայ ոչթնչի*™ կամ երկիր, զիա՞րդ ասէ Դաւիթ՝ թէ հասաատեաց զերկիր ի վերայ քոլրց, և դարձեալ թէ ինքն ի վերայ ծովոլ արկ զհիմունս նորա, և ի վերայ գետոց պատրաստն աց զնա։

Որ զայդ* 8 ® ի Դաւթայ լուալ, զմիւսն ի Տոբայ և յԵսայեայ լուիցէ , զի նոքա ի վերայ ոչրնչի 3 ^ ասեն, և սա ի վերայ ջուրց։ Արդ ոչ եթէ հակառակ ինչ միմեանց են Գիրք, այլ զոր միոյն թողեալ է, միւսն աոչնու* 8 * նովին Հոգւով* 83 ։ Որպէս տեսանեմք իսկ ՝ զի որ ինչ Մովս էսի չէ ասա- ցեալ, այլ մարգարէք լցին նովին Հոգւով 38 *։ Մովսէս ասէ . եստեղծ ԱստՈլած զմարդն հող յերկրէ, և փշեաց ի նա շունչ կենդանի։ Եւ փչելն դեռ
ևս ի միջի կայ կարծելս յ թէ իցէ՞ արարած շունչն թէ չիցէ։ Արդ գա յ Զա֊ քարիտ մարգարէ նովին Հոգւով 885 վարեալ, և 388 ցոլցաՆԷ զար ար ած շըն֊ չոյն։ Ասէ . որ հաստատէ զհոգի մարդոյն ի նմա* և Եսայիաս ասէ Հ թէ զամենայն շունչ ես արաբի։

Նոյնպէս և ոչ զհրոյ և ոչ զջթոյ, և ոչ զօդոյ, և ոչ զփայլատականց ֆ
և ոչ զորոտմանէ, և ոչ զխաւարէ ճառէ ինչ Մովսէս , զորս յերկուց ի մեծ

456

կորեկահա՛տիկն ու մեջտեղում կպահի, թույլ շի տա ո չ վեր բարձրանա՚ Ւ ո՛չ էլ ցած իջնի։ Ասում են՝ այսպես էլ օդը, որ երկնքի գնդի մեջ փակ - ված է, երկիրը պահում է մեջտեղում . թույլ Ժ տսյ լիս ոչ դեպի վեր՛ բարձրանալ, ոչ էլ դեպի ցած հակվել։

Նախ հենց իրենց խոսքերով քննադատվում են. որովհետև ասում են, թե ինչ որ թեթև է, դեպի վեր է դնում, իսկ ինչ որ ծանր է՝ դեպի ցած։
Երևույթների փորձն էլ է այդպես ցույց տալիս, ինչպես ՝ երկրի ծուխն ու գոլորշին և կրակի բոցը, թեթև լինելու պատճառով, դեպի վերևի կողմն–են գնում, իսկ երբ մեկը քարը, երկաթը, փայտը և նման ուրիշ բաներ որքան էլ դեպի վեր է նետում, դեպի ցած ձգտելով իջնում են։ Եվ եթե օդը չի կարողանում այդ փոքր ծանրությունները վեր բռնած պահել, ա- ռավել ևս հնարավոր չէ, որ երկրի այնքան ծանրությունը վեր պահիր
Ոայց դա կարող է անել, աստծու խոսքը, որը երկիրը հաստատեց ոչըն - չի վրա։

Եվ այն մարդը, որ երկմտում է, թե այսքան ծանրությունն ինչպե՞ս՜ կարող է ոչնչի վրա կանգնել, նայելով երկնքի հաստատությանը, որը որևէ բանի վրա չէ, կհամոզվի, թե ով երկինքը խոսքով հաստատեց ոչնչի վրա, նույնն էլ երկիրը դրեց ոչնչի վրա։ Եվ նրա հրամանն ՛էլ եր֊ կուսիէն պահում է անշարժ ու հաստատուն՝ ըստ այն խոսքի, թե՝ (Հենքն ասաց, և եղան, հրամայեց, և ստեղծվեցին, հաստատեց նրանց հավիտյանս հավիտենից. հրաման տվեց, և զանց չի արվում»**։

//ւրիշ բան էլ են ասում ։— «Եթե երկիրը ոչնչի վրա է հաստատված,
Դավքէթն ինչո՞ւ է ասում, թե՝ «Հաստատեց երկիրը ջրերի վրա»* 2 ՝ Խ դարձյալ, թե՝ «Ւնքը ծովի վրա գցեց նրա հիմքերը և գետերի վրա պատրաստեց այն )>* 2 ։

Ով Դավթից լսեց այդ, մյուսն էլ Լորից ու Եսայուց թող լսի, որովհետև սրանք «ոչնչի վրա» 2 են ասում, իսկ նա՝ «ջրերի վրա »՝***։ Այդ֊ սլիսով գրքերը 345 ոչ թե միմյանց հակասում են, այլ ինչ որ մեկը թողել է, մյուսը լրացնում է նույն հոգով։ 1>նչպերյ տեսնում ենք էլ, թե ինչ որ
Մովսեսը^^ շի ասել, ուրիշ մարգարեներն են լրացրել նույն հոգով։ Մովսեսն ասում է՝ «Աստված ստեղծեց մարդուն երկրի հոդից և նրա մեջ՛ կենդանի շունչ փչեց»**։ Եվ «փչել»–ը դեռևս տեղիք է տալիս կասկածելու, թե շունչը ստեղծվա՞ծ (առարկա) է, թե ոչ։. Ահա գալիս է միևնույն հոդով ղեկավարվող Չ.ս*քարիա մարգարեն 547 և ցույց է տալիս ջնչի ստեղծված (առարկա) ւինելը։ (թ աքարի աս) ասում է ճ «Նա ստեղծեց մարդու հոգին նրա մեջ»**, Եսային էլ ասում է, թե* «Ամեն շունը ես ստեղծեցի»* 2 ։

Այսպես էլ Մովսեսը չի խոսում ո՛չ կրակի, ոչ ջրի* ոչ օդի, ո չ փայլատակումների, ոչ որոաման, ոչ խավարի մասին։ Դրանց վերաբերյԽջ

անփթոցն, յերկնից և յերկրէ, պարտ է իմանալ թէ ամենայն ինչ որ ի մ՛իջի նոցա գաանի ճ հարկ է զի ընդ նովին արարեալ իցէ* ըստ այն մ՝ թէ արար Աստուած զերկինս և զերկիր և զամենայն որ ի նոսա։

Ի է

&Ա ղՒ մ 1՝ Հ պատուօք™ ինքնակերության ագիտաց կարծիցին , որոց արարածն ի Մովսէսէ ոշ ճաոեցալ, առ ի հատանելոյ զպատճառն պատ ֊ ճառախնդրացն այլովք մարգարէիլք Նոյն Հոգի ընծայեցացանէ զարա֊ րածն նոցա։

Նախ Դալիթ իսկ, որով զամենայն իմանալի զօրոլթիլնսն և զերևելի արարածս ի փաոատրութիւն արարլիՆ կոչէ, յորմամ ասիցէ. օրհնեցէք պնա երկինք և երկիր և հրեշտակք և զօրոլթիւնք և հուր և հողմք և մրրիկք ճ
*էր առնեն ղրան նորս։։ Ել որ ի պաշաօն մտանենգ և զարբանեկութիլնն հարկանեն է յայտ է՝ թէ արարածք են։

Ել ձիւն և սառն և կարկուտ և մրրիկք Հ թէ յայլմէ արարշէ էին, որ կ ո 1էր զնոսա Հոգին ի փաոաարոլթիէն 3& ^, այլ իբրև զօտարոտիս մեկուսի դնէր։ &այց նա տեսանեմօ աւանիկ ճ զի ոչ զնոսա միայն , այլ և զվի֊ շապս և ղւգազանս և ղխաւար և զփայլաաակունո , զոր ի չարէ դնեն, ի
Նոյն փառա տր ութ՛ի ւն նորին Հո գւոյ ՅՇ9 կոչեց Լալ և Դաւթաւ և երեք ման֊ կամբքն ի հնոցի անդ ընծայեցուցանէ. զի ցոլցցէ ճ թէ յումմէ 390 արա֊ րեալ են, ի նորին և ի փաոատրութիւն յիրաւի կոշին։

Ել ոչ որպէս Մարկիոնն դանդաչէ Հ թէ արդարոյն արարածոց պարտ է օտարին բարւոյ 39 ^ պաշաօն մատուցանել վասն րարերարութեան, զո֊ վայ անհամոլթիլնն ի դէպ մամանակի յանդիմանեսցուք։

ԻԸ

Ել այպ, թէպէտ յայնմանէ, իսկ յայտ է՝ թէ որ ինչ ի փաոատրութիւն ա/րարչին կոշփ, նորա արարած է, այլ և զմիոյ միոյ իսկ ի նոցանէ զա֊ րարած մարթի ի Գրոց ցո լցան ել։

Նախ զհրեշտակացն, որպէս աս է Դաւիթ % թէ արար զհրեշտակս իւր հոգիս, և զպՂսշաօնեայս իւր բոց հրոյ։ Ապա և զհրոյ, և զայլոցն ևս մի քւստ .մի ո՚ջէ* *ըփա յլատակոլնս իւր յանձրեւս արար։ Ել փայլատ ակունք ոչ

ա

պետք է իմանալ երկու մեծ անոթներից՝ երկնքից րլ երկրից, որովհետև ինչ որ գտնվում է նրանց մեջ > պետք է որ նրանց հետ 348 ստեղծված լի֊ նի՝ ըստ այն խոսքի, թե՝ «Աստված ստեղծեց երկինքն ու երկիրը և նրանց մեջ եղող ամեն ինչ»**։

Իէ

Բայց որպեսզի տգետները չկարծեն, թե ինքնագոյության պատիվև ունեն նրանք, որոնց ստեղծվելը Մովսեսի կողմից չպատմվեց, պատճառ փնտրողների պատճառաբանությունը ծխտելոլ համար, նույն հոդին ու֊ րիշ մարգարեների միջոցով ցույց է տալիս նրանց ստեղծված լինելը։

Նախ՝ հենց Դավթի միջոց ով՝* 49 , որը բոլոր անտեսանելի գոյացություններն ու տեսանելի առարկաները արարչին փառաբանելու է կո ֊ չում, երբ ասում է ՝ «Օրհնեցե՛ք նրան, երկինք ու երկիր, հրեշտակներ րլ զորություններ, կրակ, քամիներ ու մրրիկներ, որ կատարում եք նրսր խոսքը»**։ Եվ (նրանք), որ ծառայության են մտնում ու սպասավորում թյուն անում, պարզ է, որ ստեղծվածների 50 են։

Իսկ եթե ձյունը , սառույցը, կարկուտն ու մրրիկները ուրիշ արար - շից (ստեղծված) լինեին, հոգին նրանց չէր կոշի (աստծու) փաոաբա֊ նության, այլ, իրրև օտարոտիներ, մի կողմ կթողներ։ Բայց ահա տես՝֊ նում ենք ։ որ ոչ միայն դրանք, այլև վիշապները, գազանները, խավարն ու փայլատակումները, որոնց չար (արարչից ստեղծված) են համարումդ նույն հոգին նույն փառաբանության է կոչել եւ Դավթի, 1ւ հնոցի մեջ նետված երեք կտրիճների 351 միջոցով, որպեսզի ցույց տա, թե ումից ստեղծված են, նրա փառաբանության համար էլ իրավամբ կանչվում՜ են; Եվ ոչ թե, ինչպես Մ արկիոնն^Հ* է ցնդաբանում, արդարի արարած - ները պետք է բտրի օտարին պաշտեն՝ բարերարության համար։ Դրա անհեթեթությունը մի հարմար ժամանակ կքնն աղատենք։

ԻԸ

Եվ արդ չնայած որ հենց նրանով պարզ է, թե ինչ որ կանչվում է արարչի փառաբանման, նրա արարածն է, բայց նրանցից յուրաքան *֊ չյ*որի արարած լինելը մեկ առ մեկ կարելի է ցույց տալ և Գրքից։

Նախ՝ հրեշտակների մասին։ Օրինակ, Գավիթն ասում է, թե՝ «Իր հրեշտակներին հոգիներ արեց և իր պաշտոնյաներին 1 կր ա կի բոց»* 9 *
Ապա մեկ առ մեկ (խոսում է) և՛ կրակի, Լ՛ ուրիշ բաների մասին։ «Իր՝ փայլակներն անձրևներ դարձրեց»* 4 ։ Իսկ փայլակները որևէ այլ տեղից*

15 »

եթհ այլ ուստեք են, եթէ ոչ ի բնութենէ հրոյ։ Եւ զխաւարէ ասէ . եղիր ղխալար, և եղև գիշեր։ Ել զորոտմ անէ և զհողմոյ միանգամ այն ասէ Ա - մովս ՝ թէ որ հաստատէ զորոտոլմն և հաստատէ զհողմ, Տէր ամենակալ անուն է նորա։ Ել այսպէս զոր միոյ մարգարէի թողեալ իցէ՝ միլսովն լնու Հոգին սուրբ։

Արդ եթէ Դաւիթ ասէ ճ եթէ ի վեր այ ջուրց է երկիր, և Յռբաւ & 392 ծ֊ սայեալ թէ 393 ի վերայ ոշընչի^* կ ա Տ, ոչ իեչ է ընդ այն զարմանալ, և ոչ զմարգարէութիլնն հակառակ միմեանց համարել . քանզի և այն ճրշ - մարիտ է, և այս հաստատուն։ Եւ առ օրինակ ի մարմնոյ, որոյ ի վերայ մորթ և միս է, և ի միջի երակք և խողովակը արե ած 395 , և ի ներքոյ դար- ձեալ նոյնպէս մորթ և միս . և է մարմին և ի վերոյ քան զերակս արեանն
և ի ներքոյ 396 քան զերակսն։ Ըստ նմին օրինակի 397 և երկիր ի վերայ
1Ր Ո Ց է ։ ՝@ ա նղի ի միջի իլրում ունի զջուրս, և ի ներքոյ քան զջուրս . և ի վերայ ոչընչի, հաստատեալ կայ ետեղակալ, և ունի յինքեան զամփոփ 398
ՂԼ ո ձ& բնութիւն ջրոցն։ Ել երկոբունը 399 մ արդար էոլթե անցն մի և նոյն դիտաւորութիլն է, և չիք ինչ այլաբանութիլն ի միջի։ քանզի ոչ այլ և ա 1Լ Հ ր գի ետուն զմարգարէութիլնն, այլ նոյն և մի Հոգի , որ արժանի արար ղմին պատմիչ առնել այլոց իրաց, և զայլսն մնացելոցն ի նմանէ։

ԱրԴ Ղի երկինք ոչ շրջին, ղի ամենայն ինչ որ չէր և եղև Հ արարած
Հ 400 և ոչ ինքնակաց, առաջին բնոլթեանցն օրինակը և հ՛րոց վկայոլթիլնք րալական էին հաւանեցուցանել զմաավարժս։ @այց քանզի Հ ի նմին յա - մառութեան կան ճ զամենայն ինչ կենդանի և շնչաւոր համարելով^*՝, ոչ հեզգասցուք ըստ մերում կարի և այնմ ևս առնել պատասխանի։

լեն, քան կրակի էոլթյանից 333 , հավարի մասին էշ ասում է՝ «Դրեցիր խավարը, և եղավ գիշեր»*՝։ Իսկ որոտման ու հողմի մասին միաժամանակ ասում է Ամովսը 3 **, թե՝ «Ով ստեղծում է որոտումը և ստեղծում է քամին, նրա անունը Տեր ամենակալ է»*%։

Եվ այսպես՝՝ ինչ որ մի մարգարեն բաց է թողել, սուրբ հոգին մյոլսի միջոըով լրացնում էր

Ուրեմն , եթե Դավթի միջոցով*** (հոգին) ասում է , թե՝ «Երկիրը ջրերի վրա է, իսկ Հորի և Եսայու միջոցով ք % թե ՝ «Ոշնչի վրա է գտնվումս, դրա վրա լպետք է զարմանալ, ոչ էլ մարգարեությունները միմյանց հա֊ կա ռակ համարել, որովհետև և այն է ճշմարիտ, և՛ այս Հ հաստատ։
Վերցրու օրինակ մարմնից, որի վերևի մասում մորթ ու միս կան, մեջր՝ նյարդեր ու արյան խողովակներ, իսկ ներքևի մասում՝ դարձյալ նույնպիսի մորթ ու միս. և մարմին կա թե՛ արյան երակներից վերև և թե 9 եզրակներից ներքև։ նույն ձևով էլ երկիրն է ջրերի վրա. որովհետև իր մեջ պարունակում է ջրերը և ջրերի ներքևում է . // ոչնչի վրա հ աստ ատված է անշարժորեն, և 9 իր մեջ ամփոփած՝ բովանդակում է ջրերի լույծ էությււլնը։ Եվ երկու մարգարեություններն էլ միևնույն միտքն ունեն . այնտեղ որևէ հակասություն չկա։ Հանի որ մարգարեությունը տարրեր հոգիներ շեն տվել , այլ միևնույն հոգին , որը արժանի է համարել մեկին պատմիչ դարձնել զանազան իրողությունների, իսկ ուրիշներին ՝ նրա կողմից բաց թողնվածների։

Այսպիսով՝ որ երկինքը չի պտտվում, որ ամեն բան, ինչ չկար, բայց ստեղծվեց, արարած^** է և ոչ թե ինքնագո, հիշյալ գոյակների օրին ակ՛֊ ները և Գրքի վկայությունները բավական էին (դրանում) համոզելու խելամիտներին։ Ոայց քանի որ նայն համառության մեջ են մնում (նրանք, որոնք) ամեն ինչ կենդանի ու շնչավոր են համարում, (ուստի) չենք ծուլանա, ըստ մեր կարողության՝ դրան ևս պատասխան տալ։

161

11—–482

Գ ԻՐՔ ԵՐՐՈՐԴ

ԵՂԾ ԿՐՕՆԻՑ ՅՈԻՆԱՑ ԻՄԱՍՏՆՈՑՆ*

Ա

Լուսին, ասեն, քան զարեգակն երեսուն 2 օր անցեալ ընդ ամենայն աստեղատունսն, այսինքն ընդ ամենայն երկինս, հասանէ ի նոյն տե֊ ղիլ և արեգակն ի տարւոջ 3 ։ Ել երկինք զմի տիլ և զիջեր առածեալ զին ֊ քեամբք, շրջին ի նոյն տեղի։ Ել եւթն աստղ միայն կ գնայուն, և այլն ամենայն բելեռեալ են յերկինս . և որ գնայուն աս տեղքն են՝ արե գակն
և լուսին, և այլ ևս հինդ աստղք, ոչ թէ 4 յարևե լից յարևմուտս գնան՝ ա յլ յարևմաից յարևելս։

Ել տան օրինակ ինչ որ ոչ նման է . եթէ յորժամ անիլ շրջանակի *- ցի, և մրջիլն մի ի խեցին գնայցէ յարևմ աից կողմ անկ ընդ արեելս 5 , վասն անուին արա գա գոյն ընդ արևմտից կողմն շրջելոյ թոլի ՝ թէ մրր֊ ջիւնն յարևելից յարևմ ուտս կոյս ընթանայցէ* որ ոչ յարևելից յարևմու֊ ւոըս կողմն գնայցէ ՝ այլ յարևմտից արևելս է և անիւն ստկպ շըջելովն տյնպէս երևեցուց անէ։

Ել երկինք, ասեն, որչափ ի վեր են՝ դոյնչափ ի խոնարհ են, և դոյն֊ չափ յամենայն կողմանց շուրջ զերկրաւ, և զերկիրս շուրջ ջուր պատէ,
և զջուրն և վերկիր ՝ օդ, և զօդն և ղջուր և զերկիր ՝ հուր։ Ել լուսնի չեք իւր լոյս աոանձինն, այլ յարեգակնէ Շ զտյ ի նա լոյսն . և յայտ անտի 7 է, ասեն, զի յորմէ 8 կուսէ արեգակն 9 իցէլ յտյնմ թերէ սկսանի ի նմա լոյս ծնանել . և ըստ հեռաւորութեան արեգականն ՝ սակաւ գա յ ի նա լոյ ֊ ս րն+ և ըստ աակաւ տակալ մ երձենալո յն՝ յ աճ ախ է ի նա քոյսն, և յոր - ժամ մօտ հասանէ ի նա՝ լնու . և յորժամ անց անէ գարե գակամ բ սկսանի՜ տակալ նուաղել . և որչափ ի բացն հեռանայ ճ այնչափ պակասէ ի նմանէ լոյսն, մինչև ամենևին նուաղէ «և յորժամ միւս անգամ հանդիպի, ծագէ ՜ ի նմա սակաւիկ ինչ ի լոլսոյն վասն հեռաւորութեան , և որչափ մերձե - նայ, այնչափ առ սակաւ սակաւ աճէ ի նա լոյսն։

462

Ա

ԵՐԲՈՐԴ ԳԻՐՔ

ՀՈՒՆԱԿԱՆ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐՆԵՐԻ ՈԻ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԵՐՔՈԻՄՐ

ՀէԼոլոինը ,— ասում են ,— արեգակից ավելի արագ^ երեսուն օբում անցնելով բոլոր աստղատներով, այսինքն՝ ամբողջ երկնքով, հասնում է նույն տեղը, իսկ արեգակը (այդ տարածությունն անցնում է) մեկ տարում։ Երկինքն էլ, մեկ ցերեկ ու մեկ գիշեր պտտվելով իր շուրջը, վերադառնում է նույն տեղը։ Եվ միայն յոթ աստղեր կան շարժուն, իսկ մյուս բոլորը բևեռված են երկնքում։ Նրանք, որոնք շարժուն աստղեր են — արեգակը, լուսինը ոլ մյուս հինգ աստղե/ւը — ոչ թե արևելքից դեպի արևմուտք են գնում, այլ արևմուտքից դեպի արևելք»։

Եվ բերում են չհամապատասխանող մի օրինակ* թե երբ անիվը պտտվում է, և շրջանակի վրա մի մրջյուն է գնում արևմտյան կողմը ա-
Վելի արագ պտտվելու պատճառով թվում է, թե մրջյունը արևելքից դեպի արևմտյան կողմն է ընթանում, այնինչ ոչ թե արևելքից դեպի արև- մրտյան կողմն է գնում, այլ արևմուտքից դեպի արևելք, և անիվն արագ սլա ավելով է այնպես ցույց տալիս։

Ասում են՝ երկինքը որքան դեպի վեր է, նույնքան դեպի վար է, նույնչափ էլ բոլոր կողմերից երկրի շուրջ է։ Երկիրը շրջապատված է ջրով ք ջուրն ու երկիրը օդով, օդը, ջուրը և երկիրը կրակով։ Լուսինն էլ սեփական լույս չունի, այլ արեգակից է լույս գալիս նրան։ Ւսկ դա, ա- սում են, այնտեղից է երևում, թե որ կողմում արեգակն է լինում , այն կողմից էլ նրա վրա լույս է հայտնվում* և արեգակի հեռու լինելու դեպքում նրան սակավ լույս է հասնում, աստիճանաբար մոտենալու հետ լույսը շատանում է, իսկ երբ մոտենում է նրան, լրիվ է դառնում . և երբ արեգակից այն կողմն է անցնում, սկսում է հետզհետե նվազել* որքան հեռանում է, այնքան լույսը նրանից պակասում է, մինչև բոլորովին նվազում է, իսկ երբ կրկին հանդիպում է, լույսից մի փոքր ընկնում է նրա վրա՝ հեռավորության պատճառով, և որքան մոտենում է, այնքան չույսը կամաց-կամաց շատանում է նրա վրա։

163

Ել լուսին, ասեն, ի ներքոյ է քան զարեգակն և քան զամենայն աս - տեղս, և քանզի ի ներքոյ է, յորժամ կշիռ դէպ արեգական պատահիցէ՝ յայնժամ խալարի արեգակն։ Ել պատճառս փոփոխմանց տարերաց 1 ^ չորից բնութեանցն զաստեղս ճ իբրև զկենդանիս ինչ դնեն։ Զ ա ՀԱ ամենայն ասեն հայթայթանօք, զի զերկինս և զլուսաւորոն կենդանիս և աս - տուածս կարծեցուսցեն։

8

Արդարև, ո րպէս երանելին Առաքեալ ասէ, թէ իմաստութեամբն Աս ֊ տուծոյ ոչ ծանեաւ աշխարհ զԱստուած։ Ել զի՞նչ զարմանք են րնդ նոցա ճ * թէ զերկինս վասն անչափ մ եծութեանն, և զլուս աւորս վասն աոալել պայծառութեանն աստ ուա ծս կարծէին, յորժամ ի փայտս և ի քա֊ րինս և ի գազանս և ի ճճիս անգամ աստոլածս խնդրէին, զորս իւրեանց իսկ բնոլթեան բարքն կշ տամ բեն, այնու զի արարչախնդիր և աստուա - ծախոյզ են, և անկեալք ** ի միոջէ ճշմ արտէն՝ ի բա զում ս ոտնաոեցին Ւ
և ոչ ուրեք եղև կայ և հաստատութիւն։ Զի խնդրելն զԱստուած, դռվրլ֊ թեան արժանի էր, և ոչ ղմին ևեթ ճ այլ զբաղումս մուծանել, անհնարինամպարշտութիւն 12 է։

Գ

Ել առաւել Յոլնաց իմաստունքն դսրովին, զի հասեալ ի վեր այ ի - մ աստութեանն ՝ չծանեան իմ աստութե ամ բն զարարիչն։ Քանզի դնեն և նոքա մի ինչ ինքնակաց պատճառ ամենայնի յ որոյ ոչ յումեքէ եղեալ, այլ ինքն անձամբ ինքնակաց առաջին գտեալ. և երկրորդ աստուած և ա֊ րարիշ դնեն զմիտս* և երրորդ զշունշ, զոր ոգի ամենայնի կոչեն։

Զերկուսն ի միոջէ պատճառէ անաի*^ դնելով, ցուցին ՝ թէ մերձեցան ի դրունս ճշմ արտի գիտութե անն . և ի նոցանէ այլ անթիւ իմանալիս երևելիս ա ս տուածս ծննդեամբ ստեղծ անելով, անձամբ անձին փակեցին զդրունս հալ ատ ո յ գիտութեանն՝ զի իբրև զարեգակն և զճաոագայթս դնեն զԱստուած և զաս տուածս ն իմանալիս երևելիս . և բնաէ** ոշ1* զաշխարհ մշտնջենաւորակից նմա* և յամենայնի զնորա ոգին իբրև: շունչ ամենայնի, և յերկինս և ի լՈւսաւորսն և ի հուր և յօդսն և ի ջուրս
և յերկրի, մինչև ցքարինս և ցփայտս և ցծառս և ց արմատս խոտոյ ա Ն֊ պամ։ Ել այնոլ կենդանութեամբ, ասեն, ամենայն արարածք զնորա բնու-

164

ըճդ նոսա (էշ 92):

Ասում են նաև 1 լուսինը արեգակից ու բոլոր տստղերից ներքև ԷհհԱհ ներքև լինելու պատճառով, երբ ճիշտ արեգակի հանդեպ է լինում, այն ժամանակ արեգակը .խավարում է։ Չորս տարրերի փոփոխությունների պատճառն էլ 2 $ Տ համարում են աստղերը որպես ինչ֊որ կենդանիներ։ Եվ այս բոլորն ասում են ճիգ ու ջանքով, որպեսզի կարծել տան, թե երկին ֊
ՔՇ ^ Լուսատուները կենդանիներ ու աստվածներ են։

9

Հիրավի, ինչպես երանելի առաքյալն է ասում, «Աստծու իմ աս տոլ- թյամբ աշխարհը չճանաչեց աստծուն»**։ Եվ ինչո՞ւ զարմանալ նրանց վրա է որ աստվածներ կին կարծում երկինքն՝ անչափ մ ե ծութ յան , լուսատուները՝ խիստ պայծառության պատճառով, երբ (ուրիշները) փայտերի, քարերի, գազանների և ճիճուների մեջ անգամ աստվածներ Էին որոնում։ նրանց կշտամբում է հենց իրենց բոլն բարքը, որովհետև արարիչ որոնող ու աստված փնտրող են, բայց միակ ճշմարտին ուրանալով) բազ֊ մ աստվածության մեջ սահեցին, ոչ մի տեղ կանգ չառան ու չհասա ատ֊ վեցին։ Ա ստված որոնելը գովեստի էր արժանի, իսկ միայն մեկի փոխարեն բազմաթիվ (աստվածներ) քարոզելը սաստիկ անօրինություն է։

Գ

Առավել ևս հունական իմաստասերները պիտի պախարակվեն, ո֊ րովհետև գիտությանը վերահասու լինելով հանդերձ ՝ արարչին գիտությամբ չճանաչեցին։ նրանք Էլ մի ինքն ա դո բան ,են ենթադրում՝ որպես ամեն ինչի սկզբնապատճառ, որը ոչ ոքից չի առաջացել, այլ հենց ինքն առաջին ինքնագոն է եղել։ Եվ երկրորդ աստված ու արարիչ են համարում միտքը, երրորդ շունչը, որը կոչում են ամեն բանի ոգի։

Այն մեկ սկզբնապատճառից համարելով երկուսն էլ ցույց տվեցին, որ մոտեցան ճշմարիտ գիտության դռներին, սակայն, նրանցից առաջացած ուրիշ անթիվ իմանալի ու տեսանելի աստվածներ երևակայելով իրենք իսկ փակեցին հավատի գիտության դռները, որովհետև աստծուն և իմ անալի ու տեսանելի աստվածներին պատկերացնում են արեգակի և (իր) ճառագայթների նման, ամբողջ աշխարհն էլ աստծուն հավերժական գոյակից համ արում ։ Եվ նրա ոգին իբրև ամեն ինչի շունչ են ընդունում ամեն բանի մեջ և երկնքի, և լուսատուների, և կրակի,
և ջրերի, և հոդի, մինչև անգամ քարերի, փայտերի, ծառերի ու բույսերի արմ ատն երի մեջ։ Եվ այդ կենդանությամբ, ասում են, բոլոր ա

165

թեն էն կախ ե ալ կան, որպէս ճառագայթը արեգական զանուէն ** կա֊ խեալ կան։ Ել ինքն մի է և բազում, և բազում է և մի, որպէս արեգակն մի է և բազում, զի մի անիլ է և բազում ճառագայթը։ Ել զայս ոչ ա֊ մենեքին այսպէս ասեն, այլ են բազում կրօնք փիլիսոփայիր։

Գ

Պիւթա զոր հանքն և պերիպատիկեանքն՝ մ իոլթիւն և խնամ ակալութիւն ասեն և չզոհել աստուածոց։ Եդ կրօնս Պ իլթագորաս՝ զշնչալորաց միս շճաշակել և ի գինւոյ 17 ժուժկալել։ Ել ի լուսնոյ և ի վեր զամենայն ինչ որ է Հ անմահ համարել, և որ ինչ Նորա ի ներքոյ՝ մահկանացուս։ Ել փոփոխումն ջնչոց ի մ արմնոց ի մ արմին ս մինչ* 8 ցանասոլնս և ցճճիս անգամ։ Ել լռոլթեան կրօնս սահմանեաց , և յետոյ զիւր անձնն աստուած անուան եաց։

Իսկ պղատոնեանքն, աստուած և հիւղ և իդոս, որ առաջին ՝ նիլթ է,
Լ երկրորդն ՝ առանձինն ինչ ուրութ։ Ել զաջխարհ ա ճ արարած և եղծանելի։ Ել զշոլնչս՝ անարար և անմահ և աստուածաեան ր որոլ երեք մասունք են՝ բանական, ց ասն ական և ցանկական։ Ել զկայնս հասարակաց ամենեցուն համարել, և մի՞ ում եք մի կին առանձինն ունել . այլ զոր արքն կամիցին և կանայքն ախորժիցեն, այնց ընդ այնս լինել։ Ել փոփոխ֊ մունս ջնչոց յայլ և այլ մ ա րմինս մինչև ցճճիս և ցսողոլնս անռա մ ։ Մի անգամ այն և աստուածս բազումսի միոջէ ելեալ սահմանէ։

Իսկ ստոյիկ եանքն մարմին զամենայն ինչ եղին, և զերևելի աշխարհքս աստուած համարին։ Իսկ ոմանք ի հրոյ էութենէ համարին ունել սմա զբնութիւն։ Եւ աստուած զմիտս սահմ աներին, իբրև 20 թէ շունչ ա֊ մ են այն ի իցէ տաքերն երկնից և երկրի . մարմին նմա Հ զամենայն ինչ որ է ճ եդին, և աչս՝ զլուսաւորսն։ Եւ զմարմինս ամենեցուն կորստականս,
և զշոլնչս փոփոխելիս ի մ արմնոց ի մարմինս ։

Իսկ եպիկուրեանքն ասեն* անհատ և անբաժին մարմինը էինք զաոաջինն, և անտի 2 * եկաց ամենայն ինչ։ Ել վախճան լաւութեան ղրան- կութիւն սահմ աներին։ Ել թէ ոչ Աստուած գոյ, և ոչ խնամ ակալութիւն՝ յ%ր վարիցէ զամենայն։ Այս են կրօնք փիլիսոփայից։

166

րարածները նրա էությունից են կախված, ինչպես որ արևի ճառագայթ֊ ները կախված են իր գնդից։ Եվ ինքը մեկ է ու բազում և բազում է ու մեկ, ինչպես արեգակն է մեկ ու բազում, որովհետև մի գունդ է և բազում ճառագայթներ։ Բայց սա այսպես ընդունում են ոչ բոլորը, որովհետև փիլիսոփայական բազմազան ուսմունքներ կան։

Դ

Պ յութագորյանները 3նԳ և պերիպատետիկյանները 360 միություն ու նախախնամություն են ընղուն ում և մերժում են աստվածներին զոհ մատուցելը։ Պյութագորասը 361 կարգ սահմանեց՝ շնչավորների միսը չուտել ու գինուց ձեռնպահ մնալ։ Եվ (առաջարկեց) լուսնից վեր գտնվող ամեն ինչ անմահ , իսկ նրանից վար եղողները ՝ մահկանացուներ համարել է ա ձլև (ընդունել) հոգիների փոխ անցում հ* 362 մարմիններից մարմիններ, նույնիսկ անասունների ու ճիճուների մեջ: Լռության կարգ սահմանեց և ապա իր անձը աստված անվանեց։

Իսկ պլատոնականները 808 աստծու (հետ ընդունում էին) և հյոլլեն 364 #
և՛ իդոսր 3 ® 5 , որոնցից առաջինը նյութն է, երկրորդը՛ մի այն մեկին հատուկ բան(Կարծում էին, որ) աշխարհը ստեղծված ու ոչնչանալու ենթակա է, հոգին՝ անստեղծ, անմահ ու աստվածային, որը երեք կողմ ունի 1 բանական, ցասումնական և ցանկական։ (Գտնում էին, որ) կանանց բոլորինր պետք է համարել, և ոչ ոք առանձին կին չպիտի ունենա, այլ տղամարդիկ ում որ կամենան, կանայք էլ ախորժեն, միմյանց հետ թող կենակցեն։ (Քարոզում էին) հոգիների փոխանցելիություն այլևայլ մ արմ ինների մեջ, նույնիսկ ճիճուների ու սողունների մեջ։ Միաժամանակ մեկից առաջացած բազմաթիվ աստվածներ էին սահմանում։

Ս տոիկյաններն 3 ® 3 էլ ամեն ինչ մարմին կարծեցին և տեսանելի աշխարհը աստված համարեցին։ Իսկ ոմանք ենթադրեցին, թե սա (աշխարհը) կրակի էությունից է գոյության ստացել։ Եվ միտքը աստված ոքակեցին, իբր թե (այն) երկնքի ու երկրի բոլոր տարրերի հոգին է. գոյություն ունեցող ամեն բան նրա համար մարմին համ արեցին, իսկ լուսատուները ՝ աչքեր։ Բոլորի մարմինները կորստի ենթակա (ընդունեցին), հոգիներն էլ մարմնից մարմին փոխանցվող։

Իսկ էպի կուրյանն երն 3 ®^ ասոլմ են ՝ ((Սկզբնապես կային անմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ 37 ®, նրանցից էլ գոյացավ ամեն բան»։
Եվ հաճույքը ընդունեցին որպես լավ նպատակ ու (հայտարարեցին), թե՝
«Ո՛չ աստված կա, ոչ էլ նախախնամություն, որ ղեկավարի ամեն բան»։

Սրանք են փիլիսոփաների ուսմունքները։

ա

Ե

Հայց հեթանոսոլթհան սկիզբն 2 * ի Ս երուքա յ ժամանակաց անտի*՝* եզև. զի որ լաւ ոք եկեալ յաջխարհ մ եռան էր, վասն յիշատակի քաշու֊ թեանն զպատկերն երանգօք ի նկարու հանէին . և անտի 24 ուսեալ տրխ֊ մ արաց՝ տակաւ ի պաշտօն աոնոյին։ Եւ կոոց և դրօշելոց հանգամանք ՝ աո Թարայիլ հարբ Աբրահամոլ 25 9 և անտի* 9 իլրաքանչիլր ոք իւրով ա֊ րուեստիլ 27 զնոյն դրօշէր . դարբինն ՝ զարբն ութեամբ, հիւսնն Հ հիւսնու ֊ թեամբ, արծաթագործն և պղնծագործ 29 և քարակոփ և բրոլտ ճ իւրաքանչիւր արուեստիւ։ Ել անտի֊^ կարգեալ հասանէր յեգիպտացիս և ի բա֊ բելոն ացիս և ի փռիւգացիս և ի փիլնիկեցիս գործ դրօշագործութեան և խորհուրդը նորին. և ապա ի Հելլէնս , որ են Յոյնք, աո Աեկրոպե աւ 30 . և
ևս յետոյ առաւել աս տիք առ Եռոնալն^ և ք*էաւ և Դի ալ և Ապողոնիւ և աո այլովք բազմօք, զորս մի ըստ միոջէ աստուածս անուանէին։

Ել Հելլէնք 9 * կոշին Յոյնք ՝ յառնէ միոջէ, որում Հեղինոս անուն էր չեչլադացլոց 2 * աշխարհին։ Հայց այլք ասեն ՝ եթէ ի ձիթենլոյն^* ։ որ յԱթէնս բուսալ իւրովի՛ վասն զի ձիթենի յունարէն ելէա * ձ ո ւՒ ։

Թայը Յոյնք ի Յաւանայ , որ էր մի յաոաջնորդաց աշտարակա գոր֊ ծոլթեանն, վասնորոյ Մերովպսամենեքին կոշին յաղագս բարբառոյն բաժանելսյ * քանզի բաժանումն յունարէն մերիսմոս** կոշի։

Ել առաջին կրօնք ճ խուժականը և սկիւթականք և հեթանոսականը կոշէին, մինշև եկն Աբրահամու 37 աստուածպաշտութիւնն և աղա լա - ղեաց զայն։

Եւ յուդայութիւն ի Յոլդայէ, որ է հրէութիւն, ի շորրորդէ որդւոյն 3 *
3ակոբայ* յորմէ թագալորութիլն էր է և կալաւ անունն զամենայն ազգն յուդայական։

Ել ի վախճանի հրէութեան, քրիստոնէութեան անուն ի Քրիստոսէ* որ նախ յԱնտիոք անուանեցաւ աշակերսրելոցն։

* ճձռօ.

**

1«Տ

ե

ք*այց հեթանոսությունն սկիզբ առավ Սերուքֆ 37 * ժամանակներից* որովհետև երբ աշխարհ եկած մի քաջ անձնավորություն մեռնում էր, նրա քաջության հիշատակի համար պատկերը ներկերով նկարում էին,
և տխմարները, այնտեղից սովորելով, հետզհետե պաշտում էին ( այդպի֊ սիներին)։ Կուռքերի ու արձանների հանգամանքն էլ Աբրահամի հոր՝
Թարայի օրոք (սկսվեց)։ Եվ այն օրերից յուրաքանչյուր ոք իր արհեստով նույնպիսի բաներ էր կերտում . դարբինը ճ դարբնությամբ, հյուսնը՝ հյուսնությամբ, արծաթադործԼ ու պղնձագործը, քարտաշն ու բրուտն էլ յուրաքանչյուրն իր արհեստով։ Եվ այն մամանակվանից հիմնադրված արձանագործությունը իր (այդ) նշանակությամբ անցավ եգիպտացիներին, բաբելացիներին, փռյուգացիներին, փյունիկեցիներին և ապա՝ հելլեններին, այսինքն Հ հույներին, Կեկրոպսի 372 օրոք, իսկ հետո էլ ավելի շաս ւ 373 (տարածվեց) Եռոնոսի 374 , Րեայի 3 ՛ Տ , Դիոսի Տ7& , Ապոլո֊ նթՈ ու բազմաթիվ ուրիշների օրոք, որոնց հաջորդաբար աստվածներ էին անվանում։

Եվ հույները հելլեններ են կոչվում Ելլադա երկրռւմ (ապրած) Հեղինոս անունով մի մարդուց։ Հայց ուրիշներն ասում են, թե (այդ անունը) այն ձիթեն՛ուց է, որ ինքնիրեն բոլսավ Աթենքում, որովհետև ձի թենին հունարեն ելեա 378 է կոչվում։

Իայց հույները Հավանից 370 են, որ աշտարակաշինության ղեկավարներից մեկն էր* դրա համար բոլորն էլ մերովպներ են կոչվում՝ լեզվի բաժանման հետևանքով 38 °. որովհետև բաժանում ը հունարեն մերիսւ/^ւ/ՅՑւ է աս վ ու մ։

Առաջին կրոնները կոչվում էին խուժական, սկյութական և հեթանոսական, մինչև որ եկավ Աբրահամի աստվածապաշտությունը և վերացրեց դրանք։

Եվ հուդայությունը 382 , որ հրեությունն է, Հուդայից 383 է՝ Հակպ էի չորրորդ որդուց։ Թագավորությունը 384 (ես) նրանից էր։ (Նույն) անունն էլ տարածվեց հուդայական ամբողջ ժողովրդի վրա։

Իսկ հրեությունից հետո (երևաց) քրիստոնեությունը քրիստոսի ա * նունով, որով (այդ կրոնին) հետևողները անվանվեցին՝ նախ Անաիոքոլմ ՅՏ ®/

(60

Արդ ի խնդրելն փիլիսոփայից զԱստուած ի բնական օրինաց ճ որ իմի֊ աըսն անկե ար* Գ է, որպէս յառաջագոյնն ասա ցաք, գովութեան արժանի է . բայց ի բազում աստոլածսն անկան ել, և զաշխարհս նմա մշտնջենաւո֊ բակից դնել, անհնարին ամպարշտութիւն 40 է։ Ել ի դէպ ելանէ նոցա առաքելական բանն է ճ եթէ ծանեան զԱստուած, և ոչ իբրև զԱստուած փառսոորեցին։

Զի Աստուծոյ փառաւորութիւնն այն էր, թէ յարարածոցն մեկնեալ էր ղ պա տիլ արարշին . որով և արարածքն իսկ իւ րաքանչիլր շարժմամբք
և փոփոխմամ բք ղարարչէն քարոզեն։ Արդ եթէ աստեղքն ըստ նոցա բանդագոլշանացն աստոլածք իրեն, և երկինք և արեգակն և լուսին % որք 4 * անխօսքն և անմռունչ են, զի՞նչ աւելի իցէ պատճառն քան զպատ֊ ճառաւորսն։ Եւ մանաւանդ յորժամ ցնորին իսկ զմիտսն և զշունչ , թէ մարթիցի Աստուծոյ շունչ ասել, ամենայն արարածոց շնչաւորաց և ան֊ շնչից բնութեամբ ի նորա էոլթենէն դնեն. որ անհնարին ամպարշտու ֊ թեան ն 42 է, զԱստուծոլ ղՒ լ Ր ո Տ էութենանն կենդանութիւն ՝ հոգևորաց և շնչաւորաց և անշնչից առ հասարակ համարել* և ոչ առաւել արարած կենդանութիւն ի հրեշտակս և ի դելս և ի մարդկան, որ բանաւորքն և մտաւորքն են. և յայլ շնչաւորսն ճ բնական կենդանութիւն ի չորից հիւթոց խառնեալ և յօդեալ, որք յորժամ քակտիցին, և կենդանութիւն ի նոյն շորեսին հիւթսն լուծանի։

Են ոգիք հրեշտակաց և դիւաց, և շունչք մ արդկան։ Արդ և յիւրեա ն 9 քանիցն իսկ ո՞չ ամ աչից են, որք զշ ունչն անարար անմահ և ա ս տուածե֊ ղէն յԱստուծոյ բնութենէ անտի 4 ՝* ասեն, և դարձեալ տանջանս և պատի ֊ ժըս շնչոցն յանցուցելոց դնեն, որ յետնոյ հայհոյութեանն է՝ եթէ էու֊ թիւնն Աստուծոյ ի մասոլնս բաժանիցի, և ի բազում շունչս կոտորիցի. և դարձեալ զիւրոյ զկէս բնութիւնն միլս կէսն տանջիցէ, և կէսն ի փառս
և կէսն յանարգանս, և մի թերին յանոյշս և միլս թերին ի դժոխս։

Ել դարձեալ ասեն. թէ ոչ կենդանութիւն ինչ է յամենայնի, զիա՞րդ իցէ զի ամենայն ինչ շարժի* և սերմանք և տունկք արկեալք յերկիր բու֊
֊սվանին, և յէգս մարդկան և յանասնոց անկե ալ սերմ անք գան ի ծնուն֊ դիս և յ աճումն, զորմէ 4 * և ոչ մ եք յուրտս տ ինչ եմք, վասն փորձոյ ի֊ բացն զար դե անցն յայտ առնելոյ։

Այլ խնդիր այն է Հ թէ այն կենդանութիւն ոչ Աստուծոյ էութեանն կենդանութիւն է, այլ արարած կենդանութիւն այլազգ ի բանաւորսն և թ

Արդ 1 էն ԼՊ ես առաջ էլ ասացինք, երբ փիլիսոփաները մտքում տեղ գտած բնական օրենքներով աստծուն են փնտրում, գովեստի են արձանի, բայց դեպի բա զմ աստվածություն հա կվելը և աշխարհը աստծ՛ուն մշտական գոյակից համարեչը սաստիկ անօրինություն է։ Եվ նրանց վերաբերմամբ հարմար է գալիս առաքելական այն խոսքը, թե՝ «ճանաչեցին աստծուն, բայց որպես աստված չփառավորեցին»*^։

Ւսկ աստծու փառավորումն այն կլիներ, եթե արարածներից զատ պահած լինեին արարչի պատիվը . որովհետև հենց արարածները, յուրաքանչյուրն իր շարժումներով րրւ փոփոխություններով, արարշի մասին են հայանում ։ Եվ եթե անխոս ու անմռունչ աո աղերը, երկինքը, արե գակը, լուսինը, ըստ նրանց ցնդաբանության՝ աստվածներ լինեին, պատճառը
(արարիչը) ինչո՞վ ավելի կլիներ հետևանքներից (արարածներից), նամանավանդ, երբ նրա իսկ միտքն ու շունչը ,— եթե կարելի է աստծուն շունչ վերապրել, — համ արում են բոլոր՝ բնույթով շնչավոր ու անշունչ արարածների (գոյացման հիմքը)՝ նրա էությունից (բխած)։ Սաստիկ անօրինություն է աստծու իսկ էությանը հատուկ կենդանությունը հավասարապես վերագրել հոգևորներին, շնչավորներին ու անշունչներին և ոչ թե առավել ստեղծական (համարել այն) կենդանությունը, (որ կա) հրեշտակների, դևերի ու մարդկանց մեջ, որոնք բանականներն ու մտավորներն են,
և մյուս շնչավորների մեջ (եղողը)՝ բնական կենդանություն՝ միավորված ու կազմված չորս նյութերով, որոնց խախտվելու դեպքում խափանվում է նաև նույն չորս նյութերի միջի կենդանությունը։

Հրեշտակներն ու դևերը ոգի ունեն, իսկ մարդիկ՝ շունչ (հոգի)։ Հետևաբար իրենց իսկ խոսքերից չե՞ն ամաչի նրանք, որոնք, անստեղծ , անմահ ու աստվածային շունչը (հոգին) աստծու էությունից համարելով, միաժամանակ (դրա) տանջանքներն ու պատիժները հանցավոր ջնչերի են վերագրում։ Ետին հայհոյանք է (ասել), թե աստծու էությունը բաժանվում է մասերի, կոտորակվում բազմաթիվ շնչերի,և կամ թե՝ իր էության կեսը տանջում է մյուս կեսին, կեսը փառքի մեջ է, կեսը՝ անարգանքի, մի մասը 886 երանության մեջ է, մյուսը՝ դժոխքի։

Եվ դարձյալ ասում են՝ «Եթե ամեն բանի մեջ կենդանություն չկա,
(ապա) ինչպե՞ս է, որ ամեն ինչ շարժվում է . սերմերն ու տունկերը, հողի մեջ ընկնելով, բուսնում են, մարդկանց և անասունների էգերի մեէ ընկած սերմերը ծնունդ են տալիս ու աճում»։

Մենք ևս չենք ուրանում դրանք, որովհետև փորձն ու իրողությունները այդպ՛ես են ցույց տալիս։ Բայց հարցն այն է, որ այդ կենդանությունը աստծու էության կենդանությունը չէ, այլ ստեղծական կենդանությոմ։ Է ՝ բանականների ու մտավորների մեջ տարբեր, անասունների

1

մ տա ւորս, և այլազգ յանասունսն և յամենայն շնչալորսն և այլազգ ի բնականսն՝ ոբպէս ի սերմանս և որ յէգս մարդկան և անասնոց 45 անկանին։ Յորոց մ արդկանն առաւել և պատ ուա կան ա գոլն է փ լորում և բնական կենդանութիլ է ըստ մարմնոլն, և բանա լորն սքանչելի ըսա շնշոյն։ Զի մարմինն և նոցա ի լորից հիւթոցն կալ , և ոգին ոչ ի չորիցն հիւթոց լօդելոց, այլ ի պարզական և ի սուզական րնութենէ • և այլոց ա - նասնոց ոչ նոյնպիսի, այլ ի բնական և յազդեցական 4 ® րնութենէ * և սեր - մանց ոչ նոյնպիսի , այլ ի բնական և յա շնչական խաղացից։

Է

Նոյնպէս և ոչ ի լուսաւորսն շնչաւոբութիլն ինչ բանաւոր է, այլ բնական և խաղացական շարժմունք . ուստի ոմանք և հրեշտակս վա֊ բիլս եգին նոցա։ Այլ մ եք զԳրոց սրբոց զհետ երթիցոլք, որ զանձրելացն ասէ ՝ թէ չև ևս էր Աստուծ՚ոյ տեղաց հալ յեբկիր։ Ել ոչ ոբպէս ոմանք դանդաչեցին Հ և սատանայ ոլնէր իշխանութիլն շարժելսյ և փոփոխելսյ զօդԱք ըստ այևմ զոր Առաքեալն ասէ ՝ թէ ըստ իշխանի իշխանութեան օդոյս այսորիկ։ Իշխան օդոյս այսորիկ կոչէ զնա Հ վասն յերկնիցն ան -
Ւանելոյ և յօդս թափառելոյ* և յայտ անտի 47 է զոր ասէ ճ թէ օդոյ խաւա֊ բիս այսորիկ , զի ցուցցէ ճ թէ ի լուսոյ ի խաւար կործանեալ է > և չէ օդո ֊ յըն փոփոխիչ մերթ յանձրելս, մերթ ի ձիւն, մերթ ի կարկուտ։

Այլ զի Ասաուծոյ գործ է այն, և ոչ սատանայի ։ ասասցէ Դաւիթ Հոգ- ւովն*% սրբով ի մօտոյ Հ թէ հանէ զամպս* 9 ի ծագաց երկրէ, և զփայլա֊ տակունս յանձրելս արար . և հանէ զհողմս յըշտեմարանաց 50 իւրոց* և դարձեալ թէ դնէ զձիւն իբրեւ զասր , և զեղեամն իբրեւ զփո շի ց անհաց .
և արկանէ զսառն իբրեւ զպատառս . հանդերձ այլովքն։ Ել մի մարգարէն ասէ ճ թէ կոչէ զջուր 51 ծովոլ, և հեղու զնոսա ի վերայ երեսաց երկրի։
Ել Յոթ ասէ ՝ թէ ո ո ծնաւ զշիթս անձրելի, և յորովայնէ ո°յր ելանեն սառամանիք, և զեղեամն յերկինս ո՞ ծնաւ, որ իջանէ իբրեւ զջուր ծորեալ . զի ասիցէ Հ թէ իմ գործ է, և ոչ այլ ուրուք։

Նոյնպէս և զլուսաւորսն շարժել նորա բանին գործ է, և ոչ այլոյ
Ուրուք . և ոչ միայն եւթն աս տեղքն գնայունք 52 են և այլքն առանց

172

ու (մյուսի բպոր շնչավորների մեջ տարբեր, այլև տարբեր բնականների մեջ, ինչպես սերմերի (և բոլս ականն երի ք 1լ նրանց,) որոնք մարդկանց Ու կենդանիների էգերի մեջ են ընկնում։ Դրանցից առավելն ու պատվականդ մարդկայինն է, որի մեջ կա բնական կենդանությունը ճ րստ մարմնի և սքանչելի բանականը՝ ըստ շնչի (հոգու)։ Որովհետև մարդկանց մարմինը ևս չորս նյութերից է կազմված, իսկ հոգին լորս րաղադրիչ նյութերից չի (բաղկացած), այլ պարզ ու նուրբ տարրից։
Ոայց անասունների (կենդանությունը) նույնպիսին չէ, այլ բնական էությամբ ո՛ւ բնազդով է . սերմերի (կյանքը) ևս նույնպիսին չէ, այլ բնական և անշունչ ընթացումով։

Է

Լուսատուների մեջ նույնպես չկա բանական կենդանություն, այլ
(կան) բնական ու ընթացական շարժումներ։ Այս պատճառով էլ ոմանք ենթադրեցին, թե դրանք վարող հրեշտակներ կան։ Ոայց մենք Սուրբ գրքի հետքով գնանք, որն անձրևների մասին ասում է, թե՝ «Աստված երկրի վրա դեռ անձրև չէր թափել* 1 ։ Ոչ էլ սատանան օդը շարժելու ու փոփոխելու իշխանություն ուներ, ինչպես ոմանք ցնդաբանեցին ճ օգտագործելով առաքյալի այն ասածը՝ ((Ըստ այս օդի իշխանության իշխանի»*^։ Նրան** 7 ա յ Ա Ծ դի իշխան է կոչում երկնքից ընկնելու ( և օդի մեջ թափառելու պատճառով։ Իսկ դա պարզ է այնտեղից, որ ((Այս խավար օդի»* 8 է ասում, որպեսզի ցույց տա, որ կործանվել ու լույսի։) խավարի մեջ (է ընկել) և նա օդը մերթ անձրևների, մերթ ձյան, մերթ կարկուտի փոխող չէ։

Ոայց որ դա աստծու գործն է և ոչ թե սատանայի, սուրբ հոգու միջոցով Գավիթը 88 * անմիջապես կասի, թե՝ «Երկրի ծայրերից ամպերն է հանում և փայլակները անձրևներ է դարձնում, իր շտեմարաններից հողմերն է դուրս բերում»**։ Եվ դարձյալ, թե՝ ((Ձյուն է դնում բրդի 1 նման, եղյամ է ցանում փոշու նման, սառույց է թափում պատառների նման***»* 8 և այդպիսի ուրիշ բաներ։ Մի մարգարե էլ 1 ասում է, թե՝
«Կանչում է ծովի ջրերը ու դրանք թափում երկրի երեսին»**։ Իսկ
Հորն ասում է, թե՝ «Ո*վ ծնեց անձրևի շիթերը, ո Ր ւմ որովայնից են ելնում սառնամանիքները, և եղյամը երկնքում ո՞վ ծնեց, որն իջնում է ծորացող ջրի նման»* 7 ։ (Դա նրա համար է), որ (աստված) ասի, թե Տ
«Իմ գործն է և ոչ մ եկ ուրիշի»։

Լուսատուները շարժելը նույնպես նրա (աստծու) խոսքի գործն է
և ոչ մեկ ուրիշի։ Եվ ոչ թե յոթ աստղերն են միայն շարժուն ու մյուս

473

/

/
գնացից, այլ ամ ենեքեան գնայունը՝ կէսքն յամրագնացք , և կէսքն ա֊ րագադնացք. և ոչ յերկինս բեւեոեալ են, որպէս յառաջագոյնն ասացաւ, թէ իբր ել զշոնչանն 53 ջբջի&ին, և զնոսա մերթ յա յտնեսցեն և մերթ ծած - կեսը են։ Ել որ աոաւել ծաղուն արժանի է , թէ արեգակն յարեւմտից յա֊ րելելս դնայցէ, և րնդէ՞ր ոչ զարեւմոլտս 54 արեւեչս կոչիցեն, և զարհւե ֊ լրս արեւմուտս։

Այլ թնալ իսկ է ասեն, ոչ ուրեք մտանէ արեգակն . և զի ոչ մտանէ ճ անաիՀՀ յայտ է, զի ցայգ ի հորա լուսոյն ի լուսնի ամս/նն ՝ լոյս ծաղէ . քանզի ինքն երթեաչ հեռացեալ յայլ կողմանս երկնիցն գտանի։

Ել թէ ասիրես՝ թէ նա յերկինս իցէ ցայգ, խաւարս որ լինի՝ ուստի՞

Ւտէ՛

Ասեն, չերկրիս սաուերէ լինիցի։

Անդ որ ի վեր յերկինս խալար ն ^ լինի, ուստի* իցէ , ո՞չ ապաքէն յայտ է՝ թէ ուրեք ծածկի ցայգ, որպէս և ի մտիցն է տես/սնել։ Ջի իբրև ի վերուստ ի խոնարհ իջանէ, և դարձեալ յելանելն՝ իբրև ի ներքուստ ի վեր ելեալ համրսանայ։

Ել ի զուր է ճամարտակելն նոցա, զի այնչափ մեծութիլն երկն՛էից տան քան երկրի. զի աստուածատութ գիրք զերկինս թզաւ ասեն և ղեր֊ կիր քլաւ . և ոչ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք։

Ը

Դարձեալ և լուսնի՝ թէ ոչ իլր առանձինն իցէ լոյս, նախ նոցա բանն ստ ի ՝ զոր ասեն, եթէ ի յաճա խելն յամ են այն իմ իք՝ աճէհիլթն որ ի ն-մանէ,
և ի լնուլն ՝ լնու, և ի պակասելն՝ պակասէ։ Որպէս փորձ իրացն իսկ յոպիղս ամենայն մսեղեաց ցոլցանէ, և ի ծառս և ի տունկս խոնաւու ~ թիւնն։ Ել յԵւրոպն տեղիք ինչ են ծովուց, որոց ջուրն ըստ աճել լուսնին՝ աճէ է և ըստ լնուլն՝ լնու, և ըստ պակասելն ՝ պակասէ*։ Եւ նոքա այս֊ լափ ժմերտեալք՝ մինչեւ զամենայն մարդկան աչս կամին անել, որ 57 ցայգ ի մ տանել արեգականն՝ առաւել պա յծառացեալ զլոյս լուսնի տե֊ սան են։

* «Եւ յԵւրսպն**. պակասէ» հատվածը հմմտ. «Վէցաւրնսս>, էջ 210, 1—14։ Կողբացա «Եւ յԵւրոպն» ընթերցումը աղավաղում է՝ կապված «Վեցւսւրեալի» հայերեն թարգմանության հետ (հմմտ. էջ 210, ծան. 1)։ «Վհցսսրեափ» հանաբեն նախօրինակից օգտվելու դեպքում նշված ընթերցման փոխարեն կունենայինք «է կիրճս» կամ
«ի նեղուցս»— հօ՝.հ «օթւոօւՀ (բնագրում քնթւ^օւ, էջ 882), հմմտ. «Բազմավէպ», 1984, էջ 421, «Վեցաւրեայ», էջ 851, ծանոթագրության 80. ծան. հրատ.)։

474

\

\
ները՝ անշւերժ, այլ բոլորն էլ շարժուն են* մի մասը՝ դանդաղընթաց, իսկ մյուս մասը\ արագընթաց։ Եվ ինչպես վերն ասվեց, (դրանք) երկնքում բևեռված չեն, այլ շռնչանի 389 նման պտույտ են գործում՝ մերթ երևալով , մերթ էլ ծածկվելով* 9 ®։ Եվ առավել ծաղրանքի արժանի է (այն), որ (ա֊ սում են, յ թե արեգակը արևմուտքից դեպի արևելք է գնում։ Իսկ (եթե այդպես է,) ինչո՞ւ արևմուտքր արևելք չեն կոչում, արևելքն էլ՝ արևմուտք։

Այլև ասում են * ((Արեգակը բնավ ոչ մի տեղ չի մտնում . և չմտնելն այնտեղից է հայտնի / որ գիշերը նրա լույսից լուսնի ամանի մեջ չո լ ձ ս
..է ծագում, որովհետև ինքը, գնացած, հեռացած լինելով, երկնքի ուրիշ կողմերում է գտնվում))։

Իսկ եթե հարցնեմ «Թե որ նա (արեգակը) գիշերը երկնքում է լինում, խավարը, որ իջնում է, որտեղի՞ց է լինում», կպատասխանեն՝
Հ(Երկրի ստվերից է լինում»։

Իսկ այնտեղ, վերը՝ երկնքում, խավարը, որ լինում է, որտեղի՞ց է չինում . մի՞թե պարզ չէ, որ (արեգակը) մի տեղ թաքնվում է գիշերը, ինչպես մ այրամ ուտից կարելի է տեսնել, որովհետև կարծես վերևից ներքև է իջնում, իսկ կրկին ծագելիս կարծես ներքևից վեր ելնելով բարձրանամ է։

Եվ իզուր է նրանց մեծ-մեծ խոսելը, երբ երկնքին այնքան մեծություն են վերագրում՝ երկրի համեմատությամբ* քանի որ աստվածատուր գիրքը «երկինքը՝ թզով» է ասում, «երկիրը՝ քլով»* 9է , իսկ թիզը քչից մեծ չէ։

Ը

Դարձյալ (պնդում են,) թև լուսինը սեփական լույս չունի։ (Դրանով) ն ախ ժխտվում է իրենց ասած այն խոսքը, թե (լուսնի) մեծանալու ժամանակ ամեն մի առարկայի մեջ աճում է այնտեղ եզոդ 992 հյութը, լրանալու ժամանակ լցվում է, պակասելու ժամանակ՝ պակասում, ինչ֊ պես որ հենց փորձն ու իրողություններն են ցույց տալիս բոլոր մսեղեն
( էակների) ուղեղների և ծառերի ու տունկերի միջի խոնավությամբ։ Եվ
Եվրոպայում ծովերի ինչ֊որ տեղեր կան, որոնց ջուրը լուսնի աճելու հետ՝ աճում է, լրանալու հետ լցվում է, իսկ պակասելու հետ՝ պակասում։ նրանք 393 այնքան են հանդգնացած, որ նույնիսկ ուզում են բոլոր մարդկանց աչքերը կապել, որոնք գիշերը, արևը մտած ժամանակ, լուսնի լույսն ավելի պայծառացած են տեսնում։

175

Զի***՝ րդ հ$ արա գա դո յն քան զարեգակն զչանձնաւոր լալս էն ն ասի֊ ցեն, զի նա, ասեն , յերեսոլն աւուր կատարէ զրնթացսն Տ9 , և արեգակն ի աարւոջ**ւ Զորս փորձ ի(* ա &ն յան դի մ անէ, և աստոլածատոլր գիրքն, որ ասէ ճ թէ արար ևրկուս լուսաւորսմեծամեծս, և հդ զնոսա ի հաս֊ աաաաթեան երկնից։ Ել զի զաոաւել պայծաոյոթիւն արեգականն քոլ֊ ցանիցէ, ասէ * արար զլուսաւորն մեծ ՝ յիշխանոլթիւն տուընջեան, և զլու֊ սալորն փոքր ՝ յիշխանոլթիւն գիշերսյ, և զաստեղս։ Ուստի յայա է ՝ թէ յիւրաքանշիլր իշխան ութիլնս կարգն ալ են, և ոչ մի ի միոջէ առնու*^ զլոյւրն։

Ել զաճելՆ և նուազելլուսնի ՝ իբրև րնդ պա տ ենիւք իմն մ տանել և ելանել ասեն իմաստունք։ Ել նշանս անտի** տան, զի է ծրբէք ճ յորժամ յաճմ ունսն իր է և լնլոյն, շուրջ զանօթովն ծանրանայի*, սրպէս թէ ընդ սակ ալ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեսցին։

Ել դարձեալ խալարելոյ արեգականն եթէ լուսնին պատահել պատ֊ ճառ իըէ, յորժամ լուսինն մթանայցէ՝ նմա զի՞նչ պատահիցէ։ Եթէ զաս֊ տըղ պատճառ պատահելս յն դնիցեն, ահա ոչ աեսանեմք այնչափ մեծ աս֊ տ ըղ յերկինս ՝ որ պատահելս յ* Տ լուսնին % ծածկել կարիցէ զլուսինն . և ոչ աստղ ցածագոյն գոյ քան զլուսինն՝ թէ ի ներքոյ նորա հանդիպե>ալ գնա խալարեցուսցէ 97 ։

Նա թէ և զարեգական լոյսն ւորգելուլ կարէր լուսինն* 9 , ապաքէն զիւր էոյսն ծագէր յերկիր, զի գոնեայ իբրև զլուսնակայ երեւէր տիլն և ոչ ամենեւին խաւարչուտ։

►

Այ1 ճշմարիտ է բան Գրոյն, որ ասէ ՝ թէ դարձուցից զարեգակն ի խաւար, և զլուսինն 69 յարիւն։ Զի բուցցէ՝ թէ Տէր է լուսաւորացն, և լուսաւորելոյ և խ աւա րեցուցանելո յ, առ ի կշաամբութիւն արեւապաշ֊ աացն և լուսն ապաշաացՆ։

Ել չէ հնար լուսնի յերկիր իջանել* որպէս կախարդաց տեսնալ ի
Ժամանակի հրամանաւ Աստուծոյ զլուսնոյն արիւնագոյքն լինելոյ զկեր֊ պարանսն ՝ դիւի նմանել լուսնի բարբանջեն 7 **, թէ զլուսին ի ջո լցանից են ^ որում շէն* մարթ լինել, թէ որ քան զբաղում աշխարհսմեծ է ճ թէ ի կալ մի փոքրիկ ամփոփիցի** և կթիցի անստինն։
փ չէն մսփթ (էշ 03)։ Սրբագրողները զգուշացնում են, որ չպիտի շփոթեի չեն–> նետ։

** «Եւ չէ հնար... ամփոփիցի» նստվածք Ոմմտ. «Վէցաւրեսղ», էշ 212, 1—11
(ծան. հրատ.)։

176

Ինչպե*սճկարող են ընդունել, որ անկենդան լուսինը արեգակից ա֊ վելի արագընթաց է ՝ ասելով, թե նա երեսուն օրում է կատարում իր շրջապտույտը, իսկ արեգակը Հ մեկ տարում։ Այդ հերքում են իրողու- թյուններն ու փորձը, ինչպես և աստվածատուր գիրքը» որն ասում է, թե՝
ԾՍտեղծեց երկու մեծ լուսատուները և դրանք դրեց երկնքի հ աս տ ատ ու֊ թյան մեջ»։ Եվ որպեսզի արեգակի պայծառության առավելությունը ցույց տա, ասում է՝ «Ստեղծեց մեծ լուսատուն 1 ցերեկվա տիրապետու֊ թյան համար, և փոքր լուսատուն՝ գիշերվա տիրապետության համար, նաև աստղերը»**։ Ուստի պարզ է, որ յուրաքանչյուրն ստեղծված է Ւր զորոլթյամբ, և մեկը մյուսից չի ստանում իր լույսը։

Լուսնի աճելն ու նվազելն էլ իմաստասերները որպես ինչ֊որ պատ֊ յանի տակ մտնել ու ելնել են համարում։ Եվ (իբրև) փաստարկ մատնա֊ ցույց են անում այն, որ պա տ ահ ում է, երբ (Լու Ա ինը) աճում ու լրանում է, գնդի շուրջ բակ է կազմվում 394 , որպես թե ճեղքերը փոքր֊ինչ բաց֊ վածքի միջից նշույլներ երևային։

Եվ դարձյալ՝ եթե արեգակի խավարման պատճառը լուսնին հան֊ դիպելն է, (ապա) երբ լուսինն է խավարում, նրան ի՞նչ է հանդիպում։
Եթե աստղի հանդիպումն են պատճառ համարում, բայց չէ* որ երկըն֊ քում չենք տեսնում այնքան մեծ աստղ , որ լուսնին հանդիպելիս կարո֊ ղանա ծածկել այն։ (Լուսնից ավելի ցած էլ աստղ չկա, որ, նրա տակ հանդիպելով, խավարեցնի այն)^ւ

Այլև՝ եթե լուսինը կարողանար արգելք լինել արեգակի լույսին, իս֊ կապես իր լույսը կսփռեր երկրի վրա, որպեսզի ցերեկը գոնե լուսնյակ գիշերվա նման երևար և ոչ թե բոլորովին խավար։

Սակայն ճջմարիտ է *երքի խոսքը, որ ասում է թե՝ «Արեգակը պի֊ տի փոխեմ խավարի և լուսինը՝ արյանՀ* 2 , որպեսզի ցույց տա, որ ինքը
(աստված) լուսասյուների տերն է, Լուսավորում և խավարեցնում է
(նրանց)՝ արևապաշտներին ու լուսն ապաշտն երին կշտամբելու նպա֊ տա կով։

Եվ հնարավոր չէ, որ լուսինն իջնի երկրի վրա — ինչպես կախարդ - ները տեսնելով, որ լուսնի կերպարանքը երբեմն աստծու հրամանով արյան գույն է ստանում, շաղակրատում են, թե լուսինը դևի է նմանվում, թե (իրենք) կարող են լուսինն իջեցնել։ Անկարելի է դա, (ինչպես և աչն որ շատ աշխարհներից մեծ եղող մի բան փոքրիկ կալում տեղավորվի, կամ ստինք չունեցողը կթվի։

12—482

V • ■

177

/ ։1

Ել քանի անթիւ բիւրուց^ կախարդաց են յերկրի* եթէ իւրաքանչիլր ռք ի նոցանէ իջուցանել կարէր գնա, ոչ երբՀ ք տային նմա ելանել յեր֊ կինս։ Այլ զի ոլ երբէք իջանէ 1 յայա անտի 73 է, զի ոչ զիջանելն ոք աձսանէ զնորա, և ոչ զամբառնալն։ Ել եթէ կացեալ միտ դնիցես, անդէն անդէն մթացեալ անօթն լուսաւորի առ ս՚ակալ սակալ, մինչև ամենևին յարդարի։ Զի թէ իջանելոյ ինչ հնար գոյր, թէպէտ և զիջանելն ոք ոչ տեսանէր, սակայն զհամբաոէնալն ամենեքեան 74 տեսանէին։ Այլ լոլսա֊ ւորացն այնչափ ինչ է, որպէս աստուածատուր գիրք ասեն ՝ թէ եղիցին ի նշանս և ժամանակս և յաւոլրս և ի տարիս։

Արդ եթէ լինին ինչ նշանս կամ ջերմոց կամ ցրաոց աստեղք, ոչ եթէ իբրեւ զկենդանիս ինչ լինիցին, այլ ի բրել Աստուծոյ 75 կարգն ալ յայն ՝ զի մի ր դատարկք ինչ յարարածոցն Աստուծոյ իցեն։ Ել Յոլնաց իմաս ֊ ւոունքն այնոլ դսրովելի են, զի թողեալ զպատճառն՝ պատճառաւորացն պաշտօն մ ատ ուրանից են . որպէս երանելի Աոաքեալն ասէ ՝ թէ սպասա ֊ ւորեցան և պաշտեցին զարարածս և ոչ զարարիչն։
ժ

Ել դարձեալ, ոչ որպէս ասևնն է՝ եթէ զերկիրս ջուր պատիցէ, այլ բնդ երկիր և ի վեր այ երկրի են ջուրք . և ըստ երկիր անդր ոչինչ է, և ոչ եթէ ջուրք։ Ել վկայեսցեն նոցա Հերա Հժ ա րձանքն ճ յորս գրեալ 76 է, ա֊ սեն, թէ յայսմ վայրէ ոք անդր մի ժտեսցի երթալ։

Ել օդ րնդ 7/ ջուրս և ընդ երկիր խառն է . և զի ընդ ջուրս օդ խառն է ճ ի զեռնոցն յայա է, որ ի ջուրսն զօդոյն կեն դան ութի ւնն ծծեն։ Ել զի ընդ երկիր նոյն օդ խառն է, յորժամ անձրեւ լեալ իցէ և արել տայցէ, ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին 78 ի վեր ցոլանայի յայտ յանդիման երե֊ ւի*։ Ել զի ընդ օդս հուր խառն է , ի փայլատակսրնացն ՝ որ ի շփելոյ ընդ միմիանս 79 հողմոյն և ամպոց 80 արձակին ՝ յայտ յանդիման ցուցանին։

Ել դարձեալ, թէ յապակի սպիտակ ՝ ջուր արկեալ լարելու ունիցիս, չու֊ սաւորութեան արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակլոյն^ 1 1 և ընդ յստակաթիւն ջրոյն օդով թափանցանց անցեալ հուր ծնուցանէ։ Եւ զի ընդ ջուրս հուր խառն է, ի քարանցն հանելոյ ի ջրոյ ՝ զոր ընդ միմեանս շփիցեն և հանիցեն հուր Հ յայտ յանդիման ցուցանի գիշերի, յորժամ առ ծովեզեր կայցես և զջուրն ժքթիցես, նշոյլք լուսոյն հատանին։

* «Եւ օդ... յանդիման երեի» հատվածը հմմտ. «Վեցաւրեայ*, էջ 21 ք 10—22, 3
(ծան. հրատ.)։

171

Ւսկ որքաՀն անհամար թյուրերով կախարդներ կան երկրի վրա* եթե նրանցից յուրաքանչյուրը կարողանար լուսինն իջեցնելն, երբեք թույլ չէին տա նրան երկինք բարձրանալ։ Եվ թե երբեք լի իջնում, այն- տեղից է հայտնի, որ ոչ ոք չի տեսնում ոչ նրա իջնելը, ոչ էլ բարձրանալը։ Եսկ եթե կանգնես և ուշադրություն դարձնես, շուտով (կնկատես,) որ մթնած գունդը քիչ֊քիչ լուսավորվում է, մինչև որ բոլորովին լրանում է։ Ուստի եթե իջնելո՛ւ որևէ հնար լիներ, թեև իջնելր ոչ ոք չէր տեսնի, սակայն բարձրանալը բոլորն էլ կտեսնեին։ Ոայց լուսատուներին այնքան բան է հատուկ, որ ((լինեն նշաններ ՝ ժամանակների, օրերի և տարիների (որոշման) համար »,— ինչպես ասում է աստվածատուր դիրքը* 1 *

Արդ՝ եթե որոշ աստ ղեր կա՛մ տաքերի, կա* մ ցրտերի նշաններ են լինում, ոչ թե որպես ինչ֊որ կենդանիներ են լինում, այլ որպես աստծու կողմից այդ բանի համար հաստատվածներ, որպեսզի աստծու ա֊ րարածների մեջ անմասն մնացողներ չլինեն։ Եվ հունական իմաստասերները նրանով են մեղադրելի, որ, պատճառը թողած՝ հետևանքներն են պաշտում** 7 , ինչպես երանելի առաքյալն է ասում, թե՝ «Ծառայերին ոլ պաշտեցին ստեղծվածներին և ոչ ստեղծողին
ծ

Դարձյալ ոչ թե «ջուր է շրջապատում երկիրը», ինչպես ասում են նրանք, այլ երկրի մեջ ու նրա վրա են ջրերը . և երկրից այն կողմ ոչրնչություն .է, և ոչ թե ջրեր։ նրանց թող վկայեն Հերակլեսի արձանները^*, որոնց վրա, ասում են, գրված է, թե ճ «Այստեղից այն կողմ ոչ ոք թող չհանդգնի գնալ»։

Օդն էլ խառնված է ջրերի ու հողի հետ։ Եվ որ ջրերի հետ օդը խառն է, երևում է ջրային կենդանիներից, որոնք ջրերի մեջ օդի կենդանությունն են ծծում։ Ւսկ որ նույն օդը խառն է հողի հետ, ակնհայտորեն երևում է այն գոլորշուց, որ բարձրանում է երկրի կրծքից, երբ անձրև է եղած լինում, ու արև է անում։ Որ օդի հետ էլ կրակ է խառնված, բացահայտորեն ցույց են տաղիս կայծակները, որոնք առաջանում են քամու և ամպերի ճ միմյանց հետ շփվեչուց։ Եվ, բացի դրանից, եթե սպիտակ ապակու վրա ջուր թափես ու արևի առաջ պահես, արևի լույսը, մտնելով պայծառ ապակուց ու անցնելով հստակ ջրի և օդի միջով, կրակ կառաջացնի։ Եվ որ ջրերի հետ կրակը խառն է, պարզորոշ երևում է ջրից դուրս բերած այն քարերից, որոնք միմյանց շփելով) կրակ են հանում, և եթե գիշերը ծովափին կանգնես ու ջուրը ցայտեցնես, լույսի նշույլներ կբեկվեն։

179

Ել զեռ ունքն որ ի ջոլրսն ի ներքս են, ի չորիր հիլթոցն յօդեալ են, յերկրէ և ի ջրոյ, յօդոյ և ի հրոյ, որպէս և ամենայն մ արմն աւորք ճ որ ի քամ աքին են։ Զի այնպէս կազմեաց Աստուած զաշխարհ* նախ զչորս հիւթսն մեկնեալս արարեալ, ապա նոքօք յօդեաց զամենայն. և միոյ արա քշի գործ է ամենայն ինչ, և Նոյն վարէ և տածէ զբնաւ։

ԺԱ

Ել ոչ որպէս գլուխ փիլիս ոփայիցն նոցա Պի ւթագորաս և պերի֊ պատիկեանքն ասեն, մի միութիւն^ պատճառ ամենայնի, և խնամակա֊ չութիւն . զոր ոչ ի նմանէ ասեն, այլ թէ զօրութիւն ինչ ինչ իցէ առան* ձին խնամակալոլթիլնն։ ծէ 82 որպէս պատճառ ամենայնի ի միոջէ միութենէ տայ ճ և զխնամակալութիւնն ի նմանէ դնէր, գեղեցիկ և գովու֊ թեան արժանի կարգէր. բայց զի յայլմէ զպատճառսն կարգէ, և յայլմէ զխն ամ ակալութիւնն, պարսալանաց արժանի է և ոչ յարգանաց։

Ել դարձե ալ զի աստուածոցն ոչ հրամայեաց զոհել, այնո է 83 պո֊
Վելի է . բայց զի ոչ յայտնի քարոզեաց ՝ թէ մի Աստուած է և ոչ բազումք, այնու կարի դսրովելի։

Գովելի և առաւել գովելի, զի վասն կարեաց և ցանկութեանց յաղ֊ քթելոյ ի կերակրոցն կրօնաւորեցաւ , Ը ա յ9 զի փոփոխմ ունսն ոգւոց 84 ի** մսյրփնոց ի մարմինս ետ *. այնու յոյժ եպերելի է։ Որպէս թէ արդա֊ բոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ յանասնոց սրբոց . և այն նոցա իբրև ընդ հատուցման բարեաց գոր֊ ծոց լինիցի։ Եւ մ եղաւորացն ոգիք յ աղտ եղի մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ ի գազանար և ի ճճեաց և ի սողնոց , և այն նոցա ընդ հատուցման չարեաց գործոց լիևիցի։

Ել զմիսն չուտել եթէ վասն զկարիս մարմնոցն խափանելոյ հրամա֊ յէր, բաբւոք և յիրալի առնէր* ապա եթէ իբր ի պղծոյ իմեքէ արաբա֊ ծոց** հրամայէր հրաժարել, վատթարագոյն 86 # Այլ յայտ են պատճաոքն՝ ուստի զմիսն շնչաւորացն հրամ այէր չուտել* 7 * որպէս թէ հոգի աստուա֊ ծեղէն իցէ ի մս՛եղիս ն, և վասն այնորիկ չիցէ պարտ ուտել զմիս կեն դա֊ նեացն։ Վասն որոյ և մոգքն** նախ յա զեն, և ապա սպանանեն զանա֊

* ետ (էջ 98)։ Տվյալ պարագայով նշանակում է՝ ենթադրեց» չսփսփ շփոթել էդ
|ւ հետ, զգուշացնում են սրտագդալները։

** արարածոյ (էջ 94)։

180

Ջրի մեջ ապրող կենդանիներն էլ կազմված են շորս նյութերից՝ հողից, ջրից, Օդից ու կրակից; Այդպես են և ցամաքում գտնվող բոլոր մարմնավորները։ քանի որ աստված աշխարհն այդպես կազմեց . նախ շորս սկզբնանյութերը բտման ֊բաժան ստեղծեց, ապա նրանցով բաղադրեց ամեն բան; Եվ ամեն ինչ մեկ արարշի գործն է։ նույն արարիչն էլ ղեկավարում ու խնամ ում է բոլորին։

ԺԱ

Եվ այնպես չէ, ինչպես նրանց փիլիսոփաների պարագլուխ Պյութապո բասն ոլ պերիպատետիկյաններն են ասում, (իբրև) ամեն ինչի ըս- կրզբնապատճառ (գոյություն ունի) մեկ միություն, այլև՝ ն ա խախնամություն 39 *. և ընդունում են, որ նախախնամությունը ոչ թե նրանից է, այլ ինչ-որ առանձին զորություն է։ Իսկ (Պյութագորասը,) ինչպես որ ա֊ մեն ինչի սկզբնապատճառ է ներկայացնում մեկ միությու ն ը> ե Ը ե ն ախախնամոլթյունն էլ նրանից համարեր, գեղեցիկ ու գովասանքի արժանի սահմանում տված կլիներ։ Ոայց քանի որ սկզբնապատճառն ուրիշ ու նախախնամությունն էլ ուրիշից է համարում, պարսավանքի է արժանի
և ոչ թե հարգանքի։

Եվ դարձյալ որ չառաջարկեց աստվածներին զոհ մատուցել, դրանով գովելի է, բայց որ հայտնապես չքարոզեց, թե մեկ աստված կա և
֊ոչ թե բազում, դրանով խիստ պախարակելի է։

Գովելի և առավել գովելի է, որ կրքերի ու ցանկությունների հաղ- թ ահ արմ ան համար ուտելիքների հանդեպ սակավապետ գտնվեց . բայց որ ընդունեց հոգիների փոխանցումները մարմնից մարմին*®®, դրանով վսիստ մեղադրելի է։ Որպես թե արդար մ եռելն երի հ ոգինե րը ուրիշ սուրբ մարմինների ՝ կա՛մ մարդկանց, կա՛մ մաքուր անասունների մեջ են փոխադրվում, և դա իբրև հատուցոլմ է լինում նրանց՝ բարի գործերի դիմաց։ Իսկ մեղավորների հոգիները, (իբր,) փոխադրվում են կա՛մ մարդկանց, կա՛մ գազանների, միջատների ու սողունների կեղտոտ մարմինին երի մեջ, դա նրանց հատուցում է լինում՝ չար գործերի դիմաց։

Եվ եթե մարմնական կրքերի խափանման համար էր առաջարկում միս չուտել, լավ ու արդարացի էր անում, բայց եթե ինչ–որ պիղծ արարածից հրաժարվելու նկատառումով էր առաջարկում, շատ վատ էր անում 401* Սակայն հայտնի են այն պատճառները, որոնց հիման վր ա ա ~ ոաջարկում էր չուտել շնչավորների միսը* որպես թե մսեղենների մեջ
-աստվածային հոգի կա, և այդ պատճառով չպետք է ուտել կենդանիների յմիսը։ Ղրա համար մոգերն էչ նախ զոհում են*®% անասունները և ապա

181

սունսն, զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ր ի մարմնոց անտի տ &։ Եւ զալն ոշ գիտեն՝ թէ 90 երկուս մահ սպանանեն . մի յազելովն, և միլս ևս փողոտե֊
Լովն ։

Նոյնպէս և Պ իւթա գորաս ոչ 9 * հրամայէ 92 անասունս զոհել դից > որ֊ պէս թէ չիցէ պարտ զոհել աստուածս աստուածոց^ ։ Քանզի հոգի աս֊ տուածեղէն ասէ յանասոլնսն. և յայտ անտի^ հ է՝ զի երկիր պա գան ել հրամայէ, և զոհել ոչ։

Սարի անարժան գործ էր, և ի լոլսնոյ ի վեր զամենայն ինչ անմահ համարեր Յայտ առնէ ք թէ զայն ամենայն աստուածս կարծէր. և ան֊ ա^ 95 ի խոնարհ մ ահ կան ա ցոլս դնելով՝ ցսւցանէր՝ թէ հուրդ և օդ և եր ֊ կիր կենդանից ինչ իրեն և մեռանիցին . որոց ոչ զկենդանութիւնն զգա֊ ցեալ, և ոչ ղմահոլ ազդում ք/ 96 առնուն, որ շնչաւորացն է և ոչ անշնչոցր

Ել հինգամեայ լոութիլնն, ղոր նոր 97 յ աշա կե ր տ ութիւն եկելոցն սահմանեաց, թէպէտ և մեծի ծուծկալութեան օրինակ էր, քանզի և ոչ հարցտնել ինչ իշխէին՝ բայց միայն լ Ա ել, այլ ոչ ինչ կարի յօգուտ էր։
Զի թէ յառաջ քան զհին գամեայ զժամանակն վճարէր ոք ի նոցանէ, թէ ֊ պէտ և կարի քաջ ի լսելոյն իմ ասն անայր, ոչ ինքն վայելէր յիմաստու֊ թնանն ՝ քանզի ոչ իջխէր խօսել, և ոչ այլ ոք՝ վասն զի ոչ լսէր զի -֊ մ աստութիլննէ

Ել որ անհնարին յիմարութեանն է, յետոյ ասեն ՝ զիւր անձն աս֊ տոլած անուանեաց ^*. որ յառալել հպարտութենէն դիպեցաւ նմա * զի ոչ եկն ըստ բանի իմաստնոյն՝ թէ որչափ ի մ եծութիւն հասանիցես, ի խռ^ նարհութեան կալջիր զանձն։
ժք*

Իսկ Պղաաոն, որ աստուածն և հիլղ և իդոս դնէ էությամբ, ցոլցանէ թէ կերպարան ա ց արարիչ է Աս տոլած, և ոչ բնոլթեանց։ Ուստի և աղան֊ դացն առեալ նովին դանդաչեն՝ թէ որպէս Աստուածն էոլթեամր էր, նոյն֊ պէս և հիւղն և իդոսն՝ որ է աոանձինն ինչ ուրուք . որպէս Աստոլծոյ ա֊ ր ուե սա գի տ ութիւնն" առանձինն էր և հիլղեայն նիլթն, և ի կերպ արա֊ նրս եւեթ կարաց ածել զհիւղն՝ որ խառն ի խուռն վարէր, և ոչ ի չգոյէ ի գոյ ած զամենայն՝ որպէս և կարող ամենայնի • որ տկարութիւն ար֊֊ կ անէ զԱսաուծով ։ թէ կարօտ եղև յայլմէ նիւթ մ ուրանալ, որով ոչ ինչ

182

սպանում, որպեսզի անզգա դրությամբ մարմիններից շունչը դուրս գա։
Այն էլ չգիտենք որ երկու մահով են սպանում, մեկ զոհելովև մեկ էլ վիզը կտրելով։

Պյութագորասը նույնպես և չի առաջարկում անասուններ զոհաբերել հեթանոսական աստվածներին, որպես թե պետք չէ աս տվածներ զոհաբերել աստվածներին, որովհետև անասունների մեջ աստվածային հո֊ գի է ընդունում։ Իսկ (դա) երևում է այնտեղից, որ առաջարկում է եր- կըրպագել, բայց ոԼ զոհեր

Խիստ անվայել բան էր նաև լուսնից վեր ամեն ինչ անմահ 9 համարելը։ Հայտնի է, որ տյդ ամենը աստվածներ էր կարծում . և ք նրանից ներքև եղողները մահկանացու համարելով՝ 9 Իւ ձ9 էՐ տալիս, թե կրակը, օդր և հողը ինչ-որ կենդանիներ են ու մեռնում են։ (Սակայնի դրանք ո՛չ կենդանությունն են զգում, ոչ էլ մահվան ներգործությունը։ Դա հատուկ է շնչավորներին և ոչ թե անշունչներին։

Եվ հնգամյա լռությունը, որ սահմանեց նոր *® 4 աշակերտելու եկողների համար, թեև մեծ համբերատարության օրինակ էր, որովհետև չէին համարձակվում որևէ բան հարցնել, այլ միայն լսում էին, սակայն խիստ օգտակար էլ չէր ։ ՝& անի որ եթե մեկը հն գամ յա ժամ անա կհ վաղ մեռներ, թեկուզև լսած լինելուց շատ խիստ իմաստնացած լիներ, ո՛չ ինքը կվայելեր իմաստությունը, որովհետև չէր համ արձակվել խո֊ սել, ոչ էլ ուրիշ մեկը, որովհետև չէր լսել նրա իմաստությունը։

Եվ որ սաստիկ հիմարություն է ՝ հետո, ասում են, ինքն իրեն աստ֊
Ված անվանեց։ Դա նրան պատահեց խիստ հպարտությունից, որովհետև նա չվարվեց ըստ իմաստունի խոսքի, թե՝ «Որքան էլ մեծության հասնես, քեզ խոնարհության մեջ պահիր»**։
ժք*

Իսկ Պլատոնը 40 ®, որ էականությամբ է ընդունում 1ւ աստծուն, և հյուլեն, ու իդոսը 4 ° 6 , $ ոլ յ9 է տալիս, թե աստված ձևերի արարիչ է և ոչ յ*ե էությունների։ Այստեղից օգտվելով ՝ աղանդավորներն էլ նույն ձևով ցն դա բան ում են, թե ինչպես որ աստված էր էությամբ (աստված), նույնպես էլ հյուլեն է և իդոսը, այսինքն ՝ «մեկին ինչ֊որ առանձնահա֊ տուկը» 4 ® 7 ։ Ինչպես աստծու ճարտարագործությունը, հյուլեփ Նյութն էշ աոանձին էր, և (աստված) կարողացավ միայն կերպարանքի բերել խառնիխուռն շարժվող հյուլեն, և ոչ թե, որպես ամեն բանի կարող անգոյու֊ յ^յունից գոյության բերեց ամեն ինչ։ Սրանով թուլություն է վերագըր֊ յվում աստծուն, (որովհետև ասվում է,) թե (աստված) ա֊րիշից նյութ

183

առա լել չան զարուեստագէտսն 100 գտանի, թէ իբրև զնոսա կարոտ նիլ - թոյ իցէ* ել զաջխարհ արարած և եղծանելի ասէ, և երբեմն նա և այլքն մշտնջեն ալո բակից Աստուծոյ։

Եթէ արարած և եղծանելի է, զիա՞րդ մշտնջենակից 101 Աստուծոյ իցէ* և եթէ մշտնջենակից* 02 իցէ ա , որպէս պսենն՝ թէ որպէս ստուեր իրիք ոչ երբէք հեռանայ յիմեքէն Հ նոյնպէս և ոչ աշխարհս երբէք զաա յԱստուծոյ, թէ այնպէս իցէ, զուր է ասելն ՝ թէ արարած եղծանելի է աշխ արհս, բայց թէ զալն ևս իշխիցեն ամպարշտել 104 թէ որ 105 պատ֊ ճառ ստուերին է, ի միջոյ բառնալոց իցէ։ Ապա թէ այն ոչ լինիցի, քան֊ ղի և չլինի իսկ, և ոչ ստոլեր ի միջոյ բառնալոց է . և տարապարտ են դանդաչանքն։

Ել ջունչքն ճ թէ վասն զի յԱստուծոյ էութենէն իցեն * անարարք և անմահք իցեն, երեք մասունքն ի նոսա ոլտի՞ իցեն ՝ բանականն և ցասմնական և ցանկական։ Զի թէպէա և մինն է յԱստոլած, զի նա է աղբիլր ամենայն բանաւորոլթեան, այլ ի ցասմանէ և ի ցանկանալոյ ի վեր և ազատ է Աստուած, քանզի առանց կարեաց և առանց մասանց է աւ/տ ուա ծ ականն։

Ել եթէ ինքն ՝ որպէս ասենն ՝ լաւութեանց վասն կոյս վճարեցաւ յաշ֊ խարհէք այլոց զիա՞րդ հրամայէր զկանայս հասարակաց համարել, և ոէ իւրում կնոջ եւեթ սկել։
ծւ զաստուածեղէն ջուչսն ընդէ՞ր և նա իբրև զառաջինսն փոփոխե ~֊ լիս ի մարմնոց ի մարմինս համարէր, մինչև ի սողունս անգամ և ի ճճիս։
Որոյ հայհոյութիւնն ի բունն ի ս կ զևայ, ըստ նորա ամպարշտոլ֊ թեաննորպէս թէ զկէսն յիւր յինքեան* 07 ունիցի և զկէսն իւր ի սո֊ ղոլնսն և ի ճճիս աանջիցէ * որ ոչ նորա է, որ անբաժին 108 և անքանակ և անհատ և առանց մասանց է։

Ել եթէ, որպէս դանդաչենն , բազում աստոլածք ի միոջէ Աստուծոյն ելեալ իցեն, ընդէ՞ր ոչ բազում աշխարհք իցեն, և ոչ բազում երկինք Ւ
և ոչ բազում արեգակունք, և ոչ բազում երկիրք։ Այլ թծրեւո դաաարկա աստոլածս եհան յիւրմէ, և գատարկք աստուածքն ո՞ւմ պիտոյ իցեն։

մուրալու կարիք զգաք։ Աստված դուրս է գալիս ոչ առավել, քան արհես֊ սրավորները, եթե նրանք նման նյութի կարիք է զգում։

Եվ աշխարհը ստեղծված ու ոչնչանալու ենթակա է համարում
(Պլատոնը)։ Երբեմն էլ (նույն աշխարհը) նա և ուրիշները աստծուն մ ըշ֊ յ սագո յակից (են ընդունում)։

Եթե ( ա ջխտրհը) ստեղծված ու ոչնչանալու ենթակա է, (ապա) ինչպե՞ս մջտա գոյակից կլիներ աստծուն։ Ւսկ եթե մշտագո յակից է ՝ հա֊ մաձայն նրանց այն ասածի, թե ինչպես առարկայի ստվերը երբեք չի հեռանում առարկայից, այնպես էլ այս աշխարհը անջատ չէ աստծուց,
(եթե այդպես է), իզուր է, (ուրեմն,) ասել, թե այս աշխարհը ոչնչանալու ենթակա ստեղծված բան է։ Սակայն համ արձակվում են անօրինացար այն էլ ասել, թե ինչ որ ստվերի պատճառն է, մեջտեղից վերանալու է։
Ւսկ եթե այդ չշինի, և հենց չի էլ լինում, ոչ էլ ստվերը մեջտեղից պիտի վեր անա։ Եվ անտեղի են այդ ցնդաբանությոլնները։

Եվ եթե ջնչերը (հոգիները) աստծու էությունից լինելու պատճառով անստեղծ ու անմահ են, (ապա) նրանց մեջ որտեղի՞ց են երեք մասերը
(հ աակությունները) Հ բանականը, ցասոլմնականն ու ցանկականը։ Ո֊ րովհետև թեպետ (դրանցից) մեկը (բանականը) կա աստծու մեջ, որը ամբողջ բանականության աղբյուրն է, բայց աստված ցասումից ու ցան֊ էությունից վեր և զերծ է, քանի որ աստվածային էությունը առանց կրր֊ քերի ու առանց (նման) հատկությունների է։

Եվ եթե ինքը (Պլատոնը), ինչպես ասում են, հանուն առաքինու֊ թյունների կույս հեռացավ աշխարհից, ուրիշներին ինչպե՞ս էր առա֊ ջարկում կանանց բ ոլորինր համ արել և ոչ թե միայն սեփական կնոջ հետ շինել։

Եվ ինչո՞ւ նա էլ, առաջինների նման, աստվածային շնչերը (հոգի֊ ները) համարում էր փոխանցվող մարմնից մարմին, մինչև անգամ սո ֊ ղունների ու ճիճուների մեջ։ Նրա հայհոյանքը, ըստ իր ան օրին ութ յան % գնում է բուն իսկ (աստծուն), որպես թե (աստված) իր կեսը իր մեջ է պահ ում և կեսն էլ ս սղունների ու ճիճուների մեջ տանջում է։ 0*ա հատուկ չէ նրան, որը անբաժանելի, անքակտելի 408 , անտրոհելի ու առանց մա֊ սերի է։

Եվ եթե, ինչպես նրանք են դուրս տալիս, մեկ Աստծուց բազմաթիվ աս տվածներ են առաջացել, ինչո՞ւ ոչ բազմաթիվ աշխարհներ կան, ոչ բազմաթիվ երկինքներ, ոչ բազմաթիվ արեգակներ, ոչ բազմաթիվ եր֊ յկըրներ։ Սայց գուցե իրենից դատարկ աստվածներ հորինեց * իսկ դա֊ տ արկ աս տվածներն ո՞ւմ են պետք։

185

Իսկ ստոյիկեանքն մարմնապիշք հայեցեալ, յերևելի աշխարհս, զամենճյյն ինչ մարմին կարծեցին է և զերևելի աշխարհս աստ ուա ծ համարե- ցան։ Որ աղանդամիտը^՝* գիտեն ի փիլիսոփայից, ոչ ինքեանք զիմա֊ մ անաչք » ինչ զմտաւ կ արացին ածել, և ոչ յայլոց ուսանել կամեցան, եթէ է ինչ զօրութիլն՝ որ զերելելիսս շարժէ, և զշարծիշն պարտ է Աստուած իմանալ և ոչ զշարժունսն։

Իսկ ոմանք ի նոցանէ ի հրոյ էութենէ ասեն զբնութիւն աշխարհիս, վասն զարեգակն առալել զարմ անալի համ արելոյ, և զբնութիւն հրսք սաստկագոյն իմանալոյ։ Ել հայեցեալ ի միտս ՝ թէ զամենայնէ մտօքն նկատել մարթեն, վասն այնորիկ զմիտս աստուած համարեցան . իբրել զշունշ երկն ի ց և երկրի և ամենայնի որ ի նոսա > և աչս զչուսաւորսն, ո րք րոտ անարժան անմտութեանն Հ և ոչ պատասխանի առնելս յ արժանի են։

Եւ զմարմին իբրև զայլսն կորստական համարին, և զշունլսն փոփո֊ խելի ի մարմնոց ի մարմինս, զոր ոչ նոքա յայտնի ր 11 * կարեն աո-
նել, և ոչ այլքն աւա գա գռյնք քան զնոսա։ Զի ամենեքեանառասպելս արկանեն, և թէպէտ և կէսքն հասին ճշմարտութեանն, չկացին ի ճըշ֊ մ արտութեանն։

ԺԴ

Իսկ եպիկուրայքն 118 թնալ ինքնակաց իսկ համարին զաշխարհս։ Որպէս թէ նախ հողամաղք րնթանալին է որպէս յորժամ շոգն ընդ երդ մտանիցէ, և հողամաղք իմն երեւին ի շողն, այնպիսի ասեն ՝ մարմինր անհատք և անբաժինք էին զառաջինն, և անտի Հ ^ հ թանձրացեալ յօդեցաւ ինքն աշխարհս։ Ել թէ Ոչ Աստուած ոչ խնամակալութիւն ինչ է^ > որ վարիցէ զաշխարհս։ իԼորս և փիլիսոփայքն ինչ յրնչաց - 16 քերեն, և ամենեւին չհամարին զնոսա աղանդս։ Զորոց և Առաքեալ ասէ, թէ առանց
Աստոլծոյ շրջէին յաշխարհի։ Օրոց այնքան կամակոր լամառութիւն եղև, մինչև յայնչափ^ 7 ի բազում ի նախրաց փիլիսոփայիցն աստուածոց և ոչ մի աստուած ըմբռնել։ Տեսանե՞ս՝ զի գործ ստահակութեան այնչափ բոնացեալ րմբռնելեացն, մինչև ան աստուած հանել յաշխարհէ։

*Գ

Իսկ նյութապաշտ սաոիկյաններր****, նայելով այս տեսանելի աշ֊ խարհին, ամեն ինչ մարմին կարծեցին և տեսանելի աշխարհը աստված համ արեցին։ Փիլիսոփաներից նրանք, որոնք աղանդամիտ են, շկարողա֊ ցան ինքնուրույնաբար մտածել, ոչ էլ կամեցան ուրիշներից սովորել, թե կա իմանալի մի զորություն, որ շարժում է տեսանելի (առարկաները), և աստված պետք է ընդունել (այդ) շարժողին, ոչ թե շարժվողներին։

Իսկ նրանցից ոմանք աշխ արհի գոյացությունը կրակի էությունից են կարծում՝ արեգակն առավել զարմ անալի համ արելոլ, կրակի էությունն
Էլ ա վելի սաստիկ ընդունելու պատճառով։ Եվ ուշադրություն դարձնելով մտքի վրա (ու իմանալով,) որ նրանով ամեն ինչ կարող են նկատել, այդ պատճառով միտքը աստված համարեցին Հ որպես երկնքիդ երկրի ու նրանց մեջ գտնվող ամեն ինչի շունչ, իսկ լուսատուները՝ աչքեր։ Դրանք, անվայել անմտություններ լինելու պատճառով, պատասխանի արժանի շեն։

Նրանք, ուրիշների նման, մարմինը համարում են կորստի ենթա- կա, իսկ շնլերը ճ մարմնից մարմին փոխանցվող, որը չեն կարող ապա֊ ցուցել ոչ իրենք, ո՛չ էլ իրենցից ավեչի խելոքները . որովհետև բոլորն էլ առասպելներ են հորինում***։ Եվ թեպետ մի մասը հասավ ճշմարտությանը, (սակայն) չմնաց ճշմարտության վրա։

«ր

Իսկ էպիկուրյանները 412 աշխարհը համարում են լրիվ ինքնագո 413 1
Իբր թե նախապես փոշոլ մանր հատիկներ էին շարժվում * ինչպես որ շողը երդիկից ներս ընկնելիս նրա մեջ ինչոր փոշեհատիկներ են երե֊
Վում։ Սկզբնապես, ասում են, մարմիններն այդպիսին էին անտրոհելի ու անբաժանելի, որոնց թանձրացումով կազմվեց նույն այս աշխարհը *
և թե՝ ոչ աստված կա, ոչ էլ նախախնամություն, որ ղեկավարի աշխար֊ հը։ Որոշ փիլիսոփաներ սրանց արհամարհում են*** և ամենևին էլ չեն համարում (հատուկ) ուսմունքի հետևորդներ։ Նրանց վերաբերմամբ է առաքյալն ասում, թե՝ ((Աշխարհում շրջում էին առանց աստծու»***։
Նրանք այնքան կամակոր ու համառ գտնվեցին, որ մինչև իսկ**^ փիէի~ սոփաների աստվածների այնքան շատ նախիրներից և ոչ մի աստված չընդունեցին; Տեսնո՞ւմ ես, թե ստահակությունը ինչքան է բռնացել
(այդպիսիների) ըմբռնողության վրա, որ (նրանց) մինչև անգամ ան • աստված է հեոացրել աշխարհից։

187

Առ Սերոլքալ եղև, ասեն, սկիզբն 118 հեթան ո սռլթե ան ։ Ուստի յաչա թէ ցայն վայր աստուածապաշտք էին, և եկեղեցի Աստուծոյ ի սկզբա֊ նէ 119 աշխարհի էր։ Զորմէ և Դալիթ ի Հռգւոյն^^ սրբոյ ուսեալ, մ ատոլ* ցանէր աղօթս ՝ թէ լիշեա զեկեղեցի քո զոր ստացար ի սկզբանէ^ 1 ։

Հայց թէպէտ և հեթանոս ութիւնն եմ ուտ յաջխարհ, այլ աստուածպաշտութիւնն ոչ ամենելին պակասեաց։ Եւ յայտ անտի^ 2 է, զի գնա - ցեալ Աբրահամ 123 ի հեթանոսացն եկն աստուածպաշտաց պատահեաց*
Մելիքսեգեկայ քահանայի Աստուծոյ բարձրելոյ, և քահանայ ոչ երբէք անուանի ճ եթէ ոչ ժողովուրդ գուցէ նորա , և Աբիմ ելեքայ ճ որ Աստուծովն ելեթ խօսէր ընդ Աբրահամու 124 ք և ոչ դիւօք։ Եւ բարեկամքն Ցէէբէսյ և
Եղի ուս Աստուծով միայն ամ են ա կա լալ խօսէին ընդ նմա։

Ել այնպէս ոչ եթող երբէք Աստոլած զաշխարհս առանց վկայու֊ թեան. որպէս մ ար գար էն առ հրէութեամբն ասէր իբրև յերեսաց Աստուծոյ ճ թէ յամենայն տեղիս արկանեն խոլնկս և մ ա տուր անեն պատարագսանոլան իմում։ Զի ց ոլ &ցէ՝ $է յամենայն դարս աստուածապաշտք գտա֊ նէին, ո րք ւշ Հ յ ան գի մ անէ ին զհեշմ ակապատսն* ։

Այլէ ասեն, ընդէ*ր յամեաց գալուստն Քրիստոսի, և կորեան այնչափ ազգք ճ առանց աստ ուածպաշտ ութ ե ան ։

Ե թէ ւէր աստուածաքարոզս աստոլածպաղտոլթեանն յամենայն դա֊ րըս առաքեալ, թերեւս գոյր մուտ այնպիսի բանից * բայց զի ոչ երբէք դադարեալ ի վկայութիւն տալոյ, անձանց մեղ դիցեն չհաւանողքն, և մի՞
Աստուծոյ։

Չեկն Քրիստոս ի տղայոլթեան աշխարհի , զի տղայոցն կաթն պի֊ տոյ էր, և ոչ հաստատուն կերակուր, և ոչ յեոանդան երիտասարդութեսՒ֊ նրն, յորժամ ելեալ 126 դեղոյր մոլորութիւն դիւապաշտութեանն։ Այլ նախ կրթեաց քարո զովքն 127 և մարգարէիւք՝ իբրեւ կա թամբ, և ապա եկն սսպ զկատաըեալ վա րդա պետ ութիւնն, իբրև հաստատուն կեր ակոլբ։ Քանզի և ոչ տղայոյ ոք հաստատուն կերակուր տայ, և ոչ մեծամեծ խորհուրդս

* զհեշմակաւտստսճ (էջ 94)։ Հետազոտոդները գտնում են, որ այլոց ա ռաջա՜ դրած նեջմա1յտ«(աշտ–ը ընդունելի չէ։

«Հեթանոսության սկիղթը »— ասում են ,— Սերուքիօրոք եղավ»*
Այնտեղից պարզ է, որ մինչև այդ աստվածապաշտներ կային, և աշխարհի սկզբից կար աստծու եկեղեցին, որի մասին Ղավիթն էյ, սուրբ հոգուց սովորելով, աղոթք էր մատուցում քոլ ասում,) թե «Հիշիր ք ո եկեղեցին, որն ստացար սկզբից»** 8 ։

Թեպետև հեթանոսությունը մուտք գործեց աշխարհ, սակայն աստվածապաշտությունն ամենևին չպակասեց։ Եվ սա այնտեղից է հայտնի, ո ր Արրահամր 41 ®, հեռանալով հեթանոսների մոտից, եկավ* 20 , հանդիպեց աստվածապաշտների՝ բարձրյալ աստծու քահանա Մ ե լքիսեղեկին **,— իսկ քահանան (քահանա) չի կոչվի, եթե ինքը ժողովուրդ չունի ,— և Աբիմելեքին*^, որ միայն աստծու ան ունով էր խոսում Աբրահամի հետ և ոչ թե դևերի։ Եվ Հորի* 2 * բարեկամներն ոլ Եղիուսը ևս* 8 միայն ամենակալ աստծու անունով էին խոսում նրա հետ։

Եվ այսպես աստված աշխարհը երբեք չթողեց առանց աստվածապաշտության, ինչպես մարգարեն հրեության ժամանակներում էր աստծու կողմից ասում , թե՝ «Բոլոր տեղերում խնկարկում ու պատարագներ են մ ատուցում իմ անվանը»** 9 Ոլ 1Ա տալու համար, թե բոլոր դարերում աս տվածապաշտներ կային, որոնք դատապարտում էին կռապաշտներին** 2 ։

«Բայց - ասում են ,— ինչո՞ւ ուշացավ Բ րիսաոսի գալուստը, և
այնքան ազդեր կորան Հ առանց աստվածապաշտության»։

Եթե ք աստված) թոլոր դարերում աստվածապաշտության քարոզիչներ ուղարկած չլիներ, թերևս այդպիսի խոսքերը տեղին լինեինք բայց՜ որ երբեք չդադարեց (իր մասին) տեղեկություն տալուց, չհավատացողները թող իրենց մեղադրեն և ոչ թե աստծուն։

Բրիստոսր չեկավ աշխարհի մ անկ ութ յան շրջանում, որովհետև մանուկներին պետք էր կաթ, ոչ թե ամուր կերակուր . և ոչ էլ (եկավ) երիաասարդության եռանդուն շրջանում, երբ ելել-թափվում էր դիվապաշտության մոլորությունը։ Այլ նախ վարժեցրեց քարոզիչների ու մարգարեների միջոցով 1 իբրև (սնուցում) կաթով, և աւղա եկավ տալու կատարյալ վարդապետությունը ՝ որպես ամուր կերակուր։ Բանի որ երեխային ոչ ոք ամուր կերակուր չի տաշիս, մեծամեծ գաղտնիքներ՛ չի հայտ

յա յան է, և *շ աւագ թանս խօսի, մինչև ի կաաարեալ չափ հասակին հասանիցէ։

Որպէս Առաքելոյ՝ առեալ զինքեամ բ զերեսս ամենայն մարդկոլ . թեան, ասէ % մինչ տղայն էի, իբրև զ տ ղայ խորհէի , այլ իբրև եղէ այր, զաղայութեանն խափահերի։ Զի 9 Ոլ 9 ա նիցէ ճ թէ ի հասուն հասակի եկն յաշխարհ ի կաաարեալ գիտութիւնն , որպէս յայսմ աշխարհի մարթի Հա֊ սանել գիտոլթեան։ Այլ ի վայելումն կատարելռյ գիտութեանն, և գանձն
և գայլս անդր հրալիրեաց ասելովն ՝ թէ այժմ փոքր ի շատէ գիտեմք, ա ձ1 յորժամ եկեսցէ կատ արոլմն ճ դէմ յանդիման տեսանեմք։

Ուստի յայտ է՝ թէ առ ամենայն կարող է Աստուած, և յամենայնի բաւականէ Կարող էր ևս վաղ յաոաջին յաւիտեանսն առնել զաշխարհ,
*սյԼ այնպէս կամեցաւ ՝ զի ոչ կարի վաղ առնիցէ, և ոչ յոյժ անագան, ա ձԼ յորժամ դէպ և պատշաճ իցէ։ Զի մի՛ վաղն առնելով ք՝ լեալքն վնա֊ սիրին, կարծեաթ 28 թէ մշտնջենակիցք նորա իցեն . և մի՛ դարձեալ ա֊ նագանն առնելով ՝ կարծիք տկարոլթեան լինի ցին և առաջին և միջին և վերջին խորհրդոցն։
նա և զմարդն, զոր ժառանգ ամենայնի կամեցաւ առնել, ոչ նախ
<քան զժառան գութիւնն արար * այլ նախ զերկինս և զերկիր, զջոլրս և ղհուր և զօդ և զբոյսս և զտունկս, զգաղանս և զանասունս & <29 զթռչու֊ նրս։ նախ զաունն, և ապա զտնակալն, նախ զստացուածսն^®, և ապա զստտցողն , նախ ղծառայսն, և ապա գտէրն. զի մի՞, յորժամ յետոյ լինիցին՝ որոց իշխանն եզն, կարծիս վնասոլ առնացու թէ իւր արարածք իցեն։ Այլ յորժամ նախ ղնոսա արարեալս տեսանիցէ, ծանուցեալ առնոլցու ի միտ ՝ թէ է իմն ղօրութիւն, որ արար և ետ ղնոսա* րնգ ձեռամբ նորա . և ղպաաիլ փառալորութեանն մի՛ անձին առնելն խսրհիցէ^^լ տյլ իւրոլմ աիրարարին ՝ որ ձրի նմա զայն շնորհնաց։
նոյնպէս և զգալոլստ Որդւոյն^ 3 իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշա֊ ճեաց, յորոլմ գիտէր թէ յօգուտ լինելրց է։ Ել եթէ բժիշկ ըստ պէսպէս հիւանդութեանց ճ տղզի ազգի դեղս ախտացելոցն մատուցանել**, զի 134 որ սկզբան 1 ^ Տ ցաւոյն դէպ իցէ ճ Ղ ա Տ & ի սկզրանն&Հ մ ատ ո լցան են***, և որ յընղմիջելն՝ զալն ի միջոցի, և որ ի պառալել ցաայն ճ ղայն հուսկ յե֊ տոյ, ո՞րչափ ևս առաւել ամենահնալւն՝ յորմէ ամենայն հանգամանք հնւսրողոլթեան բաշխեալ են, ի դէպ ժամանակի առնէ զոր առնէ . ոչ աոաջին և երկրորդ և վերջին խորհրդով, այլ միանգամայն ըստ կամելոյն՝ զդործն 1X7 արդնանցն կատարէ։ Ել ոչ յետոյ ծնանի ի նմա կամելն • այլ

* ետ զնրաա (էջ 94)։ \3^բագ7տդնն|ւէ Ոավսւստմամբ՝ շփոթելու չէ «եդ զՕոտս»–1ւ
Փետ։

** մատացաՔԷ (էջ 95)։

*** յքաաոէցաճէ (էջ 95)։ ,

հում, ոչ էլ ծանրակշիռ խոսքեր է ասոլմ, մինչև որ կատարյալ չափահասության գա։

Ինչպես որ առաքյալը, ամբողջ մարդկության կողմից իրեն խոսք՞ վերապահելով, ասում է՝ ((Երբ երեխա էի, մտածում էի որպես երեխա, բայց երբ տղամարդ դարձա, երեխայականը մի կողմ գցեցի**, որպեսզի ցույց տա, թե հասուն հասակում աշխարհի մեջ հասավ կատարյալ գիտության, որովհետև այս աշխարհում կարելի է հասնել գիտության։
I) ակ այն կատարյալ գիտության վայելման կոչեց և ր իրեն, 1ւ ուրիշներին՝ ասելով, թե՝ ((Այժմ շատից քիչը գիտենք է բայց երբ գա հասունությունը, (գիտությունը) դեմ առ դեմ կտեսնենք յյ) փշ *

Ուրեմն պարզ է, որ աստված ամենակարող ու ամենաբավ է և կարող էր աշխարհն ստեղծել ավելի վաղ նախնական ժամ տնակներում ։
Սակ այն կամեցավ ոչ շատ վաղ ստեղծել, ոչ էլ չափազանց ուշ, այլ ՝ երբ հարմար ոլ պատշաճ լիներ, որ վաղ ստեղծելու դեպքում գոյացողներըչվնասվեին՝ կարծելով, թե մշտագոյակից են նրան, այլև ուշ ստեղծելու դեպքում կասկած շչիներ, թե (աս՛տված) անզոր է 1ւ առաջին, և՛ միջին ր
և ր վերջին մ տածումների համար։

Նաև մարդուն, որին ուզում էր ամեն բանի ժառանգորդ դարձնել ր ժառանգությունից առաջ չստեղծեց, այլ նախ (ստեղծեց) երկինքը, երկիրր է ջուլւը, կրակը, օդը, բույսերը, տունկերը, գազանները, անասոլններն ու թռչունները։ Նախ (ստեղծեցի տունը, ապա՝ տանտիրոջը, նախ՝ ունեցվածքը, ապա՝ ունեցողին, նախ ՝ ծառաներին, ապա՝ տիրոջը, որպեսզի այնպես չլիներ, որ երբ կախյալները հետո ստեղծվեին, տիրապետող դարձածը վնասակար կարծիք ունենար, թե (դրանք) իր ա֊ րարածներն են։ Ոայց երբ նրանց նախօրոք ստեղծված տեսնի, կհասկանա, որ կա մի զորություն, որը նրանց ստեղծեց ու հանձնեց իր իրավունքին, և չի մտածի ւի ա ռա վո րո լթյան սլա տիվը իրեն տալ, այլ նրան, ով իրեն տեր դարձրեց, ով իրեն ձրի արար շնորհեց այն։

(Աստված) այսպես էլ իր որդու գալուստր հւսրմարեցրեց այն ժամանակամիջոցին, երբ գքաէեր, որ օգտակար է լինելու։ Եվ եթե բժիշկը Ւ զանազան հիվանդությունների համեմատ, հիվանդներին տես ակ-աեսակ դեղեր է տալիս՝ ցավի սկղբին համապատասխանողը սկզբում մատուցելով, կեսինր՝ այդ միջոցին, հնացած ոավենր ամենից վերջը, (ապա) որքանն առավել է ամեն բանի հնարագետը, որը տվել է հնարողության բոլոր հանգամանքները և ինչ որ ստեղծում Ւ , հարմար ժամանակին է ստեղծում, ոչ թե աոաջին, երկրորդ ու երրորդ մտածմունքով այլ միանգամից, ըսա իր կամենալու է կատարում արդյունավոր գործըր
Եվ նրա մեջ կամենալը հետո չի ծնվում , այլ դեռ ոչինչ չեղած* որպես *

1Ձ*

իբրև կանխագէտ գիտէ զա մ են այն, մինչ լև ինչ լեալ ի$է > թէ որպէս պարտ իցէ առնել, և չո՜ր ժամանակի*, և չո՜ր պէտս։ Ել ոչ խառն ի
/սոլոն ինչ առնէ, թէ առ ապա 13 * զղջան այց է և եղծանիցէ գոտ եղծ ուա֊ ձընւ 3 * իլր։ Ել ոչ իմ իք կարօտանաչ, թէ առնլոչ ինչ չումեքէ կամ չու֊ մեքէ ակն ունիցի , աչչ բովանդակ չինքեան ունի զամենայն կարո ղու֊ թիմ, առնելոչ և հաստատելոյ զամենաչն , և անխարխար պահելոչ։ Ել չունի զոք ը՛նդ իւր 140 զովողակից՝ իբրև զեղրաչր, կամ իբրև զընկեր 14յ , կամ իբրև զօտար ոք գործակից . աչչ միաչն զիւր զօրութիւնն և գիմ աս֊
՝*ոլթիլնն, որ իւրոչ էութեանն ծնունդ է և մշտնջենաւորակից . և դիլրո( ոշնուԱեանն Հոգին, որ իր նմանէ և միշտ առ նմա անքակ և առանք րաժանելոչ* 42 ։

Ել չաչսմ ամեն այն է յայտ է ճ եթէ ոչ հիւգ ինչ, որ է նիւթ, էր ընթե֊ րակաց Աստուծո 1 1 ուստի է"սեն Յունաց իմ աստ ունքն զարարածս արա րեալ, և ի նմանէ չարեաց չաշխարհ մտնալ, որպէս ասեն աղանղքն ՝ որ ի նոցանէ առին պատճառս զհիւղեաչն ասաուածացուցանել, դնել աս՜ տուած հակառակ Աստուծոչ։ Եւ ոչ աչլ ոք արարիչ էր չարեաց, որպէս մոգքն խաբին ՝ թէ Խարտմանն արար զչարիս . աչլ մի միայն Աստուած է արարիչ, և նոյն բարեաց և ոչ չարեաց, և մջտնջենաւոր արարիչ։ Զի և մինչ չև արարեալ էր զարարածս ի մտի իւրում ոլնէր յառաջգիտութեամբ զպաչման կազմածոչ արարածսց։ Ել չէր երբէք յորժամ չէր արարիչ, աչՆու ղի ունէր չինքեան զկարողութհւնն ամենեցուն բաւական լինելոչ։
նւ բազում պատճառը էին Աստուծոչ, որովք եկն զարար ած սն աո* նել։ Նախ զճշմարտութեանն խելամաութիւն չէր պարտ դատարկ թողուլ* զի մի" իբրև զտկար ոք պարտեալ ինչ գտանիցի՝ առ ի շկարելոչ առնել զաչնս է զորոց խելամ տութիլնն չինքեան ոլՆԷր կանխակալ* 4 ^ գի տոլ ֊ թեամբ։ Երկրորդ անգամ, քանզի բարերար է բնոլթեամբ, չէին իրաւունք ղբարերարութիլնն անօգտակար պահել։ Եւ աչլ ինչ բազում նման սոցին էր զԱստոլծով / վասն որոց կազմ ածոյ աշխարհ ի արար սկիզբն* 4 *։

Որպէս ոք նթէ ճարտարոլթիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթէ զնուագածու֊ թեան և եթե զբժշկութե ան, եթէ զհիւսնութեան, և արդեամբք զճարաա֊ րոլթիւնն շցո լցանից է, ի զուր ունի զհ անգամ անս ճարտարութեաէւն ճ ուս֊
4Ոի ոչ ինքն ՚վաչնլեսցէ* 45 , և ոչ այլոց զգիտութիւնն արուեսաին. ցոԼցա֊

~ յր>քւոս1 ժւսճաճակֆ (էշ 95)։

կանխագետ, նա գքէտե ամեն ինչ) թե ինչպէ/ս պետք է անել և որ ծա֊ մանակ ու ի նչ կարիքների համար։ Եվ խամն ակ կերպով չի անում, որ հետագայում զղջա ,ու ոչնչացնի իր ստեղծածը։ Որևէ բանի էլ կարիք չի զգում, որ մեկից կամ մի բանից 423 որևէ բան ստանալու ակնկալություն ունենա . այլ իր մեջ պարունակում է ամեն ինչ ստեղծելու, հաստատելու
և ամուրի պահելու ամբողջ կարողությունը։ Եվ չունի մեկը իր հետ ըն֊ կերակից ՝ իբրև եղբայր կամ իբրև բարեկամ, կամ էլ իբրև օտար գոր֊ ծակից . այլ ունի միայն իր կարողությունն ու իմաստությունը, որոնք ծնունդ ու մշաագոյակից են իր էության, և իր բնույթն ունեցող հոգին, որ իրենից է և միշտ իր մոտ 1 անքակտելի ու անբաժան։

Ժէ

Եվ այս բոլորից պարզ է, որ աստծուն առընթեր չկար ինչ֊որ հյու֊ լե, այսինքն ՝ նյութ, որից, ըստ հունական իմաստասերների* (իբր թն)% ստեղծել է արարածները, և, (իբրէ) նրանից են չարիքները մուտք գոր֊ ծել աշխարհ, ինչպես ասում են աղանդավորները, որոնք այդտեղից հիմնավորում վերցրին ՝ հյուլեն աստվածացնելու և աստծու հանդեպ հա֊ կա ռակ աստված ընդունելու։ Եվ ուրիշ մեկը չկար չարիքների արարիչ, ինչպես որ մոգերն են խաբեությամբ ասում, թե Խարամանն 425 ստեղծեց չարիքները* այլ միմիայն աստված է արարիչ , այն էլ բարի բաների ու ոչ թե չարիքների արարիչ և մշտնջենական արարիչ։ Հանի դեռ նա ա֊ րարածները չէր ստեղծել, կանխագիտությամբ իր մտքում ուներ արա֊ րածների ստեղծման կարգը։ Չկար այնպիսի ժամանակ, երբ նա արա֊ րիչ շչիներ, որովհետև իր մեջ ուներ ամեն ինչին ի վի՛ճակի լինեյոլ կա֊ բոզությունը։

Եվ աստված բազմաթիվ պատճառներ ուներ, որոնց հիման վրա ձեռնամուխ եղավ արարածներ ստեղծելու։ նախ ՝ պետք չէր դատարկ թողնել ճարտարագործության խելամտությունը^, որ չլինի թե, որպես տկարի մեկը, պարտված երևար ճ այն բաները ստեղծել չկարողանալուց, որոնց (ստեղծման) խելամտությունը կանխագիտությամբ իր մեջ ուներ։
Ապա ճ քանի որ էությամբ բարերար է, արդարացի չէր լինի բարերարու֊ թյունը անօգուտ պահել։ Սրանց նման ուրիշ շատ (պատճառներ) էլ ու֊ ներ աստված, որոնց հիման վրա աշխարհի ստեղծագործումն սկսեց։

Ինչպես որ մեկը, եթե որևէ բանի վարպետություն գիտե ճ նվագածու֊ թյան, բժշկության, թե հյուսնության, բայց իր վարպետությունը արդյու֊ նավետ կերպով ցույց չի տայիս, իզուր է պահում վարպետության հան֊ գամանքը, որից ոչ ինքն է օգտվում, ոշ էշ ուրիշներին է ցոպց տալիս

13—482

133

նիցէ։ Նոյնպէս և որ բարերար ոք իցէ, եթէ բարերարութեանն վայելելիք* չիցեն, ո*ւմ շահ իցէ րարերարութիլնն։ Զի բարերարութեանն առաքինու֊ թիւն այն է ՝ յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն ճՀ8 . եթէ չիցեն ՝ որք* վայելիր են ի բարերարութեանն, զի՞նչ ջահ իցէ ի բարերարոլթենէ ան - տթ 47 ։

Նոյնպէս և Աստուծոյ որ զամենայն ճարտարութիւն արուեստգիտու ֊ թեան ունէր յինքեան, եթէ չէր արարածս արարեալ Հ ի զուր կարծէր ու֊ նել զճարտարոլթիլնն, յորժամ չէին ճ որք ի 1Հարտարութենէ անտթ 48 ե֊ րեւէին։ Նա և ոչ բարնրարութիլնն բարերարոլթիւն ցուցանէ, եթէ ա֊ րարածս չէր արարեալ որք ի բարերարութեանն վայելէին։ Այլն ա այնպէս բարերար է, զի ոչ միայն զաոնելն ջնորհեաց նոցա, այլ և յուր ախ ութիւ - նըս լաւոլթե անցն վայելեթ 4 *։

Դարձեալ թէ չէր Աստուծոյ արարածս արարեալ, և գիտէր իսկ ոք՝
Ո Լ թէ 9 նալ Ւ&է Աոաոլած, յորժամ չէին ի միջի ճ որք զկարողութիւն գի֊ տոլթեանն ստանային։ Ուստի քանզի յիլր ^ 50 գիտութիւնն ածել կամեցաւ,. ն թէ է ինքն ճ ցուցանել, յօժարեաց արարածս աո իւրոյ գի տոլթեանն ընծայեցուցանելոյ, զի վայելիցեն ի բարերարութեանն նորա։ Եւ զպէտս աշխարհիս վասն մ արգո յ արար ի սպա սաւորութիլն ամենայն իրաց կա֊ րեւորաց, Ա զմարդն յիւր փառս, զի փառաւորեսցէ զՏէրն և ծանիցէ րզ֊ րարերարութիլնն։

Ել այսպէս ոչ երբէք էր Ասաուած դատարկ յարարչութենէ, քանզխ միշտ ի մտի նկարն ալ ունէր զորս աոնելոցն էր։ Ել զի չէր ի դէպ կա֊ մօքն եւեթ և խորհրդօք * 51 ունել զկարողութիւնն, վասն այնորիկ աո ր յայտնելոյ զկամսն և զխորհուրդս ՝ ած յայտ ւ չարարածս, զի իւր կա֊ րողոլթիւնն երեւեսցի և արարածքն ի նորա բարերարութեանն վայելես֊ցեն ւ 52 ,

Արդ, մի՞ ոք ինքնակաց զաջխարհս իշխեսցէ համ արել, և մի՞ րնթե֊ րակաց ինչ Աստուծոյ, զի մի՞ զմեծութիլն զօրոլթեան նորա խախտիցէ * այլ ամենեցուն նա ջնորհեաց զլինելն, որք ոչն էին յառաջագո/ն։ Ընդէ՞թ զզօրութիւնն նորա ի միջոյ բառնալ կամիցին, և արուեստագէտ միայն՝ նիլթոյ իմ իք գնա 153 համ արի ցին, և ոչ ի չգոյէ ի զոյ ածել զհասակս ա֊ մենայնի։ Չգոյր ինչ ժամանակակից Աստուծոյ, և ոչ նիւթ ինթ ուստի առեալ զարարածս կազմ իցէ, այլ ինքն է ամենայն րնութեանց արարիչ֊

194

իր արհեստի իմացությունը։ Նույնպես և, եթե բարերար մեկը կա, և նրա բարերարությունը վայելողներ չկան, ո՞ւմ համար է շահավետ այդ բարերարությունը, որովհետև բարերարության արժանիքն այն է, երբ ու- րիշները նրանից օգտվում են։ Եթե բարերարությունից օգտվողներ չկան, ի՞նչ շահ կա այդ բարերարությունից։

Այսպես էլ, աստված, որ վարպետության ամբողջ ճարտարությունն ուներ իր մեջ, եթե արարածներ չստեղծեր, կկարծվեր, թե իզուր ունի ճարտարությունը, երբ չկային (այն բաները), որոնք երևային (որպես) այդ ճարտարության (արտահայտություն)։ Եվ բարերարությունն էլ չէր ցուցաբերվի որպես բարերարություն, թե չստեղծեր արարածներ, որոնք բարերարությունը վայելեին։ Հայց նա այնպիսի բարերար է, որ ոչ միայն նրանց պարգևեց ստեղծվելը, այլև բարիքների բերկրանքը վայե-
ւ ե լը>

Դարձյալ եթե աստված արարածներ ստեղծած չշիներ, նույնիսկ ոչ ոք չէր իմանա, թե աստված առհասարակ գոյություն ունի, (որովհետև) այդ դեպքում չէին լինի նրանք, որոնք իմանսզոլ կարողությունը պիտի
.ստանային։ Եվ որովհետև կամեցավ իրեն ճանաչեցնել ու ցույց տալ, որ ինքը գոյություն ունի, Ուստի հանձն առավ արարածներ (սաեղծել) ճ իր գիտությունն ընծայելռվ (նրանց), որ իր բարերարությունը վայելեն։ Եվ մարդու համար ստեղծեց աշխարհի անհրաժեշտ րաները ճ (նրա) բոլոր կարիքներին ծառայեցնելու նպատակով։ Մարդուն էլ (ստեղծեց) իր փառքի համար, որ փառտմորի տիրոու ճանաչի նոա բարերարությունը։

Եվ այսպիսով աստված երբեք ազատ չէր արարչությունից, որովհետև մտքում միշտ պատկերված ուներ այն, ինչ որ ստեղծելու էր։ Եվ քանի որ անհարմար էր միայն կամքով ու մտքով պահել կարողությունը, ոլստի կամքն ու միտքը հայտնելու նպատակով հանդես բերեց արարածները, որպեսզի իր կարողությունը երևա, և արարածները իր բարերարությունը վայելեն։

Արդ ճ ոչ ոք թող չհամարձակվի աշխարհը ինքնագո համարել և աստծուն առընթեր որևէ բան (ենթադրել), որ չշինի թե նրա (աստծու) զորության մեծությունը նսեմացնի . այլ (պետք է ընդունել, որ) նա գոյանալ պարգևեց բոլորին, որոնք դրանից առաջ չկային։ Ենչո՞ւ են ուզում նրա զորությունը ժխտել ու նրան միայն ինչ-որ նյութի ճարտարագետ համարել և ոչ թե բոլոր առարկաները անգոյությունից գոյության բե
>րող 427 ։ Չկար աստծուն ժամանակակից որևէ բան, ոչ էլ որևէ նյութ, ոյ*ից վերցնելով արարածները կազմեր* այլ ինքն է բոլոր գոյացություն

195

և ոչ միայն կերպարանաց կազմիչ ,, և ոչ էոլթեան էականար իլփք խառնիչ, այլ գոյանալոյ գոյացելոցն գոյարար։

Զայսպիսիս պարտին ասել մարդիկ ւզԱստուծոյ, և այսպիսի պաամ ութ ե անց լինել պատմիչք . որով Աստուած փառաւորի , և մարդիկ ոչ վնասին։

Ա Ո ըստ Աստուծոյ արժաննաց ո՞րք արժանաւոր իցեն^* պատմիչ լինել, բայց եթէ Աստուծոյ բարեկամք ճ որք վասն նորա սիրոյն և զկեա
Նըս աշխարհիս արհամարհեցին, և մահու չափ վասն կենդանի յուսոյն՝ որ առ Ասսրուած ՝ գան գործեալ, մ տանեցին զանձինմ ի կորուստ մարմնոց, ուստի փրկոլթիւն ոգւոցն 155 դտանի։

Ել արդ ի զուր իսկ ջանան իմաստունքն Յունաց զԱստուծոյ ճառել, այնոլ ւ5& զի զարարիչն և զարարածս ի միմեանց ոչ կարացին ընտրել*^ 7 , որք մթով դիւացն խաւարեալք ՝ ծնունդս բազումս և անթիւ աստուածոց մուծանել դանդաչեցին։ Որպէս Եսիոդոս ոմն իմաստուն ի նոցանէն ճ բազում ծնունդս աստուածոց համարէիԵւ Հոմերոս զրարանեալ, ցնորին հետ երթեալ, պաճուճեալ բանիւք զնոյնս ճամարտակէ։ Ել այլք բազումք ի փիլիսոփայից առասպելական բանիւք բանդա դոլշեալք, խոստանան զԱստուծոյ պատմութիւնս կատարել։ Որք զԱստուածն ոչ ճանաչեն, և ոչ զարարիչն չարարածոց մեկնել գիտեն, զիա՞րդ զԱստուծոյ ճառել մաաբերիցին։ Եւ մ անաւանդ որ քան զամենեսինն իմաս տնագոլն համարին զՊղատոն ։ որ վասն Աստուծոյ և վասն ոգւոցն և վասն արարածս ց խօսել յօժարեցալ։

Ել արդ ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռութեան բանիւք , որ քան զա- մեն այն փիլիսոփայսն աստուածապաշտադոյն երելի Յունաց։ Զի նորա առա լել գտան ի չծանուցեալ զԱսաուած, և ոչ զարարչութիւնն արարածս ց։ Զի յորժամ ղնորա մեծարոյ կարիսն դձձեսցուք, և հանցոլք զնա յաչաց իլրոցն խարեցելոց, ապա ցուցցոլք թէ ով Աստոլած է, և զի՞նչ նորա արարածք։

Եւ մի ինչ, զոր առա լել անճառ համարի Պղատոն, այս է ՝ թէ միշտ էր Աստուած, և արարածս ինչ ոչ ունէր* զորոյ զկամսն սիրեմ վասն ըզ֊
Ասաուածն խնդրելոյ, և զամբ արտ աւանութիւնն ոչ գովեմ։

I

196

ների արարիչը . ոչ թե սոսկ ձևեր կազմող է կամ առարկաների էոլթյունը բաղադրող, այլ գոյացողների գոյանալուն գոյություն տվող է։

Մարդիկ աստծու մասին այսպիսի բաներ պիտի ասեն և այսպիսի պատմություններ պատմող լինեն։ Դրանով աստված կփառավորվի, մարդիկ էլ վնաս չեն կրի։

^ ա 19> Ը Ա տ աստծու արժանիքների ՝ ովքե^ր^ են արժանի պատմող լինելու, եթե ոչ աստծու բարեկամները է որոնք նրա սիրուց այս աշխարհի կյանքն էլ արհամարհեցին և աստծու հետ (կապած) կենդանի հույսի պատճառով մահու լափ չարչարվեցին, իրենց մատնեցին մ արմն ական կորսաի, որ դրանով հո դիների փրկություն լինի։

Սրդ ճ հունական իմաստասերներն իզուր են ջանում աստծու մասին խոսել, որովհետև չկարողացան արարիչն ու արարածները միմյանցից տարբերել։ Նրանք, դևերի մթությամբ խավարած, ցնղաբանորեն մրա֊ ցրրին անհամար առավածների բազում ծնունդներ։

Օրինա1լ նրանցից մեկը ճ ոմն Եսիոդոս գիտուն, աստվածների բազմաթիվ ծնունդներ էր հաշվում։ Եվ Հոմերոսը, զրաբանությամբ հետե֊ ւԼելով նրան, մանվածապատ խոսքերով նույն բաներն է ճամարատա֊ կում։ Փիլիսոփաներից ուրիշ շատերն էլ, առասպելական խոսքերով ցը֊ նորաբանելով, հանձն են առնում աստծու մասին մ ե կն ա բան ություննե ր տալ։ նրանք, որ աստծուն չեն ճանաչում և չեն կարողանում արարչին արարածներից զանազանել, ինչպե*ս են մտքով անցկացնում աստծու մասին խոսել։ Եվ մանավանդ նա, ով բոլորից իմաստուն է համա֊ բում *29 Պլատոնին 48°, Ո ըը համաձայնվեց | խոսել աստծու, հոգիների ու արարածների մասին։

Ուրեմն մարտական խոսքերով մարտնչենք հենց նրա դեմ, որը բո֊ լոր փիլիսոփաներից ավելի աստվածապաշտ է թվում հույներին։ Որով֊ հետև երևում է, որ նա առավել ևս լի ճանաչելն* աստծուն ու արարած֊ ների արարչությունը։ Ուստի երբ նրա մեծարված կարծիքը 432 խայտառակենք ու նրան իր կողմից խաբվածների աչքից գցենք, այն ժամանակ ցույց կտանք, թե ով է աստված, և ի՜նչ են նրա արարածները։

Եվ մի բան, որը առավել անպատմելի է համարում Պլատոնը , այն է, որ աստված միշտ կար և արարածներ չուներ։ Սիրում եմ նրա ճ աստված փնտրելու պատրաստակամությոլնը, սակայն ամբարտավանությունը չեմ գովում ։

197

ԳԻՐՔ ՅՈՐՐՈՐԳ

ԵՂԾ ԱՂԱՆԴՈՅՆ ՄԱՐԿԻՈՆԻւ
Ա

Մարկիոն մոլորեալ մուծանէ օտարութիւն րնդդէմ Աստոլծոյն օրի֊ նար, եդեալ ընդ նմա և ղհիւղն էությամբ, և երիս երկինս։ Ի միոջն, ա֊ սեն ։ բնակեալ է օտարն . և յերկրորդումն օրին արն Աստ ուա ծ . և յերրոր֊ դումն զօրք նորա, և յերկրի հիւդն, և կոչեն զնա զօրութիւն երկրի։

Ել այնպէս կարգէ զաշխարհէ 2 և զարարածոր, որպէս օրէնքն ասեն։
Այլ և յաւելոլ ՝ թէ հաղորդութեամբ ընդ հիւղեայն արար զամենաչև զոր արար է և որպէս թէ էգ ոք ինչ և կին ամուսնութեան էր հիւդն։ Եւ յետ առնելսյ զաշխարհս ել ինքն զօրօքն հանդերձ յերկինս . և հիւդն և որ֊ դիք նորա մնարին յերկրի, և կալան զիւրաքանշիւր իշխանութիւն, հիլ֊ ղրն յերկրի, և օրինարն աստուած յերկինս։

Ել տեսեալ օրինարն աստուծոյ՝ թէ գեղերիկ է աշխարհս, խորհերաւ առնել ի սմա մարդ։ Եւ իջեալ առ հիւդն յերկիր, ասէ . տուր ինձ ի կա֊ ւ**յդ քումմէ&, և յինէն տամ ոգի, և արասրուք մարդ րսա ն մ անութ հան մերում։ Տուեալ նմա հիւղեայն յերկրէ իւրմէ, ստեղծ գնա և փշեար ի նա ոգի, և եղել Ադամ ի շունչ կենդանի # և վասն այնորիկ անուաներաւ
Ադամ, զի ի կաւոյն արարաւ։ Ել ստեղծեալ զնա և զամուսինն նորա 9 և եդեալ ի դրախտին ՝ որպէս և օրէնքն ասեն , գային հանապազ պատուիր֊ էին նմա, և ուրախ լինէին ի նման իբր եւ յորդւոջ 5 հասարակաց։

Ել տեսեալ, ասէ, ԱստուծոյՆ օրինաց որ տէրն էր աշխարհի Տ թէ
,ազնոլական է Ադամ և արժանի սպասաւորութեան, հնարերաւ եթէ
\զիա ր րդ կարասրէ գողանալ գնա ի հիւղեայն, և յիւր կողմն միաբանել
Առեալ զնա ի մի կողմն, ասէ . Ադամ, ես եմ աստուած և շիք այլ ոք . և բայց յինէն այլ աստուած քեզ մի՛ լիրի * ապա թէ ունիրիս զոք այլ 7 »«֊

196

ՉՈՐՐՈՐԴ ԳԻՐՔ

ՄԱՐԿԻՈՆԻ ԱՂԱՆԴԻ ՀԵՐՔՈԻՄԸ
Ա

Մոլորված Մարկիոնը *** օտարն է մեջտեղ բերում Օրենքի աստծու հանդեպ ՝ նրան գոյակից ընդունելով և հյուլեն, ինչպես նաև երեք երկինք։ (Սրանցից) մեկում, ասում է, տեղավորված է օտարը, երկրորդում՝ Օրենքի աստվածը, երրորդում՝ սրա զորքը * երկրռւմ Էլ հյուլեն է, որը նա կոշում է երկրի զորություն* 3 *։

Եվ աշխարհի ու (նրա) ստեղծման մասին խոսում է այնպես, ինչպես Օրենքն 435 է պատմում։ Բայց և ավելացնում է, թե (աստված) հյուլեի հետ հարաբերություն ունենալով ստեղծեց այն ամենը, ինչ որ ըստեղծեց, որպես թե հյուլեն մի էգ էր կամ կին֊ամուսին։ Եվ, աշխարհն ստեղծելուց հետո, ինքը զորքով հանդերձ բարձրացավ երկինք, իսկ հյուլեն իր որդիների հետ մնաց երկրում։ Եվ յուրաքանչյուրն իր տիրապետությունն ունեցավ, հյուլեն՝ երկրի վրա, իսկ Օրենքի աստվածը՝ եր
կը ն քի>

Օրենքի աստվածը, տեսնելով, որ աշխարհը գեղեցիկ է, մտածեց նրա մեջ մարդ ստեղծել։ Եվ իջնելով երկիր, հյուլեի մոտ, (նրան) ասաց՝
«Տո՛ւր ինձ քո այդ կավից, ինձանից էլ հոգի տամ, ու մարդ ստեղծենք մեր նմանությամբ$։ Հյուլեն իր հողից տվեց նրան, նա ստեղծեց մար՜ դուն ու նրա մեջ շունչ փչեց, և եղավ Ադամը կենդանի շնչո վ։ Իսկ ո՜տ րովհետև կավից ստեղծվեց, այդ պատճառով էլ Ադամ անվանվեց * 3 ^Հ
Եվ ստեղծելով նրան ու նրա կնոջը և դնելով դրախտի մեջ ինչպես 0-հ րենքն էլ է ասում, շարունակ գալիս էին, հանձնարարություններ էին տալիս նրան (Ադամին) և ուրախանում էին նրանով) որպես ընդհանուր որդով։

Եվ, ասում է (Մարկիոնը), Օրենքի աստվածը, որ աշխարհի տերն էր, տեսնելով, որ Ադամը ազնիվ է ու ծառայության արժանի, հնար մըտածեց, թե ինչպես կարողանա նրան հյուլեից կտրել և իր կողմը քաշել։ նրան մի կողմ տանելով) ասաց . «Ես եմ աստվածը, և ուրիշը չկա «բացի ինձանից դու ուրիշ աստված չունենաս, իսկ եթե ինձանից զատ ու֊

199

տուածս բայց յինէն, գիաասջիր զի մահու մնոանիցիս։ Ել իբրել ասաց զայս ցնա, և յիշ ատակեաց նմ ա զանուն մահու, գահի հարեալ Ադամ այ՝ սկսալ տակաւ գանձն մեկնել ի հիւղեայն։

Ել եկեալ հիւղեայն՝ պաաուիրել նմ ա ըստ սովորութեանն, աեսանէր ճ զի ոչ անսայր նմա Ադամ, այլ խորհեալ* ի բաց մերժէր, և չմեբձենայր առ նա։ Ցայնժամ հիացեալ ի միտս իւր հիւղեայն, իմացաւ՝ թէ ակրն ա֊ րարածոց նենգեաց նմա։ Ասէ . յականէ աղբերն պղտոբեալ է ջուր նորա* զինչ է այս, շև ևս բազմացեալ Ադամ այ ծննդովք*, և զողաց ալ գնա ա֊ նուամբ Գ աստուածութեանն իւրոյ յք։նէն։ Որովհետև ատեաց զիս, և ոչ պահեաց ընդ իս ղդաշնն, ես արարից աստուածս բազումս, և լցից նո֊ քօյ* զաշխարհ զոյիլ իւր ով, զի խնդբիցէ՝ թէ ո՞վ իցէ աստուած, և ոչ զտանիցի։

Ել արար, ասեն, կոլոս բազումս և անուանեաց զնոսա աստուածս,
և ելից նոքօք զաշխարհ։ Ել ընկղմեցաւ 10 անուն աստուծոյ, որ տեառնն արարածոց $ ի մ էջ անուանց բազում աստուածոց, և ոչ ուրեք դտանէր։
Ել մոլորեցաւ ծնունդ նոբա նոքօք, և ոչ պաշտէր գնա, զի ձգեաց ղամե֊ նեսին առ ինքն հիւղն, և ոչ ետ թոյլ և ոչ միում ի նոցանէ պաշտել զնպ։<
Ցայնժամ, ասեն, բարկացալ տէբն արարածոց, զի թողին գնա և անսազին հիւղեայն. և մի ըստ միոջէ, որ ելանէին ի մարմնոց իւրեանց, ար֊ կանէր զնոսա առ ցասման ի գեհեն, և զԱդամ արկ ի գեհեն վասն ծա֊ ոոյն. և այնպէս արկանէր զայր ի գեհեն զամենեսին, մինչև ցքսան և ինն դար։

Ել տեսեալ, ասեն, աստուծոյն բարւոյ ** և օտարի, որ նստէր յեր֊ ր ո րդ ւերկինս, թէ այնչափ ազգք կորեան և տանջեցան ի մ էջ երկուց նեն֊ զաւորաց՝ տեառնն արարածոց և հիւղեայ, ցաւեաց նմա վասն անկելոցն ի հուր և տանջելոց։ Աոաքեաց ղորդի իւր երթալ 12 փրկել զնոսա, և առ֊ նոլլ զնմանութիւն ծառայի , և լինել ի կերպարանս մարդոյ ի մէջ որդ֊ լոց^ 3 Աստուծոյ օրինացն։ Բժղկեսջիր, ասէ, զբորոտս նոցա, և կեցուսջիր ղմեռեալս նոցա , և բացջիր զկ՝ ո 1Ը ս նոցա, և արասջիր ի նոսա բժշկոլ թիւնս մեծամեծս ձրի. մինչ զի տեսանիցէ զքեզ տէրն արարածոց, և նախանձիցի, և հանիցէ զքեզ ի խաչ։ Եւ ապա ի մեռանելն քոլմ՝ իջցես ի դժոխս, և հանցես 14 զնոսա անտիզի չեն սովոր դժոխք՝ ընդունել ի միջի իւրեանց զկեանս։ Ել վասն այնորիՀլ ելանես ի խաչ, զի նմա֊ նեսցիս մեռելոց, և բացցէ դժոխականն զբերանն իւր՝ ընդունել զքեզ. և մտցես ի մէջ նորա, և թափուր արասցես գնա։

* խոյւշԽպ (էջ 95) ։

200

րիշ մեկին աստված համարես 437 իմացած եղիր, որ մահով կմեռնես»։
Եվ երբ նրան այս ասաց ու հիշատակեց մահվան անունը, Ադամը վախենալով սկսեց կամաց֊կամաց հեռանալ հյուլեից։

Եվ հյուլեն, գալով նրա մոտ ճ ըստ սովորության հանձնարարություն տալու, տեսավ, որ Ադամն իրեն չի ենթարկվում, այլ խորշելով^ ն մի կողմ է փախչում ու չի մոտենում իրեն։ Այն ժամանակ հյուլեն ք մտքում զարմանալով, հասկացավ, որ արարածների տերը խաբել է իրեն։ Ասաց Հ ^Աղբյուրի ակունքից է պղտորվել ջուրը։ Այս ի՞նչ է . Ադամը դեռ սերունդներով չբազմացած ՝ ք աստված) իր աստվածական անունով ին֊ ձանից նրան գողացավ։ քանի որ ինձ ատեց և ինձ հետ (կնքած) դաշինքը չպահպաներ, ես էլ բազմաթիվ աստվածներ կստեղծեմ ոլ նրանցով կլցնեմ ողջ աշխարհը, որպեսզի (Ադամը) որոնի, թե ո՛վ է աստված
և չգտնի»։

Եվ, ասում են, (հյուլեն) ստեղծեց բազմաթիվ կուռքեր, նրանց աստվածներ անվանեց ու նրանցով լցրեց աշխարհը: Եվ արարածների տեր աստծու անունն ընկղմվեց բազմաթիվ աստվածների անուններ՛՚ մեջ ու ոչ մի տեղ չէր երևում։ Եվ նրանցով մոլորվեց նրա (Ադամի) սերունդը ոլ չէր պաշտում նրան (աստծուն), որովհետև հյուլեն բոլորին դեպի ինքը ձգեց և նրանցից ոչ մեկին թույլ չտվեց պաշտել նր ան։ Աչն
Ժամանակ, ասում են, արարածների տերը բարկացավ, որ իրեն թողեցին
Ոլ ենթարկվեցին հյուղեին, և ցասումից մեկ առ մեկ գեհեն էր նետում իրենց մ արմ իններից դուրս եկածներին։ Ադամին էլ գեհեն նետեց ծառի պատճառով։ Եվ այսպես շարունակում էր բոլորին գեհեն նետել մինչև քսանինը դար։

Եվ, ասում են, բարի ու օտար աստվածը, որ նստում էր երրորդ երկնքում, տեսնելով, որ այնքան սերունդներ կորան, և տանջվեցին երկու նենգավորների՝ արարածների տիրոջ ու հյուլեի միջև, ցավեց կրակի մեջ ընկածների և տանջվողների համար։ Ւր որդուն ուղարկեց ՝ գնալ, փրկել նրանց և ծառայի տեսք ընդունել, մարդու կերպարանքով լինել
Օրենքի աստծու որդիների մեջ։ «Օուժիր ,— ասում է ,— նրանց բորոտներին, կենդանացրիլ մեռածներին, բա ց կույրերի աչքերը, ձրիաբար մեծամեծ բժշկություններ արա նրանց համար, մինչև որ քեզ տես նի արարածների տերը, նախանձի ու խ ա Լ հանի քեզ։ Եվ ապա երբ մեռնես, կիջնես դժոխք ոլ այնտեղից դուրս կբերես նրանց, որովհետև դժոխքը սովոր չէ իր մեջ կյանք պահել։ Եվ խաշ պիտի բարձրանաս նրա համար, որ նմանվես մեռածներին, և դժոխքը կբացի իր բերանը ՝ ընդունեմ լոլ քեզ • կմտնես նրա մեջ ու այն թափուր կդարձնես»։

201

Եւ ի բրել եհան զնա ի խաշ, ասեն, էջ ի դժոխսն, և թափուր արար զնա։ Ել հանեալ զոգիսն ի միջոյ նորա, տարալ յերրորդ երկինսն առ հայրն իլր։ Ել տէրն արարածոց զայրացեալ, աո ցասմանն էցելըզ֊ պատմուճանն իւր և զվարագոյր տաճարին իւրոյ. և խաւարեցոյց գարե - գակն իւր, և զգեցոյց թուխս աշխարհին իւր ում, և նստաւ ի սուգ առ տրտմութեանն։

Ապա երկրորդ անգամ իջեալ Յեսոլ կերպարանօք աստուածութեան իւրոյ առ տէրն արարածոց, դնէր դատ ընդ. նմա վասն մ ահուն իւրոյ։ Ել յոեսեալ տեաոն աշխարհի զասաոլածութիւնն Ցեսուայ, գիտաց՝ թէ յ գոչ այլ աստոլած արտաքոչ քան գնա։ Ել ասէ ցնա 8եսու. դատաստան
՝<կայ իմ ընդ քեզ, և մի՛ ոք լիցի դա տա լոք ւ ի միջի մերում, այլ քո իսկ օրէնքն ՝ զոր գրեցեր։ Ել էբրեւ եդին զօրէնսն ի միջի, ասէ ցնա Յես Ո1, ո՞չ դու գրեցեր յօրէնսդ քում ճ թէ որ սպանանիցէ, մեոցի* և որ հեղու զարիւն արդարոյ, հեղցեն զա բիլն նորա։ Ել ասէ • այո ես գրեցի։ Ել ասէ ցնա Տեսու . արդ տուր զքեզ ի ձեոս իմ՝ զի սպանից և հեղից զա ֊ րիւն քոյ, որպէս սպաներն դու զիս և հեղեր զարիւն իմ. զի արդար եմ իրաւամբք քան զքեզ, և երախտիս մեծամեծս արարի յարարածսն քում։
Եւ սկսալ համարել զերախտիսն, զոր արար յարարածս նորա։

Ել ի բրել ետես տէրն արարածոց ՝ թէ յաղթեաց նմա, և ոչ գիտէր զինչ խօսիցի, քանզի յիւրոց օրինացն պարտաւորեցաւ, և շգտանէր տալ պատասխանի, գի եղև մահապարտ փոխանակ մահուանն նորա, ա֊ պա յողոքս անկեալ աղաչէր զնա՝ թէ փոխանակ գի մեղայ և սպանի զքեզ յանգէտս, քանզի ոչ գիտացի՝ թէ աստուած իցես, այլ մարդ հա֊ մարէի զքեզ, տուեալ քեզ ընդ այնր վրիժուց՝ զամենեսեան որ կամիցին հաւատալ ի քեզ տանել յո ր և կամիցիս։ Ապա թողեալ զնա Յեսուայն՝ յափշտակեաց* 7 առ զՊաւղոս, և յայտնեաց նմա զգինսն, և աոաքեաց զնա քարոզել՝ թէ գնոց գնեալ եմք մեք* և ամենայն որ հաւատայ ի Յեքու վաճառեց ալ յարդարոյ անտի բ արւոյնէ*։

Այս սկիզբն 19 է աղան գոյն Մարկիոնայ* թող գայլ բազում թարմա - տարսն. և զալս ոչ ամենեքին գիտեն, այլ սակաւք ի նոցանէ. և աւան֊ դեն զուսումնն միմեանց ի բերանոյ* ասեն, օտարին՝ գնովք գնեալ է զմեզ ի աեառնին արարածոց, և թէ ո րպէս կամ ի\ գնեաչ իցէ . զայն ոչ ամենեքին գիտեն։

Եվ երբ, ասում են, (Օրենքի աստվածը) նրան խաչ հանեք, նա ի֊ շավ դժոխքն ու այն թափուր դարձրեք։ Նրա միջիք հոգիները հանելով Ր տարավ երրորդ երկինք, իր հոր մոտ։ Եվ արարածների տերը զայրանա֊ յով) ցասումիք պաառեք իր վերնազգեստն ոլ տա՛ճարի վարագույրը և խավարեցրեք իր արեգակը, սև հագցրեք աշխարհը ու տրտմությունից նստեք սգալու։

Ապա երկրորդ անդամ Հեսուն, իր աստվածային կերպարանքով իջ* նեյով արարածների տիրոջ մոտ, իր մահվան համար նրա դեմ դատ բացեց։ Եվ աշխարհի տերը, տեսնելով Հեսուի աստվածությունը, հաս֊ կաքավ, որ իրենից դուրս ուրիշ աստված էլ կա։ Հեսուն նրան ասում է ճ
«Ես քո դեմ դատ ուեեմ, և մեր մեջ ոչ մեկը թող չլինի դատավոր, այլ հենք քո գրած Օրենսգիրքը))։ Եվ երբ Օրենսգիրքը մեջտեղ դրին, Հեսուն նրան ասաք Հ «Գոլ չգրեցի*ր քո այդ Օրենսգրքում, թե ով սպանի, կսպանվի* և ով թափի անմեղի արյունը, նրա արյունն էլ կթափեն»։ Եվ պա* տասխանում է՝ «Այո՛, ես գրեցի»։ Հեսուն նրան ասում է Հ «Ուրեմն հանւ - նըվիր՝ ինձ, որ քեզ սպանեմ^ ու քո արյունը թափեմ, ինչպես որ դոԼ ինձ սպանեցիր ու թափեցիր իմ արյունը . որովհետև իրոք քեզանից արդար եմ և քո արարածների համար մեծամեծ երախտիքներ արեցի»։ Ու րւ - կըսեք թվել այն երախտիքները, որ արել էր նրա արարածների համարհ

Եվ երբ արարածների տերը տեսավ, որ նրանից հաղթվեց, չդիտեք ինչ խոսել, որովհետև իր օրենքով հանցավոր ճանաչվեց, և տալու պա֊ տասխան չէր գտնում, որովհետև նրա մահվան համար մահապարտ դուրս եկավ։ Ուստի աղոթք անելով խնդրում էր նրան ՝ (ասելով,) թե Հ
«Հանի որ մ եղան չեքի ու սպանեցի քեզ անգիտությամբ ՝ չիմանալով, որ աստված ես, այլ մարդ էի համարում քեզ, այն մեծ հանցանքի 439 . մ աք քեզ եմ տալիս բոլոր նրանց, ովքեր կկամենան հավատալ քեզ ուր որ ուզես, տանես»։ Ապա Հեսուն, թողնելով նրան, բռնեց Պողոսին, նրան հայտնեց (հատուցվող) դինը և ուղարկեց քարոզելու, թե ճ «Մենք գնով գնված ենք . և ամեն ոք, ով հավատում է Հեսուին, արդարից վաճառվեց բարուն»։

Սա Մարկիոնի աղանդի հիմքն է՝ առանց ուրիշ բազմաթիվ ավե֊ լորդոլթյունների։ Օայց սա չգիտեն բոլոր մարդիկ, այլ նրանցից քչերը
(միայն գիտեն), որոնք այդ ուսմունքը բերանացի ավանդում են միմ֊ յանց * ասում են ճ «Օտարը մեզ գնով գնել է արարածների տիրոջից»։ Եսկ թե ինչպե՛ս կամ ինչո՛վ է գնել, այդ ոչ բոլորը գիտեն։

Պատասխանի . արդարել որպէս երանելին Առաքեալ ասէ, թէ*> ի֊ մաստաթիլն աշխարհիս այսորիկ յիմարութիւն է առաջի Աստուծոյ։ Զի՞նչ առեալ կամ զի՞նչ կցկցեալ կամ ո՞յր բանիլ խօսին։ թէ ճշմարիտ է նմա օրինացն աս աուած , յորմէ զարարածս 21 ամենայն դնէ, ապա օ֊ տարին" զոր նմա պռզօղ մուծանէ ՝ չէր պարտ նորա արարածոցն ցան ֊ կանալ, թէպէտ և ի տան շանս էին կամ ի հանգստեան։ Զի թէ աստուած էր) և իւր իսկ արժան էր արարածս առնել, և ոչ այլոյ արարածոց ցան֊ կանալ։ Այլ զի ոչ ինչ արար, յայտ է ՝ թէ բնալ և էր իսկ ոչ։ Զի թէ էր իրրել զԱստոլած, պարտ է նմա զամենայն կարողութիւն յանձին ուներ
և թէ%2 ինքն յանձն իմաստութիւն ինչ այնպիսի ոչ ունէր, գեթ յարարիչն աշխարհի նայեցեալ իցի"ւ ուսանել ի նմանէ զարուեստն։ Զ՚այց եթէ նմ ա նմանող չկարէր ւինել, գոնեայ հիւղեայն լիցի նմանող, որ ընդ գետինն քարշէր" և եղել հաղորդ արարչութեան արարչին։

Այլ յայտ է թէ մտաց 23 բարբաջանք են աղանդն, և ոչ ճշմարտու ֊ թիլն։

Արդ նախ զԱստուածն օրինաց և զհիւղն նմա հաւասար դնել ի փի֊ լիսս փայից գողացեալ դնէ . որք տկարոլթիլն 24 արկանեն զԱստւուծոյթ թէ շկարաց յսլընչէ 25 ինչ առնել, այլ ի նիւթոյ ընթերակացէ։ Եւ թէպէտ բիւ֊ րապատիկ յանուն օտարին և որդւոյն 26 նորա Յեսուայ" զոր բարերարն կոչեն՝ ա պա լին ի ցին, չեն ինչ ընդհատ ի հեթանոսաց։ Զանգիկ որպէս նոքա աստուածս բազումս ասեն, նմանապէս% Տ և սոքա աստուածս ըզ֊ նոյնսն 29 քարոզեն . և բազմապատիկ մահապարտք են, զի արարեալք յօրինացն աստուծոյ" յօտաբթ 0 անուն խրախուսեն իբրել զտիրադրուժս . որ և ի մարդկան միջի ոչ պաշտի։ Զի ոչ իշխէ արքայից արքայի ծա֊
/ւ այ՝ ի կայսր խրախուսել, և ոչ կայսեր ոք ծառայ" ի սասանականն խի֊ զախեր ապա թէ ոչ գլխապաբտ գտանի։

Դարձեալ և Նոքա ծնունդս աստոլածոց բազմաց ասեն . և սոքա յա֊ մոլսնութենէ օրինացն աստուծոյ և հիւղեայ ասեն արարեալ զամենայն արարածս . և զի՞նչ ալելի իցեն քան զմոգս, որք յամուսնութենէ դնեն զաստուածսն իլրեանց։ Արդ ցուցցեն, ո՞ր հոգի ետ նոցա զայն օրէնս .

Պատասխան, իսկապես, ինչպես որ երանելի առաքյալն է ասում,
ՀԱյս աշխարհի իմաստությունը հիմարություն է աստծու առջԽօ*^։ Ւ*նչ վերցնելով կամ ի՞նչ կցմցելով, կամ ո՞ւմ խոսքով են խոսում։ Եթե նրա (Մ արկիոնի) համար ճշմարիտ է Օրենքի աստվածը, որից (առաջացած ) է համարում բոլոր արարածները, ապա օտարը, որին մեջտեղ է բերում որպես նրան հակառակորդի, նրա արարածներին չպիտի փա- փա գեր, թեկուզե (նրանք) լինեին տանջանքների կամ հանգստի մեջ։ Ո- րովհետև եթե աստված լիներ, հենց իրեն կպատշաճեր արարածներին փափա գել։ Բայց քանի որ ոչինչ չստեղծեց, պարզ է, որ նույնիսկ գոյու- թյուն չուներ։ Իսկ եթե աստծու պես գոյություն ունենար, նա իր մեջ պիտի պարուն ակեր (աստվածային) ամբողջ կարողությունը։ Իսկ եթե ինքն իրենից մի այնպիսի իմաստություն չուներ, գոնե աշխարհի ար արշին նայելով) նրանից սովորեր (ստեղծման) վարպետությունը։ Բայց ե- թե նրան չէր կարող նմանվել, գոնե նմանվեր հյուլեին, որը (աստծուն) դեպի գետին քաշեց և ստեղծողի արարչությանը մ ասն ակից դարձավ։ Ուրեմն պարզ է, որ մտքի ցնդաբանություն է այդ աղանդը և ոչ թե ճըշմարտութ յուն։

Արդ ՝ նախ Օրենքի աստծուն ու նրան հավասար հյուլեն ընդունելով) փիլիսոփաներից գողանալով է ընդունում, որոնք թուլություն են վերագրում աստծուն ՝ (ասելով), որ ոչ թե կարողացավ բան ստեղծել ոչնչից, այլ Հ առընթեր նյութից։ Եվ չնայած որ բյուր անգամ ապավինում են օտարի անվանն ու նրա որդի Հեսուին, որին բարերար են կոչում, (սակայն) հեթանոսներից ոչնչով շեն տարբերվում , որովհետև ինչպես որ նրանք բազմաթիվ աստվածներ են ընդունում, սրանք էլ նույն աստվածներն են քարոզում ։ Եվ սրանք շատ ավելի մահ ապա րտ են, որովհետև
(իրենք,) լինելով Օրենքի աստծու ստեղծածներ, օտարի անունով են հոխորտում ՝ իբրև տիրադրուժներ, որը նույնիսկ (հասարակ) մարդկանց մեջ ընդունված չէ։ Որովհետև արքայից արքայի ծառան չի համարձակվի կայսեր ապավինել, ոչ էլ կայսեր որևէ ծառան ճ Ս ասան յան թագավորին խիզախաբար դիմել, այլապես (այդպիսին) մահապարտ կդառնա։

Դարձյալ 1ւ նրանք (հեթանոսներն) են ընդունում բազմաթիվ առավածների ծնունդներ, եւ արանք (մ արկի ոնակ աններն) են ասում, թե 0֊ րենքի աստծու ու հյոլլեի ամուսնությունից են ստեղծվել բոլոր արարածները , ուստի ինչո՛վ են ավելի մոգերից, որոնք իրենց առավածներին ամուսնությունից (առաջացած) են համարում։ Արդ) թռղ ցույց տան, թե

295

զի ի Հոգլոյն™ սրբոյ, որ ի մարգարէս և յաոաքեալս խօսեցալ, ուրացեաը
են,

Գ

Այլ Պ, աւղոս, ասեն, յափշտակեցաժ* յերրորգ երկինս, և լուալ զայս բանս անճառս 1 զօրս 33 մ եք քարոզեմք։
նա 34 աւանիկ Պապոս ասէ, զոր ոչ է պարտ մարդկան խօսել։ Արդ
Մարկիոնն, թէ մարդ ոք իցէ, ապա և նմա անճառ էին բանքն։ Որ և մարդ իսկ է, վատթարագոյն քան զամենայն մարդիկ . որոյ թողեալ գճշմ արտ ութիւն Հոգւոյն՝* 5 , և նստի առասպելս 36 կարկատէ։ Ել այնչափ՝ յանդգնեալ ս ատ անա յոլթեան ոգւովն, մինչև ի պա տ գամ աց Հոգւոյն 37 ս ՐԲ ո ձ Ք ա Ղ հանել, զկէս աւետարանի ընտրելն առնոլլ և զկէսն իբրև ըզ֊ խոտան ի բաց թողուլ, նոյնպէս և զԱռաքե լա կան թղթոցն, և զՀին կտա֊ կարանս ամենևին ուրանալ, որպէս թէ յան զգամ է տուեալ իրեն և ոչ ի՜ բարւոյ^ 9 ։

Ել Առաքեալ ասէ % թէ անպատում են բանքն, զոր լուայ 40 . և Մար֊ կիոնն ասէ ճ եթէ 4 ^ ես լուայ։ Արդ Առաքե լո*յն՝ 4 * որ անճառ զբանսն հա֊ մարի ճ պարտ է անսալ, թէ Մարկիոնի ճ որ ի քարշ անկեաչ 4 * ընդ վայրս զբանսն ածէ։

Գ

Դարձեալ ՝ թէ մշտնջենալոր էր օրինացն աստոլած, ապաքէն պարտ
</» 4 անխագէտ և ամենագէտ էանալ . և թէ չէր կանխագէտ և ամ՚ենա֊ գէտ, ապա և կա տա րե ալ իսկ չէր։։ Այն աւանիկ 44 կատարեալ երեւի այ֊ նոլ զի ,զերկինս և զերկիր ամենայն 45 արար, և ոչ միայն մի երկ են ս՝ այլ երկոլս, և զօրս բազումս։ Ել որ այնմ ամենայնի բաւական եղել, զայն զի* ոչ կարէր գիտել թէ է ոք ի վեր քան գնա, յորմէ կասկած կայր նմա։ Եւ եթէ գիտէր, ընդէ* ր ոչ ամրարոյց զիւր տեղին, զի մի՞ լինէր անդր մուտ հակառակորդին ճ որ կայր 46 և ապստամբեցուցանէր զարա֊ րածս նորա ի նմանէ։

Ել դարՀեալ բարին, զոր կոչեն, եթէ որպէս ասենն ՝ բնոլթեամբ բա֊ րի էր, չարութիլն ի նմա ոչ գոյր, զի այլոցն բարի խորհ էյ ւ՝ նմա չաբ ընդէ ո ր խորհեցաւ, առնել գնա սրտառուչ յիւրոցն արարածոց։ Զի սա հանապազ առնէ մարդիկ . և նորա միշտ հանեալ ի սմանէ, աոնէ զսա թախծալից, որ ոչ բարւոյ 47 գործ ք 1 այլ շարիր

ո՛ր հոգին նրանց տվեց այն Օրենքը . չէ՞ որ ուրացել են այն սուրբ հոգին, որ մարգարեների ու առաքյալների միջոցով խոս եց*

Գ

«Բայց, ասում են, — Պողոսը հափշտակվեց (ու տարվեց) երրորդ երկինքը և լսեց այս անպատմելի բաները, որոնք մենք քարոզում ենք»։

Եվ ահա Պողոսն ասում է՝ մարդիկ շեն կարող ասել»**֊։ Հե֊
տևաբար, եթե Մարկիոնն էլ մարդ էր, ուրեմն նա էլ չպիտի կարողանար ասել այդ բաները։ Նա հենց մարդ էր, այն էլ բոլոր մարդկանցից վատ֊ թարբ, որ, թողնելով հոգու ճշմարտությունը, նստում ու առասպելներ էր կցմցում։ Եվ սատանայական հոգով այնքան հանդուգն էր դարձել, որ ոինչև իսկ սուրբ հոգու պատգամներից ծաղկաքաղ էր անում՝ Ավետարանի մի մասը ընտրելով ու վերցնելով, իսկ մյուս մասը որպես խոտան մի կողմ թողնելով։ Այսպես (\էր վարվում) նաև Առաքելական թղթերի հետ։ Հին կտակարանն էլ ամբողջովին մերժում էր, որպես թե անզգա֊ մից տրված (գործ) լինի և ոչ թե՝ բարուց։

Եվ առաքյալն ասում է, թե ճ «Չի կարելի պատմել այն բաները, որ լսեցի»*^։ Մ արկիոնն էլ ասում է, թե՝ «Ես լսեցի»։ Արդ պետք է հավատալ առաքյալի՞ն, ո ր այն բաներն անպատմելի է համարում, թե* Մ արկի ոնին, որ քարշ գալով այս ու այնտեղ խոսքերը շաղ է տալիս։

Դ

Դարձյալ եթե Օրենքի աստվածը մշտնջենական էր, իրոք պիտի կանխագետ ու ամենագետ էացած լիներ, իսկ եթե կանխագետ ու ամենագետ չլիներ, ուրեմն կատարյալ էչ չէր զինի։ Օայց ահա*** կատարյալ է երևում նրանով, որ երկինքն ու ամբողջ երկիրն ստեղծեց, այն էլ ոչ միայն մեկ, այլ երկու երկինք և բազում զորքեր։ Եվ նա, որ այդ ա- մենին ի վիճակի եղավ, ինչպե՞ս չկարողացավ իմանալ, որ իրենից վեր կար մեկը Հ որն իր նկատմամբ կասկած ուներ։ Ւսկ եթե գիտեր, ինչո՞ւ չամրապնդեց իր տեղը, որ այնտեղ մուտք չգործեր հակառակորդը, որը իր արարածներին շարունակ ապստամբեցնում էր իր դեմ։

Եվ դարձյալ նա, որին բարի (աստված) են կոչում, եթե, ըստ նրանց ասածի՝ էությամբ բարի էր ու իր մեջ չարություն չուներ, ուրիշների համար էլ բարի էր մտածում, ինչո՞ւ չար մտածեց նրա (աստծու) մասին ՝ խիստ տխրեցնելով նրան իր արարածների պատճառով։ Որովհետև սա շարունակ մարդիկ է ստեղծում, և նա, միշտ սրանից խլելով, տըր
<տըմեցնում է սրան։ Դա ոչ թե բարու, այլ չարի գործ է։

207

Դարձեալ, և զոր արդարն ասեն՝ թէ արդարել արդար էր, յեա բաժանելով զիշխանութիւնսն, իլր զերկինսն երկոսին առնլոյ, հիւղեայ 48
և որդլոցն& նորա ղերկիր միայն թողլոյ, զիա՞րդ էր զի միւսանգամ նո֊ րա աշխարհին ցանկացեալ, ասէր՝ թէ տուր ինձ ի կաւոյդ քումմէ 50 , և յինէն տար ոգի, և արասցուք մարդ ըստ նմանութեան մերում . որ ոչ արդարոյ գործ է ճ այլոյ աշխարհի ցանկանաք այլ անիր ալի։

Կամ հիւզեայն զիա՞րդ ընդ միտս հարեալ էր, ընդ մի անգամ բաժանելոյն ի նմանէ ՝ դարձեալ հաղորդութիւնս առնել, և անձամբ անձին նենգել և մ ասն մ ուտ առնել օտարի յիւր աշխարհն, զի առնիցէ անդ ըզ
Ադամն և զա մ ուսինն նորա, որ մերթ ի սա տայր ձեռն և մերթ ի նա։
ք*այց Ա տէր արարածոց զարգարն միայն զիա՞րդ կոչիցեն* զի և յաոաջնումն, որպէս ասեն, ոչ միայն ինչ արար, այլ հասարակ արարին զինչ և ա բարին . և յերկրորդումն ի հասարակաց նիւթոյ արարին զմար֊ դրն, և երկրքին զոյդ ուրախ լինէին ի նմա։ Զի թէ՝ որպէս ասենն՝ արդար միայն էր օրինացն աստոլած, յայտ է՝ եթէ զարդարութեան և պա֊ աուիրանս տայր նմա . և եթէ շար միայն էր հիւղն, հարկ էր՝ եթէ լա֊ րեաց եւեթ խրատ տայր նմա։

Ել ո*ւր էր զի երկոքին ուրախ լինէին ի նմա 1 որ հակառակ միմեանց տային զպատուէրս . մինն զբարեաց իբրև զբարի. և մինն 5 *֊ զչարեաց իբրեւ զչար։ Զի ոչ արդարոյ, որ բնութեամբ արդար իցէ , մարթի զչար ինչ պատուէր 52 տալ* և ոչ չարի, որ բնութեամբ չար իցէ, զբարւոյ 53 խրատ տալ։

Այլ և ուրախ լինել չարին ուստի՞ էր, որ միշտ խաւարին 54 և գըժդ֊ մագոյն 55 էր* կամ արդարոյն նենգել, որ ի բնէ արդարակորով և իրա֊ ւախորհ էր, որում չէր մարթ իւր միայն խորհել զմարդն հասարակաց ստեղծուած 55 ։ Այլ իբրեւ արդարոյ պարտ էր խորհել թէ որպէս ի մ իա֊ սինն արար աք գնա, առ հասարակ արժան է մեզ և վայելել ի նմա։ @այց ոչ իբբել զարդարա կորով, այլ իբրեւ գնեն գա լոր և զկասկածոտ առեալ մեկուսի զմարդն զեղծուցանէր՝ թէ ես եմ աստուած, և չիք այլ ոք բաց յինէն։ Եւ ի դէպ էր Ադամ այ ասել թէ մինչ առնելն կամեցար զիս, գոյր

ծ

Դարձյալ նրանց արդար (աստված) կոչածն էլ, եթե իսկապես արդար էր, ինչպե՞ս էր, որ տիրապետությունները բաժանելուց, երկու երկինքն էլ իրեն վերցնելուց, հյոզեին ու նրա որդիներին միայն երկիրը թողնելուց հետո, նորից աչք էր գցել նրա (հյուլեի) աշխարհին ՝ ասելով, թե՝ «Տո՞ւր ինձ քո այդ կավից, ինձանից էլ հոգի տամ, ու մարդ ստեղծենք մեր նմանությամբ))։ Ուրիշի աշխարհի վրա աչք ունենալը ոչ թե արդարի, այլ անիրավի գործ է։

Կամ հյուլեն ինչպե՞ս մտածած կլիներ մի անգամ իրենից բաժանվածի հետ նորից հարաբերություն ունենալ, ինքն իր նկատմամբ նենգություն անել և իր աշխարհի մի մասի մեջ մտցնել օտարին, որպեսզի այնտեղ ստեղծեր Ադամին ու նրա կնոջը, որ (Ադամն էլ) մերթ սրա կողմն անցներ, մերթ՝ նրա։

Ոայց ինչպե՞ս են արարածների տեր համարում միայն արդարին • քանի որ նախ՝ ինչպես ասում են, (արդարը) միայնակ ոչինչ չարեց, այլ ինչ որ արեցին, միասնաբար արեցին, և ապա՝ ընդհանուր նյութից ըստեղծեցին մ արդուն, ու երկուսով միասին էին ուրախանում նրանով^։
Որովհետև եթե, ը Ա տ նրանց ասածի՝ Օրենքի աստվածն էր միայն արդար, պարզ է, որ արդար պատվիրաններ էր տալիս Ադամին, իսկ եթե հյուլեն էր միայն չար, պետք է որ սոսկ չար խորհուրդ տար նրան։

Ինչպե՞ս կլիներ, որ երկուսն էլ ուրախանային նրանով, երբ միմյանց՝ հակառակ հանձնարարություններ էին տայիս՝ մեկը բարիքների համար՝ որպես բարի, մյուսը՝ չարիքների համար՝ որպես չար։ Որովհետև նա, որ էությամբ արդար է, չի կարող որևէ չար հանձնարարություն տալ, չարն էլ, որ էությամբ է չար,, չի կարող բարոլ համար խորհուրդ տալ։

Եվ ինչպե՞ս կարող էր ուրախանալ չարը, որ միշտ խավար ու դըժկամ էր։ Կամ ինչպե՞ս կարող էր նենգություն անել բարին, որ ի բնե խիստ արդարամիտ էր ու իրավաճանաչ։ նա չէր կարող միայն իրենը համարել 443 ընդհանուրի (իր և հյուլե ի) ստեղծած մարդուն . այլ, որպես արդար, պիտի մտածեր, թե՝ «Ինչպես որ մենք միասին ստեղծեցինք նրան, մենք էլ հավասարապես պիտի վայելենք))։ Օայց ոչ թե իբրև խիստ արդարամիտ, այլ իբրև նենգավոր ու կասկածամիտ, մարդուն առանձնացնելով խաբեց, թե՝ «Ես եմ աստվածը, և ինձանից բացի, ուրիշը չկա)>։ (Այդ ժամանակ) պատշաճ կլիներ, որ Ադամն ասեր, թե օր Երբ ուզում էիր ինձ ստեղծել, կար ուրիշ –«ստված, որից հողը խնդրե

ա

14-482

այլ աստուած, յորժամ զհողն խնդրեցեք, և արդ զի՞ խորհելդ զիս քեզ կամիս միայն, որ 57 դու միայն իցես աստուած, և այլ ոք ոչ։

Այլ թերե ւս ի համբաւէ մահուանն զարհուրեցաւ զոր թէ կամ էր թէ չկամ էր սակայն կրեաց։ Եւ զայն ոչ գիտէր ճ թէ աո նենգելն նենդէ նմա հիւղնյ և ընկղմէ զմ ի անուն նորա ի մ էջ բազում աստուածոց ճ զոր առն էր գայթակղոլթիւն մարդոյն / Եւ այնպիսի վնասու ոչ յետնամեղն եղել պատճառ, այլ որ նախն նենգեաց։ $ի թէ նորա զայնպիսի արուեստ 58 չէր 3 Ոլ 9 եալ, հիլղն ոչ իմանայր, այլ ինքն եղել վարդապետ, և իւրոյ նեն գութ հանն, և հիւղեայ խորամանկութե անն 59 ։

Զ

Եւ իբրել աեսանեն ՝ թէ ոչ ոք պաշտէ զնա ճ բարկացեալ արար զնո * սա մահկանացուս, և որոց ոդիքն ի մ արմնոցն ելանէին Հ արկան էր զնո - սա մի ըստ միոջէ ի գեհեն։

Արդ քան զնոսա Աւրկանէր ի գեհեն, զնա ճ որ պատրեացն զնո սա ՝ րնդէ՞ր ոչ արկանէր* 0 ի գեհեն . մի՛ թէ վասն զի ո՛չ կարէր յադթնլ նմա։
Ապ ա եթէ բռնա գոյն քան գնա էր հիլղն, զի 0 ետ ի ձեռս զիւր պատրեալ֊ սըն նմա չարչարեբ

& ա յց և արդարն թէ արդարել արդար էր, չէր պարտ** այնուհետ ել զմարդիկ* 2 առնել* ղի գիտէր եթէ խաբելոց է զնոսա հիլղն։ Այլ իբրեւ արդարոյ արժան էր խորհել թէ զի*նչ օգուտ է զի ես առնեմ, և այլ հանէ զնո սա յինէն։ Նա և տանջել իսկ չէր օրէն զնոսա , զի գիաէր, թէ այլոց բանիլ մՖ ղան լեն։

Այլ միլսն ևս, զոլ ր ասեն, ամպարշտագոյնէ քան զամենայն . թէ իբրել ե տես բարին % որ յերրորդ երկինս նստէր ճ զայն չափ զքսան և զինն ազգաց զոդիս տանջեալս ի գեհենի, գթացեալ ի նոսա՝ առաքեաց զՏե֊ սոլ ղորդի իւր ք երթալ առնուլ զնմանութիւն ծառայի , և ի կերպարանս մարդկան լինել։

Եթէ այնչափ գթած էր, ետ ընդ ետ իսկ ընդէ՞ր ոչ յղեաց ղորդին իւր Հ երթալ փրկել զնոսա, այլ յետ քսան և ինն ազգաց այնչափ ոգւոց 64 ի գեհենի աանջելոց։

Այլ նախ ճ երրորդ երկինս ասել աստի* իցէ նմա . զի Մովսէս եր֊ կոլս երկինս ասէ։ Այլ որպէս յամենայնի մ ոլորն ցան հ երձուածո ղք . Նոյն -
210

$իր, իսկ այժմ ինչպե՞ս ես ուզում ինձ միայն քոնը համարել***, որպես թե միայն դու ես աստված, իսկ ուրիշը՝ չէ»։ Սայց թերևս մահվան ա- նանիր զարհուրեց (Ադամը) և, կամենում էր, թե ոչ, մահ կրեց։
եվ օր աստված»*^ չդի տ ^Ը այն, թե իր նենգելու դիմաց հյուլեն էլ իր նկատմամբ նենգություն կանի և (իր) մեկ անունը կընկղմի բազմաթիվ աս տվածն երի մեջ (վարվելով այնպես, ինչպես որ) ինքն էր մարդուն մոլորեցնում։ Այդ հանցանքի պատճառը ոչ թե հետագայի մեղան֊ չ ո ղր եղավ, այլ սկզբում նենգություն անողը ՝ քանի որ եթե նա այդպիսի խարդախություն արած շչիներ , հյուլեն չէր սովորի , սակայն ինքն ե ~ ղավ ուսուցիչ թե՜ իր նենգության և թե՛ հյուլեի խորամանկության։-

Ջ

Եվ երբ (աստված) տեսավ, որ (մարդկանցից) ոչ ոք իրեն չի պաշտում, բարկանալով նրանց մահկանացու դարձրեց և նրանց հոգիները ր հենց որ դուրս էին գալիս մարմիններից, մեկ առ մեկ գրում էր գեհենի մ եջ։

Իսկ գեհենի մեջ նրանց գցելու փոխարեն ինչո՞ւ չէր գցում նրան, ով խաբեց նրանց . մի ո թե այն պատճառով, որ չէր կարող հաղթել նրան։
Իսկ եթե հյուլեն նրանից ավելի հզոր էր, ինչո՞ւ իր կողմից խաբվածներին հանձներ նրա ձեռքը, որ չարչար թ ր։

Իայց արդարն էլ, եթե իսկապես արդար էր, այնուհետև չպիտի մարդիկ ստեղծեր, որովհետև գիտեր, որ հյոլյեն նրանց խաբելու է, այլ, որպես արդար, պիտի մտածեր, թե Տ «Ի՞նչ օգուտ, որ ես ստեղծում եմ, իսկ ուրիշը նրանց խլում է ինձանից»։ նաև չէր տանջել նրանց,
որովհետև գիտեր, թե ուրիշի*** խոսքով են մեղք գործում։

Է

Սակայն ամենից շատ բանը նրանց մյուս ասածն է ճ թե բարին, որ երրորդ երկնքում էր նստում, տեսնելով քսանինը սերունդների հոգիները գեհենի մեջ տանջված) նրանց խղճաց և ուղարկեց իր որդի Հեսուին 1 գնալ ծառայի տեսք ընդունել ու մարդկային կերպարանքով լինել (փըր~ կութ յան համար)։

Եթե այնքան գթացող էր, ինչո՞ւ ոչ անմիջապես , այլ քսանինը սերունդների հոգիների ՝ գեհենում տանջվելուց հետո (միայն) իր որդուն ուղարկեց ՝ գնալ Նրանց փրկելու։

Բայց, նախ ՝ որա եղի՞ց է Նա երրորդ երկինք ասում . չէ 0 որ Մովսեաը երկու երկինք է ասում։ Եվ ինչպես ամեն բանում, այնպես էլ այս֊

պէս և յայսմ . ղի ոմն տասն երկինս ասէ, ոմն 65 եւթն, և Ծարկիոն երիս։
Ել ի Գրոց սրբոց կամին հաստատել զմոլորսւթիւնն իւրեանց՝ թէ երկինս
և երկնից երկինս բազմարար ասեն 9 իրք։

Ցորժամ ոչ յումեքէ սանձահարին հարցուածովք 6 *, արտաքոյ Գրոց ք ՐԲ ո 9 բարբանջեն* 7 փ և իբրել վտանգին, ապա ի Գիրս ապաւինին։ Բայց երկինս և երկնից երկինս յայն սակս գտանեմք ի Գիրս, զի յեբրայեց- լեզու, երկին չմարթի ասել, որպէս և ոչ յաս որի լեզու՛ ջրի կամ երկին . այլ մին բազմարար ասի։

Ել յայտ անտի* 9 է 9 զի եւթանասնիցն թարգմանեալ 70 ի յոյն լեզու, ասեն . ի սկզբանէ արար Աստուած զերկին և զերկիր, իբրեւ զմիոյ երկնէ յայա արարեալ։ Ել լաս որի լեզու քանզի չմարթի երկին ասել, ասէ . ի սկզբանէ 71 արար Աստուած զյաթն երկինս և զյաթն երկիր . թէպէտ և միարար չմարթի ասել նոցա զմիոջէ երկնէն, սակայն յաթն ասելով որ է տարր ճ իբրեւ զմիոջէ տարերէ միոյ երկնի յայտ առնէ թարգմանութի ւնն։ Նա և զերեւելի հաստատոլթիլնս, որ ի ջուրց մեկնեց ալ, երկին թարգմանեցին եւթան աս ունքն. ուստի յայտ է ճ թէ վերին երկինն և ներքին՝ երկու երկինք են, ոչ երեք կամ բազումք։

Այլ ասեն . Պալղոս ասաց Հ թէ յափշտակեցաւ 7 % այնպիսին մինչև յեր֊ բորդ երկինս։ Ել զայն ոչ գիտեն, թէ չև ևս յայտ ք՝ թէ մինչև ցերրո՚րդ երկինս ասիցէ, կամ թէ մինչև ցերրորդ ինչ մասն ի բազում մասանց միոյ երկնիս ասիցէ • զի 73 բանն ի /ոյծ լեզու յերկոսին հարկանէ . Ել մանալանդ զի առանց արթերն ասէ որ է ՝ ն*զի ոչ ասէ թէ մինչև ցերրորդ երկինն, այլ թէ ցերրորդ 74 երկնի առանձինն ասելոյ։ Ուստի տայ ակնարկոլթիլն, եթէ ի մասն ինչ երրորդ 75 ի բազում մասանց երկնի յափշտակեցաւ 76 Պալղոս . վասն որոյ ածէ զնորին զկնի, թէ յափըշտակեցալ 77 ա յնպիսին ի դրախտն ։ Եւ դրախտն ոչ եթէ յերրորգ երկինր ի&է> և կամ թնալ ի յ երկինս ուրեք, այշ յերկրի • զոր և ինքեսձրք վկայեն ճ թէ իրրել արարին զմարդն, ի դրախտի անդ եդին, որ է յերդրի
և ոչ յեր կինս։

Բայց թէ և կոչի բարձրութիւն ինչ երկինք, որպէս յորժամ ասիցէ
Գիր • թռչունք երկնից և ցօղք 78 երկնից, և ամպք 79 և հողմք երկնից . ոչ եթէ յերկինս իցեն, այլ զի ի բարձրութեանն են՝ երկնից կոշին։ Նա և

* 0* օթճ^օօ. է-Ը անջսաւ գրությունն ա կետադրությունը ընդունել ենյճ ՆՀք*–հ ճետԱյսթտս&մբ (Ա, 354, Շսւն. հբւսւո.)։

** 0)€ ւթէէՕ՝/ 0* Ս()ՅՈ>0Ս.

212

■տեղ, հերձվածողները մոլորվեցին, որովհետև որը տասը երկինք է ա֊ սում, որը՝ յոթ, իսկ Մարկիոնը՝ երեք։ Եվ իրենք մոլորությունն ուզում են հաստատել Սուրբ գրքով՝ (պատճառաբանելով), թե Գիրքը հոգնակի ձևով է ասում ՝ «երկինք և երկնից երկինք»** 7 ։

Երբ հարցումներով ոչ ոքի կողմից չեն սանձահարվում, Սուրբ գըր֊ քից դուրս են զրաբանում, իսկ հենց որ նեղն են ընկնում, Գրքին են ա֊ պավինում։ Բայց (Հերկինք և երկնից երկինք» Սուրբ գրքում գտնում ենք այն պատճառով, որ եբրայեցիների լեզվով չի կարելի ասել ((երկին», ինչպես որ ասորերեն լեզվով էլ չի կարելի ասել «ջուր» կամ «երկին»* այլ եդակին հոգնակի ձևով է ասվում** 8 ։

Եվ (դա) հայտնի է այնտեղից, որ «յոթանասնից» հունարեն թարգ֊ մ ան ությունն**^ ասում է 450 / «Ս կզբում աստված ստեղծեց երկինն ու երկիրը»՝ մի երկնքի մասին հայտարարելով։ Եվ քանի որ ասորերեն լեզ֊ վով «երկին» չի կարելի ասել, ասված է՝ «Սկզբում աստված ստեղծեց հաթ 451 երկինքը և հաթ 451 երկիրը»։ Բ*Լև նրանք մեկ երկնքի մասին ե֊ զւ*կի ձևով չեն կարող ասել, սակայն ասելով «հաթ»֊ը, որ նշանակում է տարր, թարգմանությունը որպես մեկ տարրից (կազմված) մեկ եր֊ կինք է ցույց տալիս։ Նաև այս երևացող հաստատությունը, որ ջրերից կազմ վեց, յոթանասունը (թարգմանիչները) «երկին» թարգմանեցին։
Ուստի պարզ է, որ վերին երկինքն ու ներքինը երկու երկինք են, ոչ թե՝ երեք կամ բազում։

Բայց, ասում են՝ «Պողոսն ասաց, թե 1 «Այնպիսին հափշտակվեց մինչև երրորդ երկինք* 82 »։ Եվ չգիտեն, որ դեռ պարզ չէ՝ «մինչև երրորդ երկի՞նք» է ուզում ասել, թե* «մինչև մեկ երկնքի բազմաթիվ մասերից ինչ֊որ երրորդ մասը», որովհետև հունարեն լեզվով այն խոսքը երկու֊ սին էլ կարող է վերաբերել։ Իսկ մանավանդ որ ասում է առանց հոգի* 52 , որը Ն-ն է, ոչ թե «մինչև երրորդ երկինքն» է ասում, այլ «մինչև եր֊ բորդ (ն) երկնքի»՝ առանց Ն֊ն ասելու* 5 *։ Հետևաբար այն միտքն է արտահայտում, թե Պողոսը հափշտակվեց (ու տարվեց) երկնքի բազմաթիվ մ ասերից ինչ֊որ երրորդ մասը։ Այդ պատճառով էլ նրանից հետո ավե֊ լացնում է, թե՝ «Այնպիսին հափշտակվեց (ու տարվեց) դրախտ* 1 ։ Բայց դրախտը ոչ թե երրորդ երկնքում է կամ ընդհանրապես երկնքում, ինչ֊ որ տեղ, այլ երկրի վրա* 55 ։ Դա հենց իրենք (մարկիոնականներն) էլ են հաստատում՝ (ասելով,) թե՝ «Երբ մարդուն ստեղծեցին, դրեցին դրախ֊ տի մեջ, որը երկրի վրա է և ոչ թե երկնքում»։

Սակայն որևէ բարձրություն էլ երկինք Հ կոչվում։ Օրինակ՝ երբ
Գիրքն ասում է՝ «երկնքի թռչուններ», «երկնքի ցողեր», «երկնքի ամպեր ու հողմեր», դրանք «երկնքի» են կոչվում Ո 1 թե ( այն պատճառով), որ

213

զծաոոց անգամ, որք 80 ի սակաւ ինչ բարձրութեան են, ասեմք ՝ թէ երկ֊ նաբերձ են . և զծխոյ թէ յերկին կցի։ Ըստ նմին 8 * օրինակի և Պա պո սի զեբր որդ երկինսն ասել իմանալի է։

Սկսիր յառաջնմէն, և էջ յերկրորդն, և հաս յերրորդ օդդ 82 որ ի Գրոց երկին կոչի, և գտանես զոր երանելին Պապոս ասէ, և լուաւ բանս
անճառս, զոր ոչ է պարտ ոլմեք խօսեր Թէպէտ և Առաքեալ և անօթ ընտ֊ րութեան էր, սակայն էր 88 ընկեր 84 Պետրոսի, լծակից որդւոցն 85 Որոտ֊ ման ձ 88 քարոզակից Բառնա բայ, զիա՞րդ էր զի նմ ա միայն 87 պարտ էր չսլալ և խօսել զբանսն անճառս, և իւրոց ընկերացն 8 ® ոչ . ո՞չ ապաքէն մի շնորհք էին յամենեսին, և մի և նոյն Հոգի 8 ® և ի նոտա։ Այլ անճառ բան ֊ քըն ոչ եթէ նմա ճառելիք էին և յայլոց ընկերացն 90 անճառք . այլ ըստ այնմ զոր յաոաջնումն թղթին կորնթացւոց 91 ասէ* զոր ակն ոչ նտես, Ա ո լ կն ոչ լուաւ, և ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ 92 այն՝ զոր պատրասաեաց
Աստուած սիրելեաց իւրոց։

Է և զայս իմանալ ՝ թէ ոչ զի ես միայն արժանի եղայ խորհրդոյն, որ տրուպս եմ առաքելոց, այլ թէ և Պետրոս, որ գլուխն է առաքելոց՝ տե ֊ սանիցէ, չկարէ ճառել . և թէ լսիցէ ։ չկարէ պատմել։ Քանզի անապատում է և ի վեր քան զմիտս և զլեզոլ մարդկան, և վասն այնորիկ ասէ Առա ֊ քեալ. թէպէա և տեսի, չկտրեմ պատմել . թէպէտ և լուայ, չեմ բաւական ճառել։

Դարձեալ, ո՞ յր աստուած Ա՞յր աստուծոյ արարածս ց խնամ ակալ լինէր, եթէ ի տան չանս էին և թէ յանդորրու։ Եամ զանց անելնւ զՅեսուայ ի նորա աշխարհն ՝ զիա՞րդ ոչ ինքն զդտյր, և ոչ ոք ի զօրացն նորա, և
Ոչ այլոց գելանելն նորա անդրէն։ Ել եթէ զնորայն իբրև զաստուծոյ չկա ֊ րէին իմանալ, և զայնչափ հոգլոցՂ ո ր ս ևհան առ նոքօք յիւր երկինսն զսօսաւինն զիա՞րդ ոչ առնուին . և կամ պահապանքն ոգւոցն 94 արգելա֊ կանաց րնդէ ո ր ոչ առեէին ազդ 95 տեառն իւրեանց . այլ յայտ է ՝ եթէ սնոտի բանք են և անհաւատ պատմո ւթիւնք։

Ը

Ել եթէ նմանութեամր միայն եղել մարդ, և կերպարանօք եւեթ էր խաշն և չարչարանք և մահն, ապա և փրկոճթիւն ինչ ոչ գործեցաւ։ Այլ և փրկէր իսկ ընդէ՞ր զայլոյ արարածս, զոր իւր չէր արարեալ . որ ոչ բար -

214

(աոանձին) երկնքում են, այլ որ բարձրության վրա են։ Եվ նույնիսկ քիչ բարձրություն ունեցող ծառերի մասին ասում ենք, թե «բարձրաբերձ են», ծխի մասին էլ թե «երկնքին է հասնում»։ Նույն կերպ էչ պետք է հաս- կանալ Պողոսի «երրորդ երկինք» ասելը$

Սկսի ր առաջինից, իջի ր երկրորդը ու հասի՛ր երրորդը՝ օդին, որը
Գրքում երկինք է կոչվում, կգտնես այն, ինչ որ Պողոսն է ասում ՝ «Եվ լսեցի անպատմելի բաներ, որոնք ոչ ոք չպետք է ասի»։ Թեև առաքյալն
«ընտիր անոթ» էլ է, սակայն Պետրոսի ընկերն էր, Որոտման որդիների 456 էձակիցը և Բառնաբասի 4 ^ 7 քարոզակիցը, ինչպե՞ս էր, որ միայն նա պիտի Լսեր և ասեր այն անպատմելի բաները, իսկ իր ընկերները ՝ ոչ։ Չէ՞ որ բոլորն էլ մեկ շնորհ ունեին, և միևնույն հոգին էր նրանց մեջ։
Բայց անպատմելի բաները ոչ թե նրա համար պատմելի էին, իսկ մյուս ընկերների համար՝ անպատմելի, այլ այնպես, ինչպես որ կորնթացիներին (ուղղված) առաջին թղթում է ասված ՝ «Ինչ որ աչքը չտեսավ, և ականջը չլսեց, մարդու սրտի մեջ էլ ընկավ, աստված այն պատրաստեց իրեն սիրողների համար»* 1 ։

Պետք է իմանալ և այս, որ ասում է՝ «Ոչ միայն ես, որ առաքյալներից նվաստն եմ, արժանի եղա այս բանին, այլև Պետրոսն անգամ, որ առաքյալներից գլխավորն է, եթե տեսնի, չի կարող ճառել, և եթե լսի, չի կարող պատմել»։ Եվ քանի որ անպատմելի է, մարդկային մրտքից ու լեզվից վեր, այդ պատճառով էլ առաքյալն ասում է՝ «Թեև տեսա, շեմ կարող պատմել, թեև լսեցի, ի վիճակի շեմ ճառելու»։

Դարձյալ ո՞ւմ աստվածը ո՞ւմ աստծու արարածներին էր խնամակալ լինում ՝ լինեին տանջանքների, թե անդորրության մեջ։ Նամ՝ իր աշխարհը Հեսուի մտնելն ինչպե՞ս չիմացավ ինքը և ոչ ոք իր զորքերից, րրչ՛ էլ ուրիշները ՝ այնտեղից նրա դուրս դ ա ԷԸ (իմացած)։ Եվ եթե նրա մտնելը որպես աստծու (մուտք) չկարողացան իմանալ, ինչպե՞ս չէին լսում շշունջն այնքան հոգիների, որոնց իրենց մոտից Հափշտակեց֊տարավ իր երկինքը . և կամ արգելափակված հոգիների պահապաններն ինչո՞ւ չտեղեկացրին իրենց տիրոջը։ Ուրեմն պարզ
Հ, որ (դրանք) փուչ խոսքեր են ու անհավատալի զրույցներ։

Հ

Եթե (Հեսուն) միայն տեսքով եղավ մարդ, և խաշը, չարչարանքներն ոլ մահն էլ միայն երևութապես էին, ուրեմն որևէ փրկություն շկատար֊ վեց։ Եվ ինչո՞ւ պիտի փրկեր ուրիշի արարածներին, որոնց ինքը չէր ըս

215

1

լ ոյ Գ * գործ է ՝ այլ ապիրատի, սպրդել գաղտ մ տանել յայլոյ տուն և նենգել Նմա։
ք* ա 1Ա *1 ա $ ևս հարցցուք, մ արմնաւո՞ր ոք էր Յեսուն, եթէ անմարմին։ Եթէ ասիցեն՝ թէ անմարմին էր, լոլիցեն. զի եթէ անմարմին 97 եկն Ւ
և աստ ճ որպէս ասենն՝ մարմին ոչ զդեցաւ ԳՃ , յայտ է ճ եթէ ոչ ետ ինչ, և
Ոչ առ . ոչ մեռալ, և ոչ փրկեաց. և ի զուր է ասելն Մարկիոնի, եթէ ա- րեանն 3 ես ուա յ եմք գինք։ Զի ոչ հեղալ արիճևն նորա, և ոչ նոքա գնեցան, այնու զի կերպարանօքն ասեն զխաչն և զմահնև ոչ ճշմարտութեամր։ Ել յանդիմանեն զնոսա Հրեայք. որ ցայսօր պնտեալ 100 են՝ թէ հարքն մեր հանին զՅիսուս ի խաչ։ Ուստի յայտ յանդիման ցուցանի ,
ևթէ ոչ կեղծեօք ել Քրիստոս ի խաչ, այլ ճշմ արտութեամբ։ Քանզի և ճշմարտի յարոլթեանն՝ մերոյ՝ կացոյց զիւրոյ անձինն զյարութիւն օրինակ։

*

Եւ եթէ, որպէս ասենն , զօրէնս ար դա բոլն դատաւոր և միջնորդ խրն- դրեաց Յեսուն, անդստին իսկ յօրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի՝ ղի նախ քան զխաչելութիլնն իւր գրազումս յափշտակեացԵւ ոչ միայն ինքն, այլ և գայլս™ 2 բազումս ընտրեաց 103 ի նոցանէն, և առաքեաց ՝ զի աշակերտիցեն և ձգիցեն աո նա։

Ել ոչ միայն այնչափ, այլ և զօրութիւն զգեցոյց նոցա՝ կոխել զզօրս տեառնն իւրեանց, և արկ սուր և բաժինս իր տան նորա, և վառեաց հուր չարարածս նորա . մինչել կարճել և խափան ել զօրէնս նորա յաւուրցն
Յովհաննոլ մկրտշի, և աւետարանել զիւր արքայոլթիլնն, արձակեալ քարոզս բազումս՝ քարոզել, և հնձողս™* բազումս՝ հնձել, զոր ոչ ինքն սեր֊ մ անհաց։ Ել այն մինչ լել մեղուցեալ ինչ 105 ոլրուք էր նմա, ոչ ի խաշ հանեալ և ոչ զարիւն նորա հեղեալ, առ ալար զտուն նորա, և խախտեաց զթագաւորութիւն նորա . և Նա լռեալ կայր և ոչ ինչ մեղանչէր նմա։

Ել զիա՞րդ ասիցեն, թէ խաչելութեամբն գնեաց զՄարկիոնն* զի ա- հաւանիկ զայն ամենայն ժողովս բազմ աց,\ մինչ չեւ ելեալ էր ի խաչ, կորզծաց յինքքե։

Այլ, ասեն, զնոսա բժշկութեանց գինս տաբաւ , զհիլանդս բժշկեաց,
և զբորոտս սրրեաց, զմեռեալսյ ա թոյց։ զանգամ ալո յծս™^ հասաատեաց, և ղդեւս հալածականս արար։ Ել իքէ՞ ոք բժիշկ, յորժամ ղորդի ուրոլք բժշկիցէ, վարձս ոչ աոնոմ, այլ զբժշկեսղն ի գլխովին գինս**

• առնացու (էջ 98)։

•* ^լխէոՏւճ յ» գյ^Օս (էջ 96)*

211

տ եղծել։ Ոչ թե բա բոլ, այլ անզգամի վարմունք է՝ գա զա ա գողի ներս սողոսկել ուրիշի տուն և նրա նկատմամբ նենգություն աներ

Ոայց այն էլ հարցնենք՝ Լեսան մարմնավո՞ր էր, թե՞ անմարմին։ եթե պատասխանեն, թե անմարմին էր, թող լսեն, եթե անմարմին եկավ, ինչպես ասում են, այստեղ էլ չմարմնավորվեց, պարզ է, որ ո ր չ որևէ բան տվեց, ո չ առավ, ո՞չ մեռավ, ո՞չ փրկեց։ Ուրեմն իզուր է Մ արկիոնի ասելը, թե՝ ((Մենք Հեսուի արյան գինն ենք»։ Քանի որ ոչ նրա արյունը թափվեց, ոչ էլ նրանք գնվեցին, ուստի երևութապես են ընդունում խաշն ու մահը, ոչ թե իսկությամբ։ Եվ նրանց մեղադրում են հրեա֊ ները, որոնք մինչև այսօր պնդում են, թե՝ ((Մեր հայրերը Հիս ուսին խաշ հանեցին^։ Դրանով ակնհայտորեն ցույց է տրվում, որ Քրիստոսը ոչ թե կեղծաբար խաշ բարձրացավ, այլ իսկությամբ ՝ իր անձի հարությունը մեր ճշմարիտ հարության համար օրինակ դարձնելով։

*

Եվ եթե, ինչպես նրանք են ասում, արդարի Օրենքը դատավոր ու միջնորդ խնդրեց Հեսուն, հենց նույն այն Օրենքով (ինքը) բազմապատիկ մահապարտ է դուրս գալիս, որովհետև նախքան իր խաչ բարձրանալը՝ շատերին հափշտակեց։ Եվ ոչ միայն ինքն (էր հորդորում), այլև նրանցից շատերին ընտրեց և ուղարկեց, որ (գնան, ուրիշներին ևս) ա- չակերտ դարձնեն ու իր կողմը քաշեն։

Եվ ոչ միայն այսքանը , նաև զորությամբ օժտեց նրանց՝ ոտնատակ անելու իրենց տիրոջ զորքերը, սուր ու բաժանում գցեց նրա տունը, նրա արարածների մեջ հուր վառեց, մինչև իսկ արգելեց ու խափանեց նրա օրենքները՝ Հովհաննես Մկրտչի օրերից, և հռլակեց իր արքայությունը, ուղարկեց բազմաթիվ քարոզիչներ ՝ քարոզելու, բազմաթիվ հնձողներ % հնձելու այն, ինչ որ ինքը չսերմանեց։ Եվ դա (այն ժամանակ), երբ դեռ ոչ ոք իր նկատմամբ հանցանք չէր գործել, իրեն խաչ չէր հանել, ոչ էլ իր արյունը թափել, (ինքը) նրա տունն ավարեց ու թագավորությունը քանդեց, իսկ նա լուռ էր մնում ՝ վնաս չպատկառելով նրան։

Էլ ինչպե՞ս են ասում, թե (Հեսուն) խաչ բարձրանալով գնեց մարդկանց*™, երբ դեռ խաչ չբարձրացած՝ հավաքված այն ամբողջ բազմությունը կորզեց իրեն։

Սակայն, ասում են, նրանց տարավ որպես բուժման վարձ . (չէ՞ որ) հիվանդներին բուժեց, բորոտներին մաքրեց, մեռածներին հարություն տվեց, ան դամա լույծն երին ոտքի կանգնեցրեց, դևերին հալածեց։ Քայց կա՞ մի բժիշկ, որ մեկի որդուն բուժելիս ոչ թե վարձ է վերցնում, այլ

217

բժշկութեանն խնդրիցէ։ Ել գրեսցուք՝ եթէ բժշկեալքն էին ինչ նմա անկ՝ վասն երախտեացն. իսկ զորս ոշն բժշկեաց, րնդէ*ր հրապուրեաց եհան^ ի տեառնէ* 08 իւրեանց . որ ոչ բարւոյ 409 գործ էր, այլ նենգաւորի։

Ել զօրէնսն զիա՞րդ իշխէր դատաւոր խ՛նդրել որոյ յան չափ վնաս յաոաջագոյն, քան զմահն իլր արարեալ էր ի տան նորա • ման ալանդ զի՞
և գիտէր իսկ՝ թէ պարտաւորեն գնա օրէնքն , և ոչ արդարացուցանեն։
Արդ եթէ չիսրայէլացւոյ 110 կերպարանս եկն ի տան նորա, սակայն՝ պարաալորելոց էր։ Զի գրեալ էր *** յօրէնսն՝ թէ ամենայն Հրե այ, որ լուծ֊ ցէ զօրէնս, սպանցի . և որ ոչ թլփատեսցի, և ոչ զշաբաթս * 12 պահենցէ,. մեռցի . և նա ելոյծ զօրէնսն և խախաեաց զկրօնսն մահապարտ էր յօրի - նացն։ Ել թէ յայլոց ազգացն ի կերպարանս եկն առ նոսա, նախ ՝ զօտա֊ րազգիսն իսկ կոտորել հրամայեալ էր նոցա, և ոչ խնայել . և ապա ի վեր այ եկացն և պանդխտաց հրաման կայր, եթէ ոչ պահիցեն զկրօնս՛ օրինացն, մահուամբ մեռցին * համայն և այնպէս յօրինացն մահապարտ՝

Էր*

Եցէ* ոք որ մ տանից է գաղտ ի տուն ընկերի* 18 իւթոյ զեղծել ինչ, և ի բուռն անկե ալ Աինիցի մահապարտ։ Եւ կամ իցէ* ոք, որ մատուցեալ % ՝ զայլոյ ղորդիս կամ զծառայս յապիմակս և ստահակս* յօժարեցուցա֊ եիցէ հանել, և հասեալ ի վերայ 1 ոչ հանիցեն զայն ընդ կառափն։ Եւ կամ իցէ՞ ոք, որ 114 իբրեւ զդէտ մտեալ զայլոյ զթագաւորութիւն զաղա լրտեսիցէ, և ծանուցեալ զլրաեսն ոչ սատակիցեն վաղվաղակի։
նոյնպէս և Տեսան յառաջ քան զխաչելաթիլնն բազում ինչ այսպիսի վնաս գործեաց ի տան արդարոյն • և ըստ օրինացն, զոր դատաւորն խնդրեաց, բազում մահուց պարտական գտանի։ Զի օտարոտի մի ե֊ կեալ յայլոյ տոլն, զայնչափ**^ մեծամեծ աղէտս գործեաց ի նմա . զօրէնսն և զմարգարէսն նորա արգել, և զիւր թագաւորութիւնն աւետարանեաց։

Արդ ո՞վ էր ն ա՝ որ այնչափ մեծամեծս կարաց գործել, եթէ** շ ոչ
Տէրն ամենայնի, որ ասաց ճ թէ ամենայն ինչ տուաւ ինչ ի հօրէ իմմէ։
Ուստի յայտ է ՝ թէ ոչ իբրել զօտար ոք առ յափշտակութեամ /տ 117 , այլ ի հօրէ տուաւ ի ձեոս նորա, և իբրել զՏէր օրինացն դադարեցոյց զօրէնսն
և յառաջ քան ի խաչ ելան ել եցոյց զթագաւորութիւնն իւր։

* ք։ ստահակս (էշ 96)։

218

I

հենց իր բուժածին է պահանջում որպես բուժման վարձ։ Ենթադրենք, թե բուժածները նրան էին հարում ճ իր (արած) երախտիքի պատճառով, իսկ չբուժածներին ինչո՞ւ հրապուրեց ու խլեց իրենց տիրոջ ձեռքից # դա ոչ թե բարոլ, այլ նենգավորի գործ է։

Եվ ինչպե ս էր համ արձակվում որպես դատավոր խնդրել Օրենս֊
ԴՒՐՔԸ> երբ իր մահից առաջ նրան (Օրենքի աստծուն) այնքան վնաս էր պատճառել նրա իսկ տան մեջ, մանավանդ որ գիտեր էլ, թե Օրենքը ի֊ րեն դատապարտում է և ոչ թե արդարացնում։ Իսկ եթե իսրայելացիների կերպարանքով եկավ նրա տուն, ուրեմն, դատապարտվելու էր փ որովհե֊ տև Օրենսգրքում գրված էր ճ «Ամեն հրեա, ով կքանդի Օրենքը, կսպան֊ վի, և ով չի թլփատվի ու շաբաթները չի պահի, կմեռնի»**։ Եվ նա քան֊ դեց Օրենքը, խախտեց կանոնները, (ուստի) մահապարտ էր Օրենքի առաջ։ Եվ եթե այլազգին երի կերպարանքով եկավ նրանց մոտ, (նույն֊ պես պիտի պատժվեր, որովհետև) նախ ճ նրանց (հրեաներին) հրամայ֊ ված էր օտարազգիներին էլ կոտորել ու չխնայել, և ապա ճ եկվորների ու՜ պանդուխտների վերաբերյալ հրաման կար, որ եթե չպահպանեն 0֊ րենքի կանոնները, պիտի մեռնեն։ Այսպիսով բռլոր դեպքերում (նա) րոտ Օրենքի մահապարտ էր։

Կլինի* ՝, որ մեկը գաղտնի կերպով մտնի իր ընկերոջ տուն՝ բան գո֊ ղանալու, բռնվի ու մահվան չդատապարտվի։ Կամ կլինի՞, որ մեկը մո֊ ւո են ալով ք՝ Ուրիշի որդիներին կա՜մ ծ առան երին հորդորի՝ անզգամ արար ոլ ստահակաբար կողոպուտ անել, և, վրա հասնելով նրան չգլխատեն։
Եվ կամ կլինի՞, որ մեկը, որպես լրտես, մտնելով ուրիշի թագավորու֊ թյունը, գաղտնաբար լրտեսություն անի, և, (այդ) լրտեսին հայտնա֊ բերելով անմիջապես չսպանեն։

Այսպես է, Հեսան խաշ բարձրանալուց առաջ այդպիսի բազմաթիվ հանցագործություններ կատարեց արդարի տանը , և ըստ Օրենքի (Օրենս֊
ՀՐՔՒ)* ո ՐԸ Ւըըև դատավոր խնդրեց, շատ անգամ մահվան արժանի է դուրս գալիս , որովհետև, (որպես) օտարի մեկը, գալով ուրիշի տուն՝ այնտեղ այնքան մեծամեծ աղետներ գործեց, նրա օրենքներն ու մ ար գա֊ բեների (մարգարեությունները) արգելեց և իր թագավորությունը հրո֊
Հակեց։

Արդ ՝ »“վ էր նա, որ այնքան մեծամեծ գործեր կարողացավ կատա֊ րել, եթե ոչ բոլորի տերը, որն ասաց, թե՝ «Ամեն ինչ ինձ տրվեց իմ հո֊; րքց»**։ Ուստի պարզ է ք որ ոչ որպես օտարի մեկը հափշտակությամբ վերցրեց, այլ հորից տրվեց նրա ձեռքը, և, իբրև օրենքի տեր, նա դագա֊ րեցրեց օրենքը ու խաշ բարձրանալուց առաջ ցույց տվեց իր թագտվո֊ րությոլնը։

219

Ո" անմիտք . զի* ոչ իմացայք, եթէ հայր Յփսուսի է ՏէրՀ ամենայնի, այնո է 118 զի զամենայն եա ի ձեոս նորա . և նա է Տէր աշխարհի, և
Ո Լ զոըմէ դուքն կարծեցէք ՝ որ չէր իսկ։ Զի ամենայն որ արտաքոյ քան գնա աստուած անուանի* 19 , չէ &ա 120 /ր աստուած։ Ել բազում ինչ և
ա Ա է* որով քուր անի՝ թէ Տէր մեր յիւրսն եկն և ոչ յօտարոտիս, և ինքն
և Հայրն իւր են մի 121 Տէր աշխարհի։ Ել առաւել ի վիրաւորէն, որ մինչ դեռ յԵրուսաղեմէ յԵրիքով իջանէր 1 վիրաւորեցաւ յաւազակաց, ցոլցա - նի ճ թէ ոչ օտարոտի ոք էր վիրաւորին Քրիստոս ք այլ մերձաւոր և դարմանի չ նորա։ Որպէս և ինքն իսկ ասաց ցփարիսացին, թէ ուղիղ դա֊ տեցար։ Ել յոչխարէն և ի դրամ էն, որ կորուսեալ էին և գտան, յայտ է ճ եթէ յիւրսն եկն և ոչ յօտարոտիս։

ժ

Դարձեալ, զմիւս բանն Առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն . թէ յորժամ խափանեսցէ զամենայն տէրոլթիլնս և զիջխանութիւնս* զի. պարտ է նմ ա թագալորել, մինչել դի ցին ամենայն թշնամիք նորա ի ներքոյ ոտից նորա։ Ել ասեն ՝ թէ տէրն աշխարհի խաւիանէ զինքն և ըզ֊ աշխարհս իլր յալիտեան։

Ո՝* անմիտք. եթէ յիւր ձեռս է շինելն և քակելն 122 , և զայս աշխարհ ՝ վասն զք։ ծերանայ ձւ հնանաք քակիցէ, ընդէ թ ր ոչ այլ նոր և գեղեցիկ քան զայս առնիցէ։ Թէ մինչ չէրն աշխարհ ՝ գիտաց խորհել և առնել բա֊ նի Կ այժմ զի լուաւ և տեղեկացալ թէ գոյ այլ աշխարհ օտարին ՝ գեղեցիկ և ապնուականագոյն 123 քան զնորայն, զմէ* ոչ առնիցէ լաւագոյն քան զնորայն, այսս/Հս 124 ղի և ընտանիք*®^ օտարին նորայոցն ցանկա֊ ն այցեն՝ վասն գեղեցկոլթեանն և պայծառութեան։ Զի որպէս զառաջինն կարող եղել բանիլ առնել, այնպէս թէ կամի և այլ ազնուագոյն քան զա֊ յըն կարող է առնել։ Եւ որ այնպէսն կարող է, ընդէ՞ր խափանիցէ զան֊ ձըն՝ լինել պատ ո ւան դան ընդ ոտիւք այլոյ, և ոչ առնիցէ իւր աշխարհ նոր և գեղեցիկ քան զառաջինն, և թագաւորիցէ ի նմ ա յաւիտեանւ

9այց թէ արգելոլցոլ զնա օտարն։ Եւ թէ այնչափ զօրագոյն քան գնա է ճ մինչ զի ն ար գելուլ կարից է, ապա ոչ է Տէր ամենայնի ՝ որպէս ասէ ինքն, այլ ծա ռայ այլոյ տէրութեան։

քք*վ անմիտներ, ինչպե՞ս չիմացաք, որ ամեն ինչի տերը Հիսուսի հայրն է, դրա համար էլ ամեն բան նրա ձեռքը տվեց։ Աշխարհի տերը հենց նա՛ է և ոչ թե ձեր կարծածը, որը գոյություն էլ չաներ։ Որովհետև որևէ մեկը , որ նրանից դուրս աստված է համ արվում, էապես աստված չէ։ Ուրիշ բազմաթիվ բաներ էլ կան, որոնցով ապացուցվում է, թե մեր տերը եկավ յուրայինների և ոչ թե օտարների մոտ, և ինքն ու իր հայրը աշխարհի միակ տերն են։ Առավել ևս Երոլսաղեմից Երիքով^ իջ֊ նելիս ավազակներից վիրավորված վիրավորի (օրինակից) է երևում, որ
Քրիստոսը վիրավորի համար օտար չէր, այլ նրա մերձավորն ու դար֊ մանիչյը, ինչպես որ հենց ինքն ասաց փարիսեցուն**0, թե ճ «Ուղիղ մտա֊ ծեցիրձ>^։ Կորած և գտնված ոչխարի ու դրամի (առակից)^ էլ է հայտնի, որ (Քրիստոսը) եկավ յուրայինների և ոչ թե օտարների մոտ։
ժ

Դարձյալ՛ աղավաղում են առաքյալի մյուս խոսքն էլ, որը (նա) ճիշտ է ասել, թե Հ «***Այն ժամանակ կխափանի բոլոր տերություններն ու իշխանությունները. որովհետև նա պիտի թագավորի, մինչև որ իր բոլոր թշնամիները դրվեն իր ոտքերի տակ յ»* 1 / Ոայց ասում են, թե աշխարհի տերը (այդպիսով) հավիտենական կխափանի իրեն ու իր աշխարհը։

Ո՛վ անմիտներ, եթե շինելն ու քանդելն իր ձեռքում է, և (ինքը) պիտի քանդի այս աշխարհը ՝ ծերանալու ոլ հնանալու պատճառով, ինչո՞ւ սրանից ավելի նորն ու գեղեցիկն էլ չստեղծի։ Եթե աշխարհի չեղած ժամանակ (աստված) կարողացավ մտածել ու ստեղծել խոսքով, այժմ, որ լսեց ու տեղեկացավ, թե օտարն ունի մի այլ աշխարհի ավելի դե֊ ղեցիկ ու ավելի ազնիվ, քան իրենը, ինչո՞ւ չստեղծի դրանից ավելի չավը, որ օտարի տնեցիները փափագեն (նրան)՝՛ նրա գեղեցկության ու պայծառության պատճառով։ Ինչպես որ առաջին անգամ կարողացավ խոսքով ստեղծել, այնպես էլ (այժմ), եթե կամենա, նրանից ավելի աղ֊ նիվը կարող է ստեղծել։ Եվ եթե ի վիճակի է այդպես վարվելու, ինչո ւ ինքն իրեն արգելի 1 լինելով պատվանդան ուրիշի ոաքերի տակ, և շըս֊ տեղծի իր համար առաջինից գեղեցիկ նոր աշխարհ ու այնտեղ թագավորի հավիտյան։

Քայց, իբր թե, օտարն է նրան արգելում։ Իսկ եթե (օտարը) այնքան զորեղ է նրանից, որ կարող է նրան արգելել, ուրեմն նա ամեն ինչի տերը չէ, ինչպես ասում է ինքը (Մարկիոնը), այլ ուրիշի իշխանության ենթակա է։

ա

^քամ զայն ուստի * ցոլցանիցէք՝ թէ աստուած օրինացն քակելոց է ւզաշխարհս։ Եթէ վասն զի գրեալ են ի մարգարէսն նորա՝ եթէ& 9 երկինք գալարես ցին իբրծւ զմագաղաթ, և երկիր իբրեւ զմոմ հալեսցի, այԼ և զայն գրեալ է ի մ արգարէսն՝™ թէ արարից երկինս նոր և երկիր նոր։
Ուստի յայտ է ըստ մարգարէութեանն , թէ զայս քակէր՝ այլ նոր առ֊ նէր, որպէս և դուք իսկ ձեզէն վկայեցէք։

Բայց և մ ի լսումն ևս արարէք պատասխանի, թէ ո* իցէ որ զիջխա֊ նութիլնսն և զպետութիլնս խափանիցէ* Եւ եթէ դուք ո թ չ գիտիցէք յԱռաքելոյ՝ զի Քրիստոս խափան է ղիշխանոլթիւնսն, և դնէ զամենայն թըշ֊ նամիս ի ներքոյ ոտից իւրոց։ Եւ աչ այն % զորմէ դուրն ասէք, որ շեն իսկ
և ոչ արարեալ ինչ նորա, և ոչ առն է » այլ Տէր մեր և Հայրն իւր, որք 128 կարող են առնել զա մեն աչն, և հն ազան դեն զամենայն թշնամ ութիւնս ընդ ոսէիլք։

Ել դարձեալ թէ ձեռնհաս ինչ ոք էր օտարն, որպէս Մարկիոնն աս,է, ազատել զհոգիսնի տանջանաց ա&ա/ր 180 , ընդէ՞ր ոչ բռնութեամբ իսկ ձեոն արկ և կորզեաց զոդիս տ ան ջանա լոր ացն յինքն, այլ նախ Ը"Ա տայը՝ զի տանջի ցին ր, և ապա հան էր, և զայն ոչ համ արձակ ութեամբ, այլ կասկածանօք և արեան գնոց գնելով։

Այլ, ասեն, վասն ողորմութեան արար * աեսեալ զոդիս տանջանաա֊ բացն նեղն ալս ի դծոխս, առաքեաց ղորդին իւր՝ փրկել զնոսա։ Եթէ փրր֊ կեաց զնոսա, վերջինքն զի* գործիցեն, որ ի նոյն դժոխս անկանելոց են։
Եթէ վասն ողորմ ութեան արար՝ զոր արաբն, պահեալ իցի* ւ զգալուս տ որդւոյնա իւրոյ մինշև^ ի վախճան աշխարհի, և ապա առաքեալ, զի ի վեր այ ամենեցուն առնէր ողորմ ութիւն, և հանէր ի կեանս, քան փութա ֊ ցալն և առաքեաց ի կէս դարին 188 , և շիք հնար վերջն ոցն՝ որ անկյան անդր՝ թէ ելանիցեն, քանզի այնուհետև 184 զգուշացալ նոցա տանջիշն։

Այլ յոյժ մոլորն ալ են, և մոռացան զայն՝ թէ շիք ծառ չար որ նիցէ զպտուղ բարի* և ոչ քաղեն խաղող ի փշոց, և ոչ թուզ ի տատաս - կէ, ն իւրն զիւրն ընդունի։

Ել միլսն ևս զոր ասեն՝ թէ ոչ ցնդունին դժոխք զկեանս, վասն այ֊ նորիկ ել ի խաշ, զի իջեալ իբրեւ զմեոեալ ընկալցին*** ա գնա դժոխքն։

222

ր

Կամ ՝ ինչո՞վ եք ապացուցում, որ Օրենքի աստվածը քանդելու է այս աշխարհը։ Եթե հիմնավորում եք նրանով, որ նրա մարգարեների (գրր֊ քերում) գրված է՝ «Երկինքը գալարվելու է մագաղաթի նման, երկիրն էլ հալվելու է մոմի նման»* 1 , ապա (Հիշեցե՞ք, որ) մարգարեների (գրքե- բում) գրված է և այն, թե՝ «Ստեղծելու եմ նոր երկինք ու նոր երկիր»*^։
Ուստի, ըստ Մ ար գարե ութ յան՝ պարզ է, որ սա քանդելով ուրիշ նորը պիտի ստեղծեր, ինչպես որ դուք ինքներդ էլ վկայեցիք։

Բայց պատասխանեցեք մյուսին ևս, թե ո՞վ է իշխանություններն ու տերությունները խափանողը։ Եվ եթե դուք չգիտեք***, առաքյալից
(իմացեք), որ Քրիստոսն է խափանում իշխանություններն ու րոլոր թշնամիներին դնում իր ոտքերի տակ, և ոչ թե նա, որի մասին դուք եք ասում, որը նույնիսկ գոյություն չունի, որևէ բան էլ շի ստեղծել ու չի ստեղծի . այլ մեր տերն ու իր հայրն են, որ կարող են ստեղծել ամեն ինչ բոլոր թշնամությունները սանձահարելով ու ոտնատակ անելով։
ժա

Եվ դարձյալ եթե, ինչպես Մարկիոնն է ասում, օտարը ձեռնհաս էր հոգիներն այն տանջանքներից ազատելու, ինչո՞ւ հենց բռնությամբ շր֊ ձեռնարկեց տանջվողների հոգիներն իր կողմը քաշել, այլ նախ թույլ էր տալիս, որ տանջվեն, և հետո էր դուրս հանում . և այն էլ ոչ թե համարձակությամբ, այլ կասկածանքով ու արյան գնով գնելով։

Բայց, ասում են, խղճահարությունից արեց * տեսնելով տանջվողների հոգիները դժոխքում նեղվելիս^ ուղարկեց իր որդուն՝ փրկելու նրանց։
Եթե նրանց փրկեց, (ապա) ի՞նչ պիտի անեն հետագայում նույն դժոխ֊ քըն ընկնողները։ Եթե խղճահարվելուց արեց, ինչ որ արեց, երանի՜ թե իր որդու գալուստը պահած լիներ մինչև աշխարհի վերջը և ապա (որդուն) ուղարկեր, որպեսզի (սա) բոլորին գթար ու (նրանց) կյանքի կոչեր, քան թե (ինքն) շտապեր և ուղարկեր ժամանակի կեսում, և այնտեղ
(դժոխքի մեջ) ընկած վերջինները դուրս գալու հնար չունենային, որովհետև տանջողն այնուհետև նրանց նկատմամբ զգույշ կլիներ։

Սակայն սաստիկ մ ոլորված են և մոռացել են այն, թե՝ «Չկա չար ծառ, որ բարի պտուղ տա, փշից խաղող չեն քաղում, ոչ էլ տատասկից՝ թուզ»**, այլ յուրաքանչյուրն իր տեսակն է տալիս***։
նրանց մյուս ասածն էլ այն է, թե դժոխքը կյանք շի ընդունում, այդ պատճառով էլ (Հեսոլն) խաշ բարձրացավ, որպեսզի իբրև մեռել իջնի,
և դժոխքն իրեն ընդոմևի։

223

Իսկ արդ ո՛չ ոք առաքիցի անդր կենդանի, կամ մարդիկ լանցաւորք, կամ սատանայ և դեւք կենդանւոյն 13Տ . թէ այնպէս իցէ, և զնոսա ոչ ըն - դոճին ։

Կամ Յեսուն իբրել զմեռեալ յո ո լոգաւ* մի ր թէ ի գերեզմա՞ն երկրի, զոր Գիրք դժոխք կոչեն . և ահա անդ շեն սգիք, ն ոչ հուր որ տանջիցէ զնոսա։ Ել եթէ ասիցեն, ի դեհենն չոգաւ իբրեւ զմեռեալ, շիք մուտ բա֊
Նիքն, զի ոչ տայ թոԱ Առաքեալ թէ երկոլս մահս մեռալ, այլ մի Տ զոր մարմնովն կրեաց զխաշին, և հնազանդ եղել մահու խաշին։ Եւ ոշ դնէ ճ թէ այլ ոք դատեաց զնա և արկ ի գեհեն, այլ թէ Հայր ետ գնա ի մահ։
Եւ դարձեալ, թէ ինքն ետ գանձն իւր փրկանս փոխանակ բազմաց, մահոլմբ մարմնոյ, և ոչ տան ջան օք ոգւոյն***։

ԺԲ

Այլ այնչափ, ասեն, հակառակ են օրէնք արդարոյն ճ շնորհացն Յե֊ սուայ, զի անդ եբանութիւն մեծատանց տայ և եղկութիճ աղքատաց *
և աստ եբանութիւն աղքատաց, և վայ 137 մ եծատանց։ Անդ ասէ, մի 9 սպանանէր* և աստ ասէ, թէ որ բարկանա յ ընկերի իւրում տարապար֊ աաց 1 **, պարտաւոր է գեհենի։ Անդ ասէ, մի 9 ջնար • և աստ ասէ Հ թէ որ հայի ի կին մարդ առ ի ցանկանալս յ, անդէն ջնացաւ ի սրտի իւրում։
Անդ ասէ, մի 9 երդնուցուս սուտ, այլ հատուսջիր Տեառն զերդմունս քո*
և աստ ասէ** 9 , ամենելին մի 9 երդնուցոլք։

Ել արդ զիա՞րդ իցեն օրէնքն և շնորհք միմեանց հակառակք է40 / Զի
Աբրահամ^Հ* վասն զօտարս և զաղքատս ընդոճելոյ բարեկամ Աստուծոյ կոչեցաւ* և Քրիստոս ասէ ճ թէ աղքատն ի դոդն Աբրահամու 142 շոգալ, և մեծատունն ի տան ջան ս հրոյ։ Քրիտոս աղքատաց եբանութիւն տայ, և ողորմածաց Հ թէ ողորմութիւն գտանելոց են* և օրինացն աստուած այն֊ չափ ցուցանէ ողորմ ութիւն, մինչեւ զգրաստու թշնամւոյն*** անկանելոյ րեռամբ Հ չհրամայէ զանց առնել * թէև ի ժողովրդենէ ոք իցէ, և եթէ յօ֊ տար ազգաց , և ղուլ ի մ օր կաթն չհրամայէ եփել, և ոչ զհաւ ի ձուոց կամ ի ձագուց վերայ նստեաչ ի միասին միանգամայն առնուլ։ Անդ ասէ, սիրեսցես զընկեր I 44 քո իբրեւ գանձն քո* և աստ ասէ, սիրեսցես

224

Իսկ այժմ ոչ ոք կենդանի չի 0 ՝ ուղարկվում այնտեղ կա*մ հանցա- վոր մարդիկ, կա ք մ սատանա ու դևեր * եթե այնպես լիներ, նրանց էլ չէր ընդունի (դժոխքը)։

Կամ՝ Հեսուն որպես մեռել ո՞ւր գնաց, մի**թե երկրի գերեզմանը, որը
Գիրքը դժոխք է կոչում։ Ի այց ահա այնտեղ հոգիներ չկան, և ոԼ էլ կր ա կ կա, որ տանջի նրանց։ Եվ եթե ասեն՝ (նա) որպես մեռել գնաց գեհեն, ապա այդ խոսքը ընդունելի չի լինի, որովհետև առաքյալը թույլ չի տայիս (ասել), որ երկու մահով մեռավ, այլ մեկով , (այսինքն՝) խաչի մա֊ հով, որը մարմնով կրեց և ենթարկվեց խաշի մահվան փ1 ։ Եվ չի կարծում, թե ուրիշ մեկը դատեց նրան ու գցեց գեհեն, այլ թե հայրը նրան մահ- վան ենթարկեց։ Եվ դարձյակ թե շատերի դիմաց ինքն իր անձը փըր- կանք տվեց* 2 մարմնի մահով, բայց ոչ հոգու տանջանքներով։

ԺՐ

Սակայն, ասում են, արդարի Օրենքը այնքան հակառակ է Հեսուի
Շնորհին, որ այնտեղ (Օրենքի մեջ) երանություն է տրվում մեծատուն - ներին և թշվառություն՝ աղքատներին, իսկ այստեղ (Շնորհի մեջ)՝ երանություն աղքատներին 455 և վա՜յ՝ մեծատոլններին**։ Այնտեղ ասում է՝
«Մի Հ սպանիր»**, իսկ այստեղ ասում է՝ «Ով իզուր տեղը բարկանա իր Ընկերոջ վրա, դատապարտվելու է գեհենին»**։ Այնտեղ ասում է՝ «Ա֊ նառակությոլն մի՜ անիր»**, իսկ այստեղ ասում է՝ «Ով տռփալով նայի կնոջ վրա, իր սրտում արդեն անառակություն արեց»* 7 ։ Այնտեղ ասում է՝ «Սոլտ չերդվես, այլ քո երդումը տիրոջը կհատուցես»**, իսկ այստեղ ասում է՝ <է Բոլորովին չերդվես»**։

Եվ արդ՝ ինչպե՞ս կարող են Օրենքն ու Շն որհը իրար հակառակ լինել։ Քանի որ Աբրահամը, օտարականներին ո ւ աղքատներին ընդունելու պատճառով* 1 *, աստծու բարեկամ կոչվեց փ11 «և Քրիստոսն ասում է, թե՝ «Աղքատ Աբրահամի գոգը գնաց, իսկ մեծատունը ՝ կրակի տանջանքների մեջ»* 12 ։ Քրիստոսը երանի է տալիս աղքատներին* 1 *, ողորմացողների համար էլ ասում է, թե ողորմություն են գտնելու* 1 *։ Օրենքի աստվածը այնքան գթասրտություն է | ցուցաբերում, որ նույնիսկ թույլ չի տալիս անտեսել թշնամու բեռի տակ ընկած գրաստը* 1 *, թշնամին լինի իր ժողովրդից, թե օտար ցեղերից * արգելում է(դեռ) մոր կաթով (սնվող) ուլը եփել (և ուտել»* 1 *, ձվերի կամ ձագերի վրա նստած թռչունն էլ նրանցով հանդերձ ամբողջովին վերցընել* 17 ։ Այնտեղ ասում է՝ «Պիտի սիրես քո ընկերոջը՝ ինչպես քո անձը»* 1 *, այստեղ էլ ասում է % «Պիտի սիրես քո տեր աստ

225

15-482

զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումմէ** 5 , և սիրեսքես 1 * 6 զրնկեր քո իբբել զանձն քո* զի զայսք ծրկուց պատոլիրանաց 147 կաքսհալ կան՝ օրէնք և մարգարէք. և ասէ, ոչ եկի լուծանել զօրէնս կամ զմ արգարէս,, այլ էնոլլ զնրսա։

Արդ զիա՞րդ հակառակ օրինացն իցէ, որ եկն լնուլ զօրէնս 148 և րզ~֊ մարդարէս։ Ել ասէր ցբորոտն զոր սրբնաք, թէ երթ մաաո պատարագ վասն սրբոլթեան քոլ, որպէս պատուիրեաց Մովսէս 149 յօրէնսն* Եւ քօ֊ րինականն, որ եհարց քնա, թէ զի՞նչինչ արարեալ զի զկեանս™ յաւիտենիք ժառանգեցիք, ասէ* զպատոլիրանս 1նճ օրինացն գիտես։ Եւ հար֊ ձեալ 152 կրկին՝ թէ զո՞ր պատուիրանս™, ասէ* զմի ՜ ջնարն, զմի ր գողանար, ղմի՜ սպանաներ։ Որով յայա արար Հ եթէ 154 ոչ հակառակ օրինացն ուսոլցանէր, այլ նմին միաբան9

Դարձեալ, չբարկանալն չսպանանելոյն ոչ եթէ հակառակ ինչ է, այլ կարի քաջ միաբան , զի թէ ոչ Ո ք բարկանայցէ, և ոչ զգործ 155 սպանու - թնան մտարերէ։ Նոյնպէս և ոչ ցանկանալն չշնալոյն ոչ եթէ ընդդիմա֊ կաք ինչ է, այլ առաւել հ ալանա գոյն . զի եթէ ոչ ցանկանա յցէ, և ոչ ի գործ շնոլթեան ժտի։ Ել ամենելին լերդնա քն ճ սուտ չնրդնլոյ ոչ եթէ ընդ֊ դէմ ինչ է, այլ յոյժ ընկերակիք 1 ^ 6 * զի եթէ ոչ սովորիցի ոք ստէպ երդ֊ նուլ , և ոչ սուտ 157 երբէք երդնոս Անդ քանզի յանուն կռոքն երդնուին Ւ ասէ* հատոլսջիր Տեառն զերդմոլնս քո։ Ասէ* յիս երդնուքուս ՝ որ կեն֊ դանի եմ, և մի ի կոլոսն՝ որ ոչ են կևնդանիք։ Ւսկ աստ զի կատարեալս աոնիքէ Քրիստոս զիւր աշակերտեալսն, ասէ* ամենելին մի՜ երդնուքուք, այլ եղիքի ձեր այոն 15Տ այո, և ոչն ոչ . և թէ 159 որ ինչ ալելի քան
զայն, ի չարէ անտի 16 ^ է։ Ել թէ որ աւելի քան զայսնև զոլ է՝ ի չարէ անտիՀՀՀ իքէ» ո՞րշափ ևս առաւել որ սուտ յահաւոր անունն երդնուքու։

Ել դարձեալ չբարկանալովն և չցանկանալովն, զոր ուսոյքն^ւ
Ցեսու ա, այնչափ առ աստոլածս ունի զօրին աքն աստուած, զի զնորա ասաքեալսն հաստատէ յԱլետարանի* և նոքա մոլին թէ հակառակ ուսու֊ ցան է նոցա 3 ե սուն ։ Նոյնպէս վասն կերակրոք և ի Հնումն և ի Նորումս գտանեմք, ղի յԱսաուծոյ տոլեալ են ի դարման։ Անդ ասէ* զեն և կեր զամենայն անասուն և զթռչունս ուտելիս* և ասա ասէ ՝ թէ ամենայն ինէ որ մտանէ ընդ բերան մարդոյն, ոչ պղծէ գնա* այլ որ ինչ ելանէ ի բերանս յ անտի, այն պղծէ զմարդն* Եւ յամենայնէն իմեքէ մի ինչ և միսն

226

ծուն ամբողջ սրտովդ^ և պիտի սիրես քո ընկերոջը՝ ինչպես քո անձը**, որովհետև այս երկու պատվիրաններից են կախված Օրենքն ու Մարգարեությունները»*», Ասում է նաև՝ «Չեկա Օրենքն 1 ու Մարգա֊ բնությունները խափանելու, այլ լրացնելու դրանք»**։

Ինչպե՞ս է, հապա, Օրենքին հակառակ նա, որ եկավ լրացնելու 0֊ րենքն ու Մարգարեությունները, Իր մաքրած բորոտին էլ ասում էր, թե՝
«Գնա և նվիրատվություն արա քո այդ մաքրվելու համար, ինչպես որ
Մովսեսը պատվիրեց Օրենքում»* 6 ։ Եվ օրինավորինոր իրեն հարցրեց, թե ի՞նչ անի ՝ հավիտենական կյանքը ժառանգելու համար, պատասխանեց՝ ((Օրենքի պատվիրանները գիտես»։ Եվ երբ նորիք հարցրեք, թե՝
«77 * ր պատվիրանները)), ասաց ՝ «Մի՜ շնարի-ը, ((Մի՜ գողանարի֊ը, «Մի՜ սպանաներօ-ը։ Դրանով ցույց տվեք, որ ոչ թե Օրենքին հակառակ, այլ նրան համապատասխան էր ուսուցանում։

Դարձյալ չբարկանալը չսպանելուն ոչ թե հակառակ, այլ շատ խիստ համապատասխան է, որովհետև մարդ, եթե չբարկանա, սպանությունն էլ մտքով չի անցկացնի։ Այդպես էլ չտռփալր անառակություն չանելուն ոչ թե ներհակ, այլ առավել համաձայն է, որովհետև եթե մե֊ կը Լ աո Փ ա * Ժ էլ Համարձակվի անառակություն անել։ Եվ բոլորովին չերդվելը սուտ չերդվելուն ոչ թե դեմ է, այլ՝ ճիշտ զուգակից, որովհետև եթե մեկը չվարժվի հաճախ երդվելուն, երբեք էլ սուտ չի երդվի։ Քանի որ այնտեղ կուռքերի անունով էին երգվում, ասում է ՝ «Տիրոջը պիտի հատուցես քո երդում ր»։ (նաև) ասում է % «Ինձանով պիտի երդվես, որ կենդանի եմ, և ոչ թե կուռքերով, որ կենդանի չեն»**։ Իսկ այստեղ
Քրիստոսը, իր աշակերտներին կատարյալ դարձնելու նպատակով, ա֊ սում է 1 «Բոլորովին չերդվեք, այլ ձեր «այոօ֊ն թող այո լինի, «ոշի-ր ոչ, իսկ եթե դրանից ավելին լինի, լ ա րիը է;>* 7 ։ Եվ եթե «այոո֊ից ու
«ոչ»–իք ա վելի եղածը չարիք է, ապա որքա*ն ավելի վատ է, երբ մեկը սուտ է երդվում ահավոր անունով։

Եվ դարձյալ Հեսուն ա իր քարոզած «չբարկանալիքով ու «չտռփա լիով Օրենքի աստծուն այնչափ է աստված համարում, որ նրա ասածները հաստատում է Ավետարանի մեջ, սակայն նրանք (մարկիոնականները) քն դա բան ում են, թե ՝ «Հեսուն իրենց հակառակն է ուսուցանումի։ Նույնպես էլ 1ւ էն ում, և՜ Նորում (կտակարաններում) գտնում ենք ուտելիքների մասին, որ աստծուց տրված են որպես սնունդ։ Այնտեղ ասում է՝
«Մորթի՜ր և կե՜ր բոլոր ուտելի անասուններն ու թռչուններըի**, և այստեղ
.ասում է, թե ՝ «Ամեն բան, որ մտնում է մ արդու բերանով, նրան չի պրզծում, այլ ինչ որ դուրս է գալիս բերանից, այն է պղծում մարդուն»
Ժսկ այդ բոլոր բաներից մեկն էլ միսն է։ Եվ եթե (մսով) կերակուր -

227

Է * և եթէ պիղծ ինչ էին կերակուրքն ՝ նախ ինքն իսկ ոչ ճաշակէր ի նո֊ ցան է, և ապա այլոց հրաման աայր ճաշակել։

Ւսկ եթէ ոչ ուրեք գտանեմք ասացեալ նորա ի Նորումս ՝ թէ զայս ինչ մի՛ ուտիցես, յայտ է ՝ եթէ զխարութիւնս կերակրոցն՝ որք ըստ օրի • նացն էին ՝ դադաբեցոյց, ալն ու զի ընդ մեղաւորս և ընդ մաքսաւոթս և ընդ փարիսացիս ուաէր և ըմպէխ 88 ։ Ել զզատկէն\ ասէր ցաշակերտսն ճ թէ ցանկանալով ցանկացայ ուտել զզատիկս զայս ընդ ձեզ։ Մի՛ թէ և զզատկէ՞ն ասիցեն ճ թէ ձուկն էր և ոչ գառն* քանզի Քրիստոս գամ են այն կերակուրս ուտէր անխտիր, որպէս յայտ է յԱւետարանին։

Ւսկ թէ ասիցեն՝ թէ Քրիստոս յետ յարութեանն եկեր զձուկն և ոչ ղմիս, վասն այսորիկ և մեք զձուկն ուտեմք Ա ոչ ղմիս , ասելի է ճ թէ ապա
և նոքա այժմիկ մի կերիցեն ձուկն, այլ ի յարութեան անդ, որպէս և նա յետ յարութեանն կերալ ձուկն ՝ զոր եգիտ առ ձկնորսսն։

Այլ զի և ձուկն միս է՝ այն ամենեցուն յայտ է • զի որոյ մարմին և արիւն, ճարպ 187 և ոսկերք են, հարկ է՝ թէ մսեղէն է և կենդանի։ Ել է ձուկրն ճ որոյ իրրեւ խոզի պառակաց թամբ ի վերայ կողիցն կայ . և արիւն այնչափ ելան է, որչափ յոշխարէ ոչ ելան է . և կերակուրս ժանտս զայն
Ոլտէ, զոր և ոչ* 88 գաղանք և անասունը ուտեն։ Եւ զձուկն իսկ առաւեչ պարտ է դագան կոչել, որ զիւր համազգիսն անխտիր ուտէ , և զիայն֊ չափ սուրբ են անասունքն քան գնա՝ զի ի նոցանէ զոհք և ողջակէզք մատչին Աստուծոյ, և ի ձկանց ոչ ինչ այնպիսի։

Այլ և խորհուրդ 170 և յօրինակ մեծի խորհրգոյն՝ որ յայտնելոց էր . ո շ յոյյանելոց էր* ոչխար և արջառ տպաւորէին, և ոչ ձկունք . որպէս գառն ՝ որոյ արեամբ փրկեցան անդրանիկք որղւոցն Ւսրայէլի 171 յԵգիպ - տոս, և խոյն՝ որ սպանաւ փոխանակ Ւսահակայ, խորհուրդ էին ճշմարիտ գառին ն՝ որ բառն այ զմեղս աշխարհի . և երինջն ՝ զոր արտաքոյ բանակին սպան անէին յողջակէզ, ըստ որոց օրինակի և Ք րիստոս արտաքո յ քաղաքին չարչարեցալ։ Ել Դաւիթ ասէ% հաճոյ եղից ի Տեառն իրրեւ ղորթ մատաղ, և ոչ իրրեւ զձուկն փափուկ . զի ձուկն թէպէտ և գայ յա֊ ռակ, ի գերեզմանի առակ գայ և ոչ ի կենդանութեան, ըստ այնմ զոր
Տէրն ասէ 1 թէ որպէս եղել Յունան ի փոր ձկանն ղերիս տիլս և զերիս գիշերս, նոյնպէս պարտ է որդւոյմարգոյ մտանել ի սիրտ երկրի, և լինել անդ զերիս տիլս և ղերիս գիշերս։ Ել այսպէս ոչ գտանեմք ի Գի

նհրը պիղծ շինեին, նախ հենց ինքը նրանցից չէր ուտի և ապա ուրիշնե* րին չէր առաջարկի ուաել։

Իսկ եթե նորում (նոր կտակարանում) ոչ մի տեղ չենք գտնում, որ նա ասած լինի, թե՝ «Այսինչ բանը չուտես», պարզ է, որ վերացրեց ուտելիքների նկատմամբ Օրենքով սահմանված խտրությունը։ Դրա համար էլ (նա ևս) մեղավորների, մաքսավորների ու փարիսեցիների հետ ոլտում ու խմում էր**։ Զատկի մասին էլ աշակերտներին ասում է, թե Հ
«Շատ ցանկացա այս զատիկը ձեզ հետ ճաշակել»*%։ թե զատկի մա -
սին ևս կասեն, թե ձուկ էր և ոչ գառ, քանի որքրիստոսը | բոլոր կե* րակարներն անխտիր ուտում էր, ինչպես որ հայտնի է Ավետարանիցէ

(*այց եթե ասեն, որ քրիստոսը հարություն առնելուց հետո ձուկ կերավ, ոչ թե միս, այդ պատճառով իրենք) էլ ոչ թե միս, այլ ձուկ են ուտում, ապա պետք է պատասխանել, թե նրանք էլ թող ձուկ ուտեն ոչ այժմ, այլ հարության ժամանակ, ինչպես որ նա էլ հարություն առնելուց հետո կերավ ձուկը, որ գտավ ձկնորսների մոտ * 3 հ

Իսկ որ ձուկն էլ միս է, բոլորին հայտնի է. որովհետև ինչը որ մարմին, արյուն, ճարպ ու ոսկրեր ունի, պետք է մսավոր ու կենդանի լինի։
Եվ ձուկ կա, որի կողերի վրա խոզի ազդրերի նման փափկամիս է լինում։ Այնքան արյուն է դարս գալիս (նրանից), որքան ոչխարից չի ելնում։ Եվ (նա) այնպիսի զզվելի ուտելիքներ է ուտում, որ գազաններն ու անասունները չեն ուտում։ Առավել ևս գազան պետք է կոչել հենց ձուկը, որ իր ցեղակիցներին անխտիր ուտում է։ Իսկ անասունները նըրա՝ 1>հ այնքան են մաքուր, որ նրանցից զոհեր ու ողջակեզեր են մաաոլցվում աստծուն, մինչդեռ ձկներից այդպիսի (բաներ) չեն (արվում)։

Այլև՝ որպես խորհրդանիշ ու օրինակ այն մեծ երևույթի, որ հայտնըվելոլ էր, հանդես էին բերվում ոչխարն ու տավարը, և ոչ թե ձկները. ինչպես գառը, ոքփ արյունով փրկվեցին Իսրայելի որդիների անդրանիկ- ները Հ Եգիպտոսում^, խոյը որ մորթվեց Իսահակի փոխարեն***, օրինակ էին ճշմարիտ գառի* 1 ®, որը (իր վրա) է կրում աշխարհի մեղքերը։ (Այդպիսի օրինակ էր) և երինջը, որ բանակից դուբս մ որթն ցին որպես ողջա~ կեզ*, որի ձևով էլ Քրիստոսը քաղաքից դուրս չարչարվեց» Եվ Դավի՜ թըն ասում է * «Հաճելի կլինի աիրոջլ ւ % մատշաղ հորթի նման»*$ և ոչ թե փափուկ ձկան նման . որովհետև չնայած որ ձուկը օրինակ է բերվում,
(բայց) բերվում է որպես օրինակ գերեզմանում (լինելու) և ո չ թե կենդանի ժամանակի համար ՝ համաձայն տիրոջ այն խոսքի, թե 1 «Ինչպես որ Հովնանը ձկան փորում մնաց երեք ցերեկ ու երեք գիշեր, այնպես էլ մարդու որդին պիտի մտնի երկրի սիրտը և այնտեղ մնա երեք օր ու երեք գիշեր»* 91 ։ Եվ այսպես Սուրբ գրքում չենք գանում, թե ձուկը սրրագոր

229

րըս սուրբս ՝ եթէ զձոլկն սրբեաց և ետ ի կերակուր, և ի մսոյ հրաժարև֊ ցոլց իբրև ի պղծոյ և ի խոտ անէ իմեքէ։

Այլ և յօրէնսն գրեալ է ՝ եթէ եաու ուտել ձեզ զանասունս և զթոշու - նըս Ւբրել զբանջար խոաոյ, բայց միայն մեռելոտի և արիւն մի 9 ուտի - ցէ ք> զի շունչ անասնոյ արիւն իւր է։ Ել առաքեալքն ի թղթին ՝ զոր յԵրու֊ սազեմ է յԱնտիոք * 73 գրեցին, զնոյն հաստատեցին ՝ թէ պահել ձեզ յ.ա֊ րենէ և ի հեղձուցելոյ և ի մեռելոտւոյ 1 ™ և ի պոռնկութենէ. և չասացին՝ թէ ի մսոյ։ Նա և յօրէնսն զատելի անասոլնսն սուրբս կոչէ և զչուտելիսն պիղծս* իբր ոչ եթէ պիղծք ինչ բնոլթեամ բ էին, այլ զչախսրմականսն
\մաաց 175 մարդկան պիղծս կոչէ * զի գիտէր, թէ է ինչ զոր ախորժեն ուտել. և ըստ նմին նմա օրէնս եդ։

Այլ ղՒ Ժք ի^Լ ի կերակրոցն, զայն ի Տեառնէն չուի ցոլք . թէ
շիք ինչ որ մտանիցէ յորովայն մարդոյ ճ թէ կարիցէ զմարդն պղծել. այլ որ ինչ ելանէ ի մարդոյ 176 անտի* 77 , այն պղծէ զմարդն։ Ել Առաքելսլ յա ռաջա դո յն հայեցեալ մ արգարէութեամբ ի տարապարտ հպարտութիւն աղանդալորացն, աս է» կարճեն զկերակուրս, և արգելուն զամ ուսն ութի ւն ճ զոր Աստուած արար ի մխիթարութիւն հաւատացելոց, որ գոհութեամր վայելեն, ղի սրբի բանիլ Աստուծոյ և աղօթիւք։ Եբր ոչ եթէ պիղծ ինչ իցէ և սրբիցի . այլ որ նոցա պիղծն կարծէր վասն զոհելոյն, և զայնամանէ ասէ Առաքեալ թէ սրբի բանիւն Աստուծոյ և աղօթիւք։ Վասն որոյ ի միլ ֊ սում թղթին ասէ ճ թէ յորժամ կոլիցէ ոք զձեզ յանհաւատից Ա երթայցէք, զամենայն ինչ զոր գնից են առաջի ձեր, կերիջիք. և մի՛ խղճիցէք։ Ուստի յայտ է ճ թէ մի ինչ յամենայնէ միսն էր։ Ել դարձեալ թէ որ ինչ վաճա֊ ռ ի9ի ի մակեդոնի, որ է ի մսավաճառանոցի, կերիջիք* և մի 1 խղճայցէք։

Այլ ասեն , թէ ասէ Առաքեալ թէ չալ է ոչ ուտել միս, և ոչ ըմպելն* գինի, և ոչ որով եղբայրն իմ գայթակղեսցք ր. 179 և դարձեալ թէ ոչ կերայց միս յալիտեան, որով եղբայրն իմ գայթակղիցի։

Աս ա ս ցոլք, եթէ 160 ձկամբն գույթակղիցի եղբայրն, ապաքէն և զայն
1Ւ&Է պարտ ուտել, քանզի վասն գայթակղութեան չէ պարտ ուտել ք և ոչ թէ վասն զի^ 1 պիղծ ինչ կայցէ ի կերակրոցն։ Ել մ ան ալանդ գինլովի** 9 որով բազումքն իսկ զեղխ ան ան . և ոչ այնչափ միսն յանցուցանէ, որ֊ չափ դինին զեղծէ զըմպելիսն 183 , և գա յթակղե ցուցանէ զտեսօղսն։ Ել

230

ծեց ու հանձնարարեց որպես կերակուր և հրաժարեցրեց մսից ՝ որպեմ պիղծ ու անպետք բանից։

Այլև Օրենքում գրված է, թե՝ «Ձեզ թույլ տվեցի ուտեչ անասուններն ոլ թռչունները՝ բանջարեղենի նման, միայն թե արյուն ու սատկածի միս չուտեք, որովհետև անասունի կենդանությունը իր արյունն Հ* 1 * Առաքյալներն էլ Երուսաղեմից Անտի ոք ուղղած թղթում նույնը հաստատեցին, թե՝ «Ձեռնպահ մնացեք արյունից, խեղդվածից, սատկածից և պո ո՜ւ նըկությունից»* 2 , չասացին՝ մսից էլ։ Նաև Օրենքում ուտելի անասուն* ները մաքուր է կոչում, իսկ չուտելիները ՝ պիղծ, բայց ոչ այն պա աճա* ո֊ով, որ էությա՛մբ էին պիղծ, այլ մարդկանց ճաշակելիքին ոչ արխորժելի եղողներն ՛ է պիղծ կոչում* որովհետև գիտե, որ բան կա, որը (մարդիկ) ուտել ախորժում են, բան էլ կա, որ չեն ախորժում ուտել, դրա համ անձայն էլ օրենք սահմանեց։

Եսկ որ ուտելիքներից ոչ մեկը պիղծ չէ, այդ մասին աիրոջի V լքենք՝
«Չկա մի բան, որ մտնիմարդու փորը և կարողանա մարդուն պղծել, այլ ինչ որ դուրս է գալիս մարդուց , այն է պղծում նրան»**։ Եվ առաք֊ յալը, առաջուց մարգարեարար տեսնելով աղանդավորների անտեղի հր֊ պարտությունը, ասում է՝ «Կրճատում են ուտելիքները ու արգելում ամ ուսն ոլթյունը, որ աստված սահմանեց հավատացյալների համար , որպես ղի մխիթարվեն՝ վայելելով գոհունակությամբ . դա սրբագործվում է աստծու խոսքով ու աղոթքով»* 4 ։ Բայց ոչ թե պիղծ լինելով է սրբագործվում, այլ որ նրանց կողմից պիղծ ՛էր կարծվում (կուռքերին) զոհաբերվելու պատճառով։ Առաքյալն էլ այդպիսի ուտեշիքի մասին է ասում, թե ՝ «Սրբագործվում է աստծու խոսքով ու աղոթքով»* 5 ։ Այդ պատճառով մյուս թղթում էլ ասում է, թե՝ «Երբ անհավատներից մեկը ձեզ ճաշի հրավիրի, և դուք գնաք, այն ամենը, ինչ որ դնի ձեր առաջ, կուտեք և խղճի խ ա յթ Հետևաբար պարզ է, որ այդ բոլորից
մեկն էլ միս էր։ նաև ասում է ՝ «Ինչ որ վաճառվի մակեդռնում 471 այսինքն՝ մսավաճառանոցում, կուտեք և խղճի խայթ չզգաք »* 7 ։
թայց ասում են, թե առաքյալն ասում է՝ «Լավ է միս չուտել, գինքէ չխմել և ոչ էլ (այնպիսի բան անել,) որով իմ եղբայրր գայթակղվում է»*&, և դարձյալ, թե՝ «Հավիտյան միս չեմ ոլտի, որով եղբայրս դայթա֊կըղվում է»* 8 ։

Պաաաւփյա&ե&ք;— Եթե եղբայրը գայթակղվում է ձկնով (ևս), ուրեմն այն էլ չպետք է ուտել . շգայթակղելու համար չպետք է ուտել և ոչ այն պատճառով, թե ուտելիքների մեջ պիղծ բան կա։ Եվ մանավանդ գինով (կարելի է գայթակղվել,) որով հենց շատերը ցոփանում են։ Ոչ այնքան միսն է մեղք գործել տալիս (ուտողներին), որքան գինին է փը~

2ձ\

զիա՞րդ իցէ, զի ի մսոյ պահեն և ի դինայի* ոչ զգուշանան Մարկիոնքն. զի բանն յերկուցոլնք վերայ կայ . ասէ ոչ ուտել միս, և ոչ ըմպել 185 գինի. և զնովիմբ ածեալ զպատճառսնւ, ասէ, թէ և ոչ որով եղբայրն իմ զայթակդիքի 186 կամ տկարանայցէ։ Որով քուցանի ՝ թէ վասն գայթահշ*1 ե ւ ո 1 ն ե Դ զայնպիսի միտս ի միջի, և ոչ եթէ զկերակուրսն պիղծ հա֊ մարէր, որ ասէն, թէ է որ հալատայ ուտել զամենայն ինչ։ Թէ հաւատաս ասէ Հ եթէ 187 բանիլ Աստոլծոյ և աղօթիւք սրբին կերակուրքն, կեր և մի* խտրեր։ Ապա եթէ տկ արացն ալ ես հաւատովք և խղճես, բանջար եւեթ կեր, և մի* գայթակղ//ր^։ Եւ յորժամ ոչհաւատան ^0 ուտել զամենայն իբրել զսուրբ, մի՜ իշխեր դատել զալն որ ուաՀծ. որպէս և որ ու
Օոեն ճ ոչ պարտի անգոսնել զքեզ իբրեւ զտկար, որ ոշդ 104 հաւատաս ուտել զամենայն ինչ իբրել զսուրբ։ Թանգի ոչ եթէ կերակուրքն կաքուքա- նեն ղմեզ առաջի Աստոլծոյ, և ոչ հանեն յերեսաց Աստուծոյ * այլ կամ հաւատքն կամ խիղճ մտացն և գայթակղութիլն™֊։

ԺԳ

Ես\կ ձեր ուխտաւորքն, ասեն, ընդէ*ր են մսահատք։

Մեր ուխտաւորքն ոչ վասն այնորիկ հրաժարեն ի կերակրոց ճ եթէ զկերակուրսն պիղծ 193 համարիցին և ի հիւղեայ իբրել ի չարէ իմեքէ։ Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւոր էին, և ոչ ուխտաւորոլ- թիւնն նոցա յուխտաւորոլթիլն համարէր։ Այլ կարճեն զանձինս ի կերա - կրոց, զի զսրբութիւնն ՝ զոր ի մտի եղին պահել դիւրալ պահիցեն։

3որ սակս և հարքն մեր սուրբ եպիսկռպոսք սահմաներին կանոնս • եթէ ոք հաւատացեալ միս ոչ ուտիցէ, և բանջար ընդ մսոյ եփեալ իքէ> և ի բանջարոյն Ոչ կամիցի ճաշակել, նզովեալ լիքի։ Ընդէ*ր, նախ ՝ զի
Աստուծոյ տուեալ զկերակուրսն ոչ իշխիցէ խոտան համարել # և ապա % զի տարապարտ հպարտութեամբն ոչ վնասիցի, որպէս թէ այնու առա * լել ինչ իք է քան գայլ մարդիկ։
նա և կուսանք սրրոյ եկեղեքւոյ ճԴ4 ոչ վասն այնորիկ պահեն ըզ- կուսութիւն, եթէ զամուսնոլթիւնն տուեալ յԱստուծոյ պղծութիւն համա- րիքին, որպէս Մարկիոնն և Մանի և մծղնեայք . զի եթէ յայն միտս ախ- աաւորք^Հ էին, ապա և կուսութիւնն չէր յանգարի կուսոլթեանյ այլ վա՜

ա

շացնում խմողներին ա գայթակղում տեսնողներին։ Եվ ինշպե*ս ^ որ մարկիոնականները մսից ձեռնպահ են մնում, իսկ գինուց չեն զգուշանումՀ չէ* որ երկուսին էլ վերաբերում է այն խոսքը, որ (առաքյալն) ասում է Հ ՀՄիս շուտել և գինի չխմել»* և դա պատճառ բերելով ք՝ ավելաց֊ նոլմ է թե Հ ոչ ՛էլ (այնպիսի բան անել,) որով իմ եղբայրը գայթա*
կրղվոէ-մ կամ տկարանում է»**։ Սրանով ցույց է տրվում, թե այն միտ* քը, որ նա արտահայտել է, գայթակղվելուն է վերաբերում։ Եվ նա ու - տելիքները պիղծ չք։ համարում, երբ ասում Է Հ ((Կա մարդ, որ վստահում է ուտ ել ամեն ինշ»*^։ «Եթե, — ասում է, — հավատում ես, որ ուտելիքները սրբագործվում են աստծու խոսքով ու աղոթքով , կե՛ր և խարու* թլոլն մի՜ դնիր»*$։ Եսկ եթե հավատով տկարացած ես և խղճի խայթ ես զգում, միայն բանջար կեր ու մի՛ գայթակղվիր։ Եվ եթե չես վստա* հում ուտել ամեն բան ՝ իբրև մաքուր, մի՜ համ արձակվիր ուտողին մե֊ ղադրել . նույնպես և ուտողը շպի տ ի արհամարհի քեղ որպես տկարի։ որ չես վստահում ուտել ամեն բան ճ իբրև մաքուր։ Որովհետև մեզ աստ ֊ ծուն ներկայացնում կամ աստծու աչքից գցում են ոչ թե ուաելիքներր, այլ կա*մ հավատը, կա 1 մ խղճմտանքն ու գայթակղությունը։

ԺԳ

(րԻսկ ձեր կրոնավորները ինչո\ են հրաժարվում մսից »,— ասում են
(նրանք )։

Մեր կրոնավորները (որոշ) ուտելիքներից հրաժարվում են ոչ այն պատճառով, որ ուտելիքները համարում են պիղծ կամ (առաջացած) հյուլեից* որպես ինշ֊որ շար բանից։ Եթե (նրանք) ուխտյալ լինեին ու֊ տելիքները պիղծ համարելու պատճառով, ապա նրանց ովստլալությունն ուխտ լալություն չէր համ արվի։ Ոայց ուտելիքներից իրենց զրկում են, որպեսզի այն սրբությունը, որ մտադրվել են պահել , դյուրությամբ պահեն։

Դրա համար էլ մեր հայրերը * սուրբ եպիսկոպոսներից, այս կա* նոնը սահմանեցին ՝ «Եթե միս շուտող որևէ հավատացյալ մսով բանջար եփելու դեպքում չկամենա այն բանջարից ոլտ ել, թող նզովված լինե»։
Ինչո՞ւ։ նախ ՝ ՛որ չհամարձակվի անպետք համարել աստծու տված ուտե-
Լիքները, և ապա % որ անտեղի հպարտությամբ չսխալվի ՝ կարծելով , թե դրանով ուրիշ մարդկանցից առավել է։

Նաև սուրբ եկեղեցու կույսերը կուսությունը նրա համար շեն պազ հում, որ աստծուց սահմանված ամուսնությունը պղծություն են համա • րում, ինչպես որ Ծարկիոնը, ՄանիՆ 472 ու մծղնլաններն 473 (են ընղու* նում). որովհետև եթե այգ մտքով ուխտյալ եղած լինեին, ապա կսւ֊

ՕԴԴ

%

սըն առաւել սիրելոյ զԱստոլած, ի բարլոք արարածոց Աստուծոյ հրա֊ մարեն, զի նմանեալք հրեշտակաց Աստուծոյ, ո ւր ոչ արուն է և ոչ էգ, ցոլցանիցեն և յերկրի զնոյն առաքինոլթիլն. րսա այնմ ճ թէ են ներքինիք, որ զանձինո իւրեանց արարին ներքինիս վասն արքայոլթեանն երկնից,
1 ինեշ ի յարոլթեանն հալասար հրեշտակաց։ Ել Աոաքեալն ՝ 96 այր հաւատարիմ կոչէ զկուսանսն . բայց հայեցեալ ի բնութիլնն ճ չիշխէ յայա հրաման տալ, այլ ակնարկելով յօմարեցուցանէ . որպէս և Տէրն ակնարկէ, այլ ոչ սաիպէ։

ԺԴ

Այս ամենայն վասն Մարկիոնաց աղանդին ասացաւ, որք զամուսնութիւն և զմսակերութիւն խոտեն , և ուխտաւորեալք հանդերձ աշխար֊ հականօքն ի կուսոլթիլն, ստեն ուխտին։ Զի որո չժումալոյ ցանկոլթեանն, արկանեն միւս անգամ զնոսա ընդ ապաշխարութեամբ։

Արդ եթէ օրինաց ոչ հաւատայցեն, որ ասէ ճ եթէ թողցէ այր զհայբ 97
և զմայլւ իւր, և երթից է զհետ կնոջ իւրոյ, և եղի ցին երկոքին ի մարմին
■մի, Յեսուայն ընդէ՞ր ոչ հաւատայցեն ՝* 88 որ զնոյն հաստատ\է, 1ւ յաւելու թէ զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ 19 Ն Արդ հաւատացելոց ՝ ճ րր զճշմարտաթիլնն կամիցին ցոլցանել նախ գործ այն է, զի զիրսն ճ որպէս և իցեն ճ նոյնպէս խոստովանիցին . և ապա թէ այրընտիր 200 լինի - ցին չառաքինութիլնսն, այն ընդունելի է։ Եւ ոչ որպէս նոքա, որք 201 մեծամեծս կոտորեն ՝ թէ մ եք անդսաին իսկ յաւազանէն ուխաաւորիմք ի մս ակերութենէ և լամ ուսն ութ են է. և ապա լուծանեն զուխտն, և գան մ տանեն ընդ ապաշխ արութեամբ։

Ել եթէ հարցանես % եթէ տանջանք դո՞ն բարլոյ.* 02 ասեն Հ ոչ դոն։ Ել եթէ ի աանջանաց կասկած չիցէ, ապաշխարութիլն առ ի*մ իցէ . ո*չ ա֊ բլաքէն յայտ է ՝ թէ ի տանջանաց ոչ երկնչին, և ի մեղսն անխտիր են։ թայց որոյ տանջանք չեն, յայտ է ճ թէ նորա և պարգելք շգոն։

Այլ մեք, ասեն, յայն սակս փախեաք յարդարոյն, զի ահագին րս֊ պ առն ալիս սպաոնայ յորէնսն իւր՝ թէ հուր վառեալ է ի րարկութեանն 2 ^

254

սությունն էլ պատշաճ կուսություն չէր համարվի։ Բայց աստծուն առա • վել չափով սիրելուց են հրաժարվում նրա ստեղծած բարիքներից, որպեսզի, նմանվելով աստծու հրեշտակներին, որոնց մեջ ոչ արու կա, ոչ էլ էգ, նույն առաքինությունը ցուցաբերեն նաև երկրի վրա ճ ըստ այն
(խոսքիթե ճ «Կան ներքինիներ, որոնք իրենց ներքինի դարձրին երկնքի արքայության համար, որպեսզի հարության ժամանակ նմանվեն հրեշտակներին»* 1 ։ Եվ առաքյալը կույսերին վստահելի մարդ է համարում , բ ա յց> նայելով բնությանը, չի համարձակվում բացահայտորեն հրամայել (կույս դառնայի, այլ հասկացնելով համոզում է, ինչպես որ տերն էլ հասկացնում է ն. ոշ ստիպում։

&Գ

Այս բոլորն աավեց մարկիոնականների աղանդի մասին, որոնք ա։ ւմուսնությունն ու մսակերությունը մերժում են, և, աշխարհականներ ,7 հետ կուսության ախտ դնելով, ուխտագրում են լինում . որովհետև ցանկությանը չդիմանալու պատճառով նորից ապաշխարության են ենթարկվում ։

•Արդ եթե Օրենքին չեն հավատում, որն ասում է ՝ հհՏ ղամարդը պիտ ի թողնի իր հորն* 7 * ու մորը ու պիտի գնա իր կնոջ ետևից, և երկուսը մի մարմին պիտի լինեն»* 2 , Հեսուին էլ ինչո՞ւ չեն հավատում, որ նույնն է հաս., տատում ՝ ավելացնելով, թե Հ <ւՒնչ որ աստված միացրեց, մարդը թող չըրաժանի»**։ Այսպիսով ճշմարտությունը ցույց տալ ցանկացող հավատացյալների գործն այն է, որ (նախ Հ ) իրողությունները ներկայացնեն այնպես, ինչպես որ կան, և ապա Հ մարդկանց ընտրություն կատարեն առաքինական գործերի համար . դա է ընդունելի։ Եվ ոչ թե նրանց պես, որոնք մեծ-մեծ կոտրատում են, թե՝ «Մենք հենց ավազանից ուխտել են շ
(ձեռնպահ մնալ) մսակերությունից ու ամուսնությունից», բայց հետո ուխտը խախտում են և դալիս, ենթարկվում են ապ աշխ արության։

Եվ եթե հարցնես, թե բարին տանջանքներ ունի*, կասեն Հ չունի։ Ւսկ եթե տանջանքների վերաբերյալ կասկած չկա, ապաշխարություն ինչի* համար է։ Չէ* որ հայտնի է, որ եթե տանջանքներից չեն վախենում, մեղքերի մեջ էլ խտրություն շեն դնում։ Բայց ով տանջանքներ չունի, պարզ է, որ պարգևներ էլ չպիտի ստանա։

«Սակայն մենք ,— ասում են ,— արդարից նրա համար փախանք > ոքր նա ահավոր սպաոնայիքներով սպառնում է իր Օրենքի մեջ, թե Հ «Իք

23Տ

իմում, և այրից է մին լել ի դժոխս ներքինս, և թէ այս ամենայն պահեալ էր ի գանձի իմում, և այլուր Հ թէ հրով դատի Աստուած»

0՜ անմիսւք և մոլորեալք. թէ վասն ահագին սպառնալեացն փախչի. ցիս 204 յօրինացն Աստուծոյ, յորժամ Յիսուս եւս ալելի սպառնալիս քան զայն սպառնայցէ, հուր անշէջ և որդն անմահ և տան ջան ս յալիտենա֊ կանս, յո ո ոլնիցիս փախչել 2 ° 5 » Եւ յորժամ ի Հնոլմ և ի նորումս զնոյն սպառնալիս և զնոյն խոսամունս բարութեանց գտանեմք, ո՞չ ապաքէն
Հայտ յ անդի ման ցռւցանի՝ թէ մի տուիչ է Հնոյն և Նորոյս,

ԺԵ

Այլ և յարոլթեան մարմնոց չհալա տալ ուստի՞ իցէ Մարկիոնի և Մա֊ նեայ և այլոցն նոյնպիսեաց։

Ասեն . Առաքեալ ասաց՝ թէ մարմին և արիւն զարքայութիւնն 2 ®*
Աստուծոյ ոչ ժառանգեն յ 1Հ ոչ ապական ութ՛ի ւն յ զան ապականս էթիլն* և դարձեալ թէ ելանել ի մարմնոյս ցան կաց նաշ եմ և ընդ Տեառն լինել։
Որով յայտ է, ասեն, թէ վասն զի ի հիւղեայ է մարմինս, չայն սակս չառնի արժանի յարութեանն։

Ել թէ վասն զի ի հիւղեայՆ է մարմին՝ շառնիցի արժանի 2 ®* ար֊ քայութեանն, ապա ճ և վասն զի յարդարոյն են ոգիքն՝ մի՛ լիցին արժանի արքայութեան բարւոյն 2 ®^ ։ Այլ յանդիմանէ զնոսա Նոյն Առաքեալ անդէն ֆ նմին տեղւոջՀւ®. ո ( ,ո 1 իքՐ^ւ մ ատամ բ ցուցեալ զմ արմին ն, ասէ՝ թէ պարտ է ապական ութեանս այսմիկ զգենուլ զան ապականութիւն^ , և մահկանացուիս^ 2 այսմիկ զգենուլ զանմ ահութիւն։ Ուստի յայտ է՝ թէ րչ զոգիսն կոչէ ապականացուս և մահկանացուս, այլ զմ արմին սն։ Ել ի էմիւսամ թղթին ասէ՝ թէ ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ առաջի բեմին Քրիստոսի, զի րնկալցի իւրաքանշիլր ոք իւրով մարմնով զինչ և գործեաց յառաջ, եթէ բարի և եթէ չար։ Տեսանե՞ս զի մարմնով հանդերձ
Ա/սէ կրել զբարիս^* կամ զլարիս, և ոչ միայն ոգւով 214 <

Այլ ասեն . ասաց Առաքեալ թէ ապականութիւն զան ապական ութիւն ոչ ժառանգէ։

Ո*վ բանաքաղ Մ արկիռն , որ ղմին լսէ և զմիւսն ս տուն գան է։ Եթէ ուղիղ մ տօք չսէր զայն՝ թէ ապականութիւն զան ապականութիւն ոչ ժա~ տւանպէ, կարէր կալ ի վերայ ճշմարտոլթեանն։ Զի Առաքեալ այնչափ

\
բարկության ժամանակ կրակ վառվեր և պիտի այրի մինչև դժոխքի խոր- քնրը»* 1 , և թե՝ (է Այս ամենը պահված էր իմ գանձարանում»**, մի այլ տեղ էլ, /^՝ «Աստված կրակով է դատում»**։

Ո ր վ անմիտներ ու մ ոլորվածներ. եթե ահավոր սպառնալիքների պատճառով եք* 7 * փախչում Օրենքի աստծուց, (իսկ) երբ Լի սուսը տալիս է նրանից ավելի սպառնալիքներ՝ անշեջ հուր, անմահ որդ, հավիտենական տանջանքներ, ո՞ւր պիտի փախչեք։ Երբ 1ւ Հնոլմ, 1ւ նորում
(Հին և Նոր կտակարաններում) նույն սպառնալիքներն ու բարությունների նույն խոստումներն ենք գտնում, արդյոք ակնհայտորեն չի* երևում, որ թե՛ Հինը, թե՛ Նորը տվողը մեկն է։
ժէ

Բայց ինչի*ց է, որ Մարկիոնը, Մանին և սրանց նման ուրիշները շեն հավատում մարմինների հարությանը։
նրանք ասում են՝ «Առաքյալն ասաց, թե՝ «Մարմինն ու արյունը աստծու արքայությունը չեն ժառանգում, ոչ էլ ապականությունը՝ անապականություն»**, և դարձյալ, թե՝ «Ցանկանում եմ այս մարմնից դուրս դալ և տիրոջ հետ լինել»**։ | «Դրանով պարզ է ,— ասում են ,— որ մարմինը, նյութական լինելու պատճառով, հարության չի արժանացվում»։ \

Եվ եթե, նյութական լինելու պատճառով, մարմինը չի արժանացվում* 7 * արքայության, ապա հոգիներն էլ, արդարից լինեչու պատճառով, չպիտի արժանանան բարու արքայությանը։ Հայց նույն առաքյալը նրանց մեղադրում է հենց նույն տեղում, երբ, մատնացույց անելով մարմինը, ասում է, թե՝ «Այս ապականությունը պիտի զգեստավորվի անապականությամբ, և այս մահկանացուն՝ անմահությամբ»**։ Հետևաբար պարզ է, որ ոչ թե հոգիներն է կոչում ապականության ու մահվան ենթակա, այլ մարմինները։ Մի ուրիշ թղթում էլ ասում է, թե՝
Հր Մենք բոլորս պիտի ներկայանանք Քրիստոսի ատյանի առաջ, որպեսզի յուրաքանչյուր ոք իր մարմնով ընդունի (նրա դիմաց,) ինչ որ առաջ կատարեց՝ թե՞ բարի, թե՞ չար»*՛*։ Տեսնո*ւմ ես, որ ասում ՀԷ, թե մարմնով հանդերձ պետք է կրեն չարիքները կամ բարությունները ոչ թե միայն հոգով։

«Բայց ,— ասում են ,— առաքյալն ասաց, թե ապականությունն անապականություն չի ժառանգում»։

Ո՜վ բանագող Մարկիոն. մեկը լսում է, իսկ մյուսին ուշադրություն չի դարձնում։ Եթե ուղիղ մտքով լսեր այն, թե՝ € Ապականությունն անապականություն շի ժառանգում», կկարողանար կանգնել ճշմարտության

237

ստուգէ ղյարութիլն մարմնոյ, մինչ զի և բազում օրինակս ի մ էջ բերէր

Նախ առաջին և բուն զՔբիստոսի յարութիւնն ՝ եթէ Քրիստոս մ եռալ, րսա Գրոց և թաղեցաւ և յարեաւ յաւուր երրորդի 21Տ ։ Ել զետեղեալ անդէն զետեղեաւն, բազում հանդամանս ցուցանէ վասն յարութեանն հաստաա ութ հան, և առաւել զայն, զոր իբրեւ յոլնկանէ 21 * Մարկիոնի և Մա֊ նեայ 2 ™ աղաղակէ և 212 ասէ Գ եթէ մեռեալք ոչ չառնեն, զի՞նչ գործիցեն այնոքիկ որ վասն մեռելոց մկրաեցան։ Դուք, ասէ, ասէք ճ թէ մարմինը֊ վասն զի ի հիւղեայն են, ոչ չառնեն, եթէ մ արմ ինքն մ ահ կան ա ցոլք ոչյառ֊ նիցեն, հոգիքն կենդանից 21 ® վասն մ արմնոցն մեռելոց ընդէ՞ր դալանի ցեն,
և կամ մ արմ ինքն ( մահկանացուք ընդ ոգւոցն 220 կենդանն աց վասն է՛ր մկրաիցին, թէ որպէս ասէքդ չի ցեն յառնելոց մ արմ ինքն մահկանա֊ ցռւք։

Այսպէս իմանալի է բանս, և ոչ որպէս Մարկիոնն դանդաչէ ՝ թէ փո֊ խանակ երախայի մեռելոյ, պարտ է կեն դան այն 221 մերձաարի իւրում մկրտել . զի անդ 222 նմա համարիցի։ Զոր և առնեն իսկ Մստրկիոնքն։ Այլ յանդիմանէ զնոսա բանն աէրունական, որ ասէ ճ թէ ոք ոչ 223 ծնցի վե* րըստին, ոչ կարէ տեսանել զարքայութիւնն Աստուծոյ , և դարձեալ* եթէ ոք /»չ 224 ծնցի ի ջրոյ և ի հոգւոյ 225 ոչ մտցէ յարքա յոլթիլնն երկնհց։ //- րբվ յայտ է՝ թէ իւրաքանչիւր ում եք պարտ է մկրտել, և ոչ այլում ընդ աչլոչ։

Ել դարձեալ ի սերմ անհացն առակ է յաչտնի ցուցանի յարութիւն մ արմն ո ց. թէ որպէս զսերմն, զոր սերմ անես, ոչ այլ ընդ այլոչ դայ, թէ֊ պէտ և բազմատիկ վա յե չչութի լն շ2շ զգենու, այլ Ոչ երբէք սերմանեցեր զգարի և հնձեցեք ցորեան . և ոչ սերմանեցեր կորնակ և հնձեցեք հաճար* այլ զոր սերմ անեցեր, զնոյն հնձեցեք փ ըստ նմին օրինակի, ասէ, և մարմինն որ անկաւ 227 նան և յառնելոց է։

Դարձն ալ, և մարմին և արիւնն ասել Առաքելոյն ՝ թէ զարքայոլթի ւն ն
Աստուծոյ ոչ մառանգէ, և ոչ ապականութիւն զանապականութիւն մա ֊ ռանգէ, ոչ լայն միտս իմանալի է, յոր Մ արկիոնն առն ու թէ վասն զի ի հիւղեայն են մարմինքն, ոչ յաոնեն. այլ յայլ երկուս 228 օրինակս։

Մի յայն Հ թէ մինչ դեռ ի մարմնոյ խորհուրդս և ի գործս իցէ մարդն, շնչալոր է և մարմին և արիւն . և զի ըստ մարմնոլն եւեթ խորհի և գործէ, չէ 229 արմ անի մաանելոյ յարքայութիւն երկն իք։ Որպէս և ի միլսում

238

Ո\
վրա. որովհետև առաքյալն այնքան ստույգ է քարոզում մարմնի հարու - թյունր, որ մինչև իսկ բազմաթիվ օրինակներ է մեջտեղ բերում։

Նախ Քրիստոսի առաջին և բուն հարությունն (է հիշատակում), թե՝
«Ըստ Գրքի՝ Քրիստոսը մեռավ, թաղվեր ո ւ երրորդ օրը հարություն ա֊ աավ»**։ Եվ այնտեղ կանդ առնելով ք՝ հարությունը հաստատելու համար բազմաթիվ հանգամանքներ է ցույց տալիս և առավել այն, որ կարծես հ արկիոնի ո ւ Մանու ականջին գռռալով ասում է՝ «Եթե մեռածները հարություն շեն առնում, ի՞նչ պիտի անեն նրանք, որոնք մ եռածների հա- մար մ կրտվեցին»* 2 ։ «Դուք, —ասում է ,— ընդունում եք, որ մարմինները, նյութ ա կան լինելու պատճառով, հ արություն չեն առնում . եթե մահկանացու մ արմ ինները հարություն չեն առնում, կենդանի հոգիները մեռած մ արմ ինների համար ինչո՞ւ են վկայում, և կամ մահկանացու մ արմ ինները կենդանի հո դիների հետ ինչո՞ւ են մ կրտվում, եթե, ինչպես ասում եք. մ ահ կան ա ցոլ մարմինները հարություն չեն առնելու»։

Այսպե^ս պետք է հասկանալ այն խոսքերը և ոչ թե (այնպես), ինչ- պես Մարկիոնն է զրարանում, թե՝ «Մեռած երեխայի փոխարեն պետք է նրա կենդանի մերձավորին մկրտել, որ այնտեղ նրանը համարվի»։
Մ արկի ոն ականները հենց այդպես էլ անում են։ Սակայն նրանց մեղադրում է տերունական խոսքը, որ ասում է՝ «Եթե մեկը նորից չծնվի, չի կարող տեսնել աստծու արքայությունը»* 9 , և դարձյալ «Եթե մեկը չծնվի ջրից ու հոգուց, չի մտնի երկնքի արքայությունը»**։ Այսպիսով՝ պարզ է, որ յուրաքանչյուրն իր համար պետք է մկրտվի, և ոչ թե մեկը մյուսի փոխ արեն։

Դարձյալ ճ սերմերի առակով 477 հայտնապես ցույց է տրվում մարմինների հարությունը, թե՝ ինչպես որ սերմը ցանում ես, տարբեր բան չի ստացվում, թեև փառավորապես բազմապատկվում է . ոչ մի դեպքում ցորեն չցանեցիր ու գարի հնձեցիր կամ կորեկ չցանեցիր ու հաճար հընձեցիր, այլ ինչ որ ցանեքիր, այն էլ հնձեցիր . այդպես էլ, ասում է, այն մարմինը, որ մեռավ, նույնն էլ հ արություն է առնելու։

Դարձյալ երբ առաքյալն ասում է, թե ճ «Մարմինն ու արյունը արքայություն չեն ժառանգում, ոչ էլ ապականությունն անապականություն է ժառանգում»* 9 , ոչ թե պետք է հասկանալ այն մտքով, ինչպես Մարկիոնն է ասում՝ «Մարմինները, նյութական լինելու պատճառով, հարություն լեն առնում», այլ (պետք է հասկանալ) ուրիշ երկու ձևով։

Մեկ այն (ձևով), թե քանի դեռ մարգը մարմնական գործերի ու գաղափարների մեջ է, շնչավոր է և մարմին ու արյուն • և որովհետև միայն ըստ մարմնի է մտածում ու գործում, արժանի չէ երկնքի արքայությունը մտնեչու։ Ինչպես որ առաքյալը մի ուրիշ թղթում է գրում ՝ (դի

239

1
թղթին գրէ Առաքեալ առ աշակերտնալսն՝ թէ որ մարմնովն են, զմարմնոյ խորհուրդս խորհին . բայց դուք ոշ Էհ մարմնով , այլ հոգւով 2 ^։ Մի 1 թէ յորժամ զայս գրեաց առ աշակերաեալսն ՝ կէսք էի՞ն ի մարմնի, և կէսքն չէի՞ն։ Ուստի յայտ 2ս է թէ ի մարմնի ամենեքեան էին, այլ ի զործըս մարմնոյ և հոգւոյ^ 2 ոշ բոլորեքեան։

Դարձեալ 233 ի միւս ևս միտս իմ անալի է, եթէ ոչ 234 շ ազդով և արեամբ ուռուցն ալ յառնեն մ արմ ինքն, այլ նորոգեալք յարութեամրն ճ սւ֊ պականա ցոլք զան ապական ութի ւն ժառանգեն։ Որպէս և ածէ իսկ նովիմբ 1 թէ փող հարկանի, և մեռեալք որ ի Հրիստոս Հ յառնեն անապակս ։•֊ նացուք, և մեք նորոգիմք։

Որով ցոլցանի՝ թէ մարմինք նորոգեալք յարութեամբն, ազատացեալ յամ են այն կարեաց Հ յառնեն։ Ել ընկղմի 235 մահ ի պարտ ութիւն է յորժամ ապական եա լքն զան ապական ութիւն զգենուցուն , և մ ահկանացոլքս զան ֊ մ ահութիւն*, և սերմ անեալք տկար ութն ամ բ՝ զզօրութիւն, և վարեալք ® 3 * անարգութեամբ ճ զփառաւորութիւն։ Ել չիք մարմին ՝ որ ի հող մնայցէ* այլ ի*–Ր ա ք ա նչիլր ոգաց 237 զանձնիւր 238 մարմին զգեցեալ, յա կան քթթել կայցեն առաջի ահեղ ատենին, ոմանք ի կեանս յաւիտենականս, և ոմանք ի պատիժս դատաստանի։

Մարկիոնս այս ի Պոնտացւոց * 3 ® աչխարհէ անտի 240 եղեալ էր, որդի եպիսկոպոսի։ Եւ ապականն ալ զկոյս մի, գնաց փախստական վասըն մերժելոյ գնա յեկեղեցւոյ 2 ^ ի է ֊( 1Ո յ իսկ հօրն։ Ել երթեալ ի Հռոմ խնդրել ապաջխարութիւն յայնմ ժամանակին, և չհասեալ այնմ ՝ գրգռե֊ ցալ րնդդէմ հաւաաոց։ Եւ եդեալ երիս առաջս, ուս ո լցան է զբարւոյ 2 * 2 և զարգար ո յ և զչարէ։ Ել զնոր կտակարանս օտարոտի համարի ի Հնոյն*
և յայնմ անէ , որ ի նմայն խօսէր, զյարոլթիւն մարմնոյ արհամարհէ ։ Եւ մկրտութիւն ոչ մի միայն տայ, այլ և երիս յետ յանցանելոյ * և փոխանակ երախայից մեռելոց 1 այլոց ստիսքէ առնուլ 24& կնիք։ Ել այնչափ յան֊ դըգնեալ ՝ մինչև կանանց հրամայէ մկրտութիւն տալ, զոր ոչ ոք իջխեաց յայլոց աղանդոցն 244 առնել . ոչ կնիք կրկին և երեքկին տալ, և ոչ րզկանայս աո քահանայս ուներ

* Ինչ-քւնչ պատճառով <և մահկաՕացրսքս զաճմահաթխն» աշխարհաբար» թարգմաԱաթյանից ^ւբս է մնացել (ծաճ, հբտ\ո.)ր

240

մնլով) հավատացյալներին, թե ՝ «Ովքեր մարմնով են, մարմնական րա֊ ներ են մտածում*^, բայց դուք. ոչ թե մարմնով, այլ հոդով եք$*%։
Երբ գրում էր հավատացյալներին, մի՞թե (նրանց) մի մասը մարմնով էր։ մյուսը՝ ոչ։ Պարզ է, ուրեմն, որ ամենքն էլ մարմնով էին, բայց ոչ բոլորն էին մարմնի ու հոգու գործերի մեջ։

Եվ մի ուրիշ ձևով էլ այն մտքով պետք է հասկանալ, որ մ արմին֊ ները հարություն են առնում ոչ թե ուռած լեշով ու արյունով, այլ հարու ֊ թյամբ նորոգվելով) ապականության ենթակաները անապականություն են ժառանգում։ Ինչպես որ այդ մասին (վկայություն) էլ է բերում, թե*
«Փող պիտի փլվի, և մեռածները, որ քրիստոնյա էին, պիտի հարություն առնեն որպես անապականներ, և մենք պիտի նորոգվենք

Այսպիսով ցույց է արվում, որ մարմինները հարություն են առ- նում ճ հ արությամբ նորոգված ու բոլոր պակասություններից ազատվածւ
Եվ մահը պարտություն է կրում, երբ ապականվածները անապականություն են ստանում, տկարությամբ սերմանվածները ՝ զորություն, անաբ- դոլթյամբ ցանվածները ՝ փառավորություն։ Եվ չկա մարմին, որ հողի մեջ մնա, այլ հոգիները, յուրաքանչյուրն իր մարմինը հագնելով, մի ակնթարթում պիտի կանգնեն ահեղ ատյանի առաջ ոմանք հավիտենական կյանքի, ոմանք դատաստանի ու պատիժների համար**։

Այս Մարկիոնր Պոնտական աշխարհից* 7 ** Հ/»՝ եպիսկոպոսի որդի։ Մի կույս պղծելով Ր փախստական (դարձավ) ու գնաց՝ հենց իր հոր կողմից եկեղեցուց հեռացվելու պատճառով։ Եվ այն ժամանակ 470 գնալով Հոոմ՝ ապաշխարություն խնդրելու, ու, դրան չհասնելով) գրգռվեց հավատքի դեմ։ Ընդունելով երեք նախասկիզբներ քարոզում է բարու, արդարի ու շարի մասին։ նոր կտակարանը Հնին խորթ է համարում և նրանից էլ արհամարհում է մարմինների հարությունը, որի մասին խոսվում է այնտեղ։ Եվ ոչ թե միայն մեկ մկրտություն է ընդունում, այլ երեք՝ հանցանք գործելուց հետո. մեռած երեխաների փոխարեն ստիպում է***, որ ուրիշները կնքվեն ։ Այնքան հանդգնացած է, որ մինչև անգամ կանանց է առաջարկում մկրտություն կատարեր (Այսպիսի) բաներ ուրիշ աղանդներից և ոչ մեկը չի համարձակվել անել ոչ կրկնակի կամ եռակի մկրտություն կատարել, ո*չ էլ կանանց քահանաների տեղ ընդունել։

16-482

241

Նա և նմա իսկ ուստի՞ իցէ քահանա յոլթիլնն, որոյ ապականն ալ ըզ֊ կոյս՝ տարագիր եղել յեկեղեցւոյ 245 յիւրմէ հօրն, մինչև ապաշխարու֊ թնան ևս հասանել ոչ եղել արժանի։ Ել յիրաւի չեղել արժանի, զի ի պատգամս Հոգւոյն 246 սրթոյ իշ խեաց ձեռն արկանել, զկէսն հա տանել ընկենուլ 247 իբրել զխոտան , և զկէսն ընտրել շ4Տ առնոզ իբրել զպիտոչս։
Ել զալն ոչ գիտէ՝ թէ յորժամ ի մարմնոց մատն մի կտրիցէ առնացու, զա մ են աչն մ արմնոյն իսկ *Լկ ա ւէ ճ սակաւ ինչ մասնն կտրեալ։ Առաւել ևս յանդիմանէ գնա կատարիչն օբինացՀ®, որ ասէր՝ թէ ոչ եկի լուծանել ղօրէնս և զմարգարէս ք այլ լնոլլ զնռսա . և Առաքեալն , որ \ասէ ՝ թէ Քրիստոս է խաղաղութիւնն մեր ք որ արար զերկոսին ^ 250 մի։ Որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն

ՎԵՐՋ

Եվ քահանայություն որտեղի՞ց ունի հենց նա, որը, կույսին պղծե֊ լով, իր հոր կողմից վտարվեց եկեղեցուց ու նույնիսկ ապաշխարության հասնելու էլ արժանի չեղավ։ Տեղին էր, որ արժանի չեղավ, որովհետև համ արձակվեց սուրբ հոգու պատգամներին ձեռք տալ մի մասը կըտրելով ու դուրս գցելով ք՝ որպես անպետք, իսկ մյուս մասը ընտրելով ու վերցնելով ՝ որպես պիտանի։ Այն էլ չգիտե, որ երբ մարմնից 481 մի մատն ալս։ փ** 2 կտրում ու վերցնում է, կտրված մի փոքր մասը հենց ամբողջ մարմնի մասին է վկայում։ Առավել ևս նրան դատապարտում է
Երենքր տն օրին ողը, որ ասում էր, թե՝ «Չեկա Օրենքն ու Մ ար գարե ու֊ թյունները խափանելու, այլ դրանք լրացնելու»* 1 , ինչպես և առաքյալը, որ ասում է, թե՝ ((Քրիստոսը մեր խաղաղությունն է, որ երկուսը մեկ դարձրեց))* 2 ։ Փա՜՛ռք նրան հավերժ ու անվախճան . ամեն։

ՆՈՅՆ ԵՋՆՀԿԱՅ վարդապետի խրատք

Աստուածասէրն յիւր կամացն որպէս ի թշնամւոյ զգուշանալ։

Լալ է յստակ խորհրդով ննջել, քան պիղծ խորհրդով աղօթս մատու֊
Հանել, և վարձս ոչ աունոլլ և ի զուր աշխատել։

Մխեա զմ արմին դ նեղութեամբ, և զսիրտդ երկեղիւն Աստուծոյ, ղի աներ կեղ լիրիս ի մ ահ արեր նետից սատանայի։

Որ զերկեգածն սիլւէ, սիրոյ արձան կանգնէ առ Աստուած, և անհաշտ թշնամութիւն առ սաաանայ։

Զ**էր և զերկեղ բնութիւն արա քեզ, որ խաբէութեամբ չաշխատիս։

Որշափ գրկիս և աշխատիս և նեղիս, և համբերես, անապական գանձ պատրաստես քեզ յերկինս «ապա թէ տրտնջես և նեղասրտիս, ի զուր աշխատիս և անվարձ ելանես։

Ջօրացիր շարչարանօքն Քրիստոսի , և համբերեա վասն նորա, զի վայելծսցես յան անց րարութիւնսն։

Որ գարուն ի հանգստեան կայ, ձմեռն ի սովոյ և ի ստռնամանհաց
սաաակի։

Որ աստ զմ արմինն պարարէ, ի յալի տ են ական հանգիստն սշ մաա֊
նէ*

Հնազանդեա սիրով, ազօթեա յուսով, աշխատեա հալատով, և պայ֊ ծառասցիս յերկնային հարսանիսն։

Զ«ր ինչ Աստուած քեզ շնորհ տայ, ի պէտս կարօտելոցն սպա- սաւորեա . զի շնորհքն աղբիւրասցին, և դու փաոաւորեսցիս։

244

ՆՈՒՅՆ ԵԶՆԻԿ վարդապետի խրատները*»

Աստվածասերը պիտի զգուշանա իր կամքից՝ որպես թշնամուց։

Լավ է մաքուր մտքով քնել, քան պիղծ մտքով աղոթել, և վարձատրություն չստանալ ու իզուր չարչարվել։

Մ արմին դ կոփի՛ր նեղությամբ և սիրտդ երկյուղով, որ չվախենաս սատանայի մ ահ արեր նետերից։

Ով բարեպաշտին սիրում է, սիրո արձան է կանգնեցնում աստծուն ն անհաշտ թշնամություն (է արտահայտում) սատանայի նկատմամբ։

Սերն ու երկյուղը քեզ բնավորություն դարձրու, որ խաբեությամբ չտանջվես։

Որքան զուրկ ես մնում, չարչարվում, նեղվում ու համբերում ես, քեզ համար անապական գանձ ես պատրաստում երկնքում, իսկ եթե տրտնջում ու նեղսրտում ես, իզուր ես աշխ ատում" անվարձ կմնաս։

Գոտեպնդվի՛ր Որիստոսի չարչարանքներով և նրա համար համրերի* ր, որ վայելես 484 անանց բարությունները։

Ով գարնանը հանգիստ է մնում, ձմռանը սովից ու սառնամանիքներից սատկում է։

Ով այս կյանքում մարմինն է գիրացնում***, հավիտենական հանգիստը չի մտնի։

Հնազանդվի՛ր սիրով, աղոթի՛ր հույսով, աշխատի՛ր հավատով և երկնային հարսանիքում կպայծառանաս։

Աստված ինչ շնորհներ որ տալիս է քեզ, կարիքավորների պետքերի համար ծառայեցրու, որ շնորհներն աղբյուրի պես առատանան, և դու փառավորվես։

24 *

Կրօնալոր ։ք արմն աս էր՝ խոզի նման է, ի ծովացեալ մեղացն հեղձ
ն ու։

Արտասուս լոլացոլմն է մեղաց, և յոգւոց հանելն ապաշխարութիւն . ապա որ զամենայն ժամանակս կրօնալորական կարգօք անցուցանէ ի սոպ և ի արտմոլթիւն, նա զորպիսի* զերանական զփառսն ժառանգէ։

Կեղծաւոր կրօնաւոր ՝ պատրուակ է սատանայի. ընդ իւրեալ անելով զսատանայ ճ զզազրութիւն անդամ ոցն ծածկ է, և նկարակերպ պատրուա֊ կօք պատրէ զտեսողսն։ Սոքա են գայչք գառնազդեստք ճ որոց սպառնացաւ Քրիստոս ընդ անհաւատսն դասել։

Որ զեղբայր իւր տես անէ և տրտում կայ, յաղթեալ է ի կեղծաւորու ֊ թեն է. որ առանձինն նստի և զուարթ կայ, գերեալ է ի սատանայէ։

Բերանք մեր հոտեալ են ի պահոց, և լեզուք մեր ընղարմացեալ ի սաղմոսերգութենէ . և զոր Աստոլած խնղրէ ՝ զայն ոչ ունիմք, զսէր և ըզ֊ խոնարհութիւն . շրթամբք սիրեմք զԱստուած, և ի զար աշխատիմք։

Զմիս անասն ոչ ոչ ուտեն, և զեղբայրն անյագաբար ուտեն . զինի ոչ ըմպենք և զհոգին արեամբ շաղախեն * զամուսնացեալսն ատեն, և պիղծ խորհրդով հանապազ պոռնկին. զգեստ գյոռին զգենան, և ագահ ութեամ - բըն այրին, յայնպիսեացն արժան է փախչել, և ոչ հաղորդութիւն անել։

Չէ պարտ կրօնաւորի մանկանը կենակից լինել . զի որ ի նոցանէ նե֊ տաձգութիւն է, չար է քան ղթիլնս իժից*։

Զպայծառութիւն աչաց շլացուցանէ ծուխ, և զպարծանս կրօնաւորի ընտելոլթիւն մանկանը . եթէ ղեր կինս բան այ, մի՛ մ տաներ, եթէ հրեշ ֊ ւ ոակական վարս ունի, մի՞ հալատար։

Մանուկ կրօնաւոր, որ ոչ է առ ոտս ծերոց, անջան որս է սատանայի։

Մանկագոյն կրօնաւորի մի՛ ասեր զծածուկսն քո, զի մահ է նորա։

* «Չէ պարտ... գթխնս իժից» պարբերությանը, որը նույնությամբ կա գրաբարի մյուս հրատարակություններում ես, աշխարհաբար թարգմանությունից դուրս է մնացել (ծան* հրատ*)։

246

Մարմնասեր կրոնավորը նման է խոզի, ծովացած մեղքերից կը~ խեղդվի։

Արտասուքը մեղքերի լվացում է, հառաչելը՛ ապաշխարություն , իսկ ով ամբողջ ժամանակը որպես կրոնավոր անցկացնում է սգի ու արխ - ր ութ յան մեջ, նա, որպիսի՜ երանական փառք պիտի ժառանգի։

Կեղծավոր կրոնավորը սատանայի քող է. իր տակ պահելով սա֊ տտնային՝ մարմնի աղտեղությունն է ծածկում և նկարատեսք դիմակ֊ ներով խաբում է տեսնողներին։ Սրանք գայլեր են գառան մորթով^ , որոնց Քրիստոսն սպառնաց անհավատների հետ դատել։

Ով իր եղբորը տեսնում է և տրտում է մնում, հաղթված է կեղծավո֊ րությունից. ո վ առանձին նստում և զվարթ է լինում, գերված է սատա֊ նայից։

Մեր բերանները հոտել են պաս պահելուց, լեզուներս անզգայացել սաղմոսերգությունից, իսկ աստծու պահանջածը ՝ սերն ոլ խոնարհ ու֊ թյունը, չունենք . շրթունքներով ենք սիրում աստծուն և իզուր չարչար֊ վոլմ։

Անասունի միսը լեն ուտում / բայց եղբորն անհագաբար են ուտում . գինի չեն խմում, իսկ հոգին շաղախում են արյամբ . ամուսնացածներին ատում են, բայց պիղծ մտքով շարունակ պոռնկանում են • անպետք զգեստ են հագնում, բայց ագահությունից այրվում են , այնպի սին երից պետք է փախչել և առնչություն չունենալ (նրանց հետ)։

Ծուխը խավարեցնում է ալքերի պայծառությունը, իսկ վատ վարքի վարժված լինելը ՝ կրոնավորի փառքը 487 ։ Եթե (այդպիսի կրոնավորը) բաց անի երկինքը, մի* մտնիր, եթե հրեշտակի վարք ցույց տա, մի՛ հավա֊ տա։

Մանոլկ կրոնավորը, եթե ծերերի հսկողության տակ չէ, դյուրին որս է սատանայի համար։.

Շատ մանկահասակ կրոնավորին մի՞ հայտնիր քո գաղտնիքները, ո֊ բովհետև (դա) նրա համար մահ է։

247

Կրօնաւոր ուրախամիտ դել է գեր գես արի։

Մի՛ սիրեր զյագուրդ կերակրոց կամ ըմւպելեաց. ապա թէ ոչ ըզ֊ մարմինդ քաղաք պոռնկութեան շինես և ամրոց սատանայի*

Գինի զբազմոլթիւն ախտից զար թաց անէ, և զերկիպն Աստուծոյ հա֊ լածէ։

Մի* սիրեր ւշեղբ այրն փափուկ կերակրովք կամ ը մպելեօք կամ պա֊ տ ուա կան հանդերձի լ կամ դատարկաթեամբ, զի մի՛ զԿայենին մառան֊ գեսցես զպատիմն։

Մի ՜ տրտմեցուցաներ զաք, և մի՛ տրտմիր / ումեքէ։

Մի՛ բարկանար աշակերտի մեղուցելոյ, զի հիւանդն ոչ թէ յիւր կա֊ մաց հիլանդանայ։

Աս տ ուա ծսիրո ւթիւն է աոանձինն յանդիմանել։

Մի* թիլնաթափ լինիր յեղբայրն խրատու պատճառաս

Զվէրն՝ կակուղ դեզն բժշկէ, և զախտս ճ բարեզործոլթիւնն։

Աշխատութիւն գոհութեամյ ւ՝ առանց պսակի ոչ չիեի*

Կրօնաւոր պճնող ասպնջական է դիւաց։

Որ մարմնական ինչից ցանկալ, պոռնկութիւն է։

Եթէ վասն Աստուծոյ հալածիս, մի 9 խէթ պահեր։

Ցորժամ աղօթես ՝ ընտրեա զխորհ ուրդդ, և ապա սաղմոսեա։

Թէ թշնամւոյն շաղօթես որպէս քեզ ք ապա լա ւ է չաղօթել։

Եթէ աոնուս ինչ յումեքէ, յալել ի սովորական աղօթսն*

348

Զվարճասեր կրոնավորը գերգեսացի 4 ** դև է։

Մի՛ սիրիր ուտելիքների և ըմպելիքների հագուրդը, եթե ոշ մար֊
՜մինդ կդարձնես պոռնկության քաղաք ու սատանայի ամրոց։

Գինին բազմաթիվ ախտեր է բորբոքում և Աստծու երկյուղը հալա֊ ծում ։

Մի՜ սիրիր եղբորդ փափուկ ուտելիքներով, ըմպելիքներով կա՜մ պատվական հագուստներով, այլ ՝ առանց դրանց, որ Կայենի*** պատի֊ մը չժառանգես։

Ոչ ոքի մի՜ տրամեցնիր ու ոչ ոքից մի՛ տրտմիր։

Սխալված աշակերտի վրա մթ բարկանա, որովհետև հիվանդն իր
Համքով լի հիվանդանում։

Առանձին հան գիմ անեին է աս տված ասի բութչոլն։

Խրատի պատրվակով թույն մի՜ թափիր կրոնակցիդ վրա։

Վերքը փափուկ գեղն է բուժում, ախտերը ճ բարեգործությունը։

Գոհունակությամբ աշխատելը առանց պսակի չի մնա։

Պճնասեր կրոնավորը դևերի հյուրընկալ հ։

Ով նյութական հարստությսքէ է ձգտում, պոռնկություն է (անում)։

Եթե աստծու համար ես հալածվում, վախ մի՛ ունենա։

Երբ աղոթում ես, նպատակդ որոշի՜ր և ապա սաղմոսի՜ր։

Եթե թշնամու համար չես աղոթում (այնպես), ինչպես քեզ համար,
Հավ է չաղոթել։

Եթե մեկից որևէ բան ես ստանում, հիշի՛ր սովորական աղոթքի
մ եջ։

1

Դելք յինչսն ժողովին, և հրեշտակք ի բաշխելն։

Ընչասիրութիւն լծակցութիլն է կռապաշտութեան։

Աղօթք ի սուրբ սրտէ զպատարագի փրկութիւն գործէ։

Մի՚ խնդրեր զհամեղոլթիւն կերա կրոց։

ԶՔրիստոս նա տեսանէ, որ զինչսն ատէէ

Կրօնաւորի բերդ ամուր է ան զբա ղութիւն։

ԵղբայրասԷր կրօնաւոր ազգակցութիւն ունի աո Քրիստոս։
եք աղա ղաս էր կրօնաւոր ջահ պայծառ է եղրա յրութեանն։

Որ ոխս ունի ընդ եղբօրն, յ յա շնա լոր է սատանայի* որ խեթիլ ննջէ* բարկա ց ուր անէ զԱստոլած։

Երիկունն, երբ ի մահիճսն ելան ես, համարեա Հ թէ ի գերեզման ես իջեալ*

Ք՝ող զխորհուրդս և զբանս 1 որ սնոտիս ընթանան, և բեւեռեա զքեզ ընդ երկիղն Աստուծոյ, և ած զմաաւ զօրն դատաստանին։

Որ զեղբայրն ի մարմնաւոր կերակրոյ զրկէ, չէ ցանկացօղ սեղանոյն
Քրիստոսի։

Որ փութ այ առնուլ ինչ յումեքէ, ոչ ունի յոյս առ Քրիստոս։

Եթէ խնդրէ ոք ի քէն և տաս, գոհացիր զԱստուծոյ ՝ գի դու առաւել շահեց ար քան գնա։

Մի՛ լինիր ծաղրածու Ա կատակերգակ, զի մի՛ մառան գես ցես զան - վախճան զլացն։

250

Դևերը հավաքվում են հարստություն (կուտակելիս), իսկ հրեշտակ֊ ները ճ (այն) բաշխելիս։

Ընչասիրությունը զուգակից է կռապաշտության։

Մաքուր սրտից (բխած) աղոթքը պատարագի (նման) փրկություն է անում։

Կերակուրների համեղությունը մի 1 որոնիր։
քրիստոսին կտեսնի նա, ով ատում է հարստությունը։

Հանդարտությունը կրոնավորի ամուր բերդն է։

Հավատակցին սիրող կրոնավորը համանման է քրիստոսին։

Խաղաղասեր կրոնավորը միաբանության պայծառ ջահն է։

Ով եղբոր նկատմամբ ոխ ունի, դաշնակից է սատանային, ով կաս֊ կածով է քնում, բարկացնում է աստծուն։

Երեկոյան անկողին մտնելիս հաշվիր, թե գերեզման ես իջել։

Թո ղ փուչ անցնող մտքերն ու խոսքերը, բևեռվի՞ր աստծու երկյուղին
և միտքդ բեր դատաստանի օրը։

Ով եղբորը զրկում է մարմնական կերակուրից, կամեցող չի լի. նում քրիստոսի սեղանին։

Ով չանում է մեկից բան խլել, Քրիստոսի վրա հույս չունի։

Եթե մեկը քեզանից խնդրում է, և տալիս ես, շնորհակալ եղիր աստ - մոլց, որովհետև դու ավելի շահեցիր, քան նա (խնդրողը)։

Մի՛ լինիր ծաղրածու և խեղկատակ, որ անվախճան լացը չժառան»

1

Խոնարհոլթեամր և յ ուս ով հն ազան դել, և գիտութեամբ աշխատեք կատարելութիլն է։

Այլ են առաքինոլթիլնք, և այլ ընտրութիւնք։

%հաց աւուրն քրաամբք հրամայեաց քեզ ուտել, և դու զկեանսն յա֊ ւիտենից քնով կա միս ժառանգելի Եւթ անասուն ամ է կարգեալ զկենաց՝ քոք, և զայն ցաւօք և հեծութեամբ . դու զհազարամեայ օրն առանք բա֊ ւոց կամիս ժառանգել։

Աղ խատելոցն հրամայեաց զհանդիսան, և ոչ որդնապարար մ արմ֊ նասիրացն։

Նահանջեա զտրտմօղ բարսդ շորակերոլթեամբ, և զխստոլթիլն սրր֊ տ իդ կակղնա տքնոլթեամր, Ա ղգիճութիլն մարմնոյդ ցամաքեցո աշ֊ խատութեամբ, և ապա կարես բառնալ ղխաչն Քրիստոսի։ Ուսո և զսիրտ քո՝ սիրել զեղբայրն . և այնպէս սիրեա ղմարմին քո, որպէս զնենգաւոր եղբայր։

Որ զերկիղածն ատէ, և զաներկիղն սիրէ, մի չարիք են։

Եթէ ցաւակցոլթեամբ չսիրես զեղբայրն, մի 9 կար ընդ նմա։

Նեղնա ղմարմին դ գիտութեամբ Գրոց վկայոլթեամր։

Են առաքինոլթիլնք՝ որ ոչ են հաճոյ Աստոլծոյ, և այն չարին խա֊բէութիւն է։

Ջփափկութիւն և զհ անդի սա ատեա։

Որ պէտս ունի յեղբարցն, նմա տուր։

Վաղիլն երթալոց ես ի հայրենիսն, անդ հանգիր։

Ցորժամ աղօթես, ծանիր թէ ընդ ո՞ւմ խօսիս, կամ զի՛նչ խնդրես* Խ զխորհուրդդ ի քեղ հաւաքեա։

252

Խոնարհությամբ ու հույսով հնազանդվելը և գիտակցաբար Լա բչար֊ վելը կատարելություն է։

Այլ են առաքինությունները, և այլ) (դրանք) ձեռք բերելը։

Քեզ հրամայեց օրվա հացդ (ճակատի) քրտինքով ուտել, իսկ դու ուզում ես հավիտենական կյանքը քնով ստանալ։ Քո կյանքի համար յոթանասուն տարի է սահմանված , այն էլ ցավով ու հեծեծանքով . (մինչդեռ) դու ուզում ես հազարամյա ժամանակը առանց ցավի ժառանգել։

Հանգիստն առաջարկեց հոգնածների համար և ոչ թե մարմնասերների, որոնք պիտի որդ գիրացնեն։

Տրտմեցնող բնավորությունդ սանձի 9 ր չորակերությամբ և սրտիդ խստությունը փափկացրու տքնությամբ, մարմնիդ ցանկասիրությունը վերացրու 9 նեղությամբ և ապա կկարողանաս վերցնել Քրիստոսի խաշը*
Սիրտդ սովորեցրու սիրել ցեղակցիդ * 90 , մարմինդ էլ այնպես սիրիր, ինչպես (կսիրես) նենգավոր մարդուն®®։

Ով ատում է բարեպաշտին և սիրում է ամբարիշտին, միևնույն չարիքն է գործում®^։

Եթե սրտացավությամբ չես սիրում եղբորդ, մի 9 մնա նրա հետ։

Մարմինդ նեղիր գիտությամբ ու *երքի վկայությամբ։

Կան առաքինություններ, որոնք հաճելի չեն աստծուն • և դա չարի խաբեությունն է։

Փափկակեցությունն ու հանգիստը ատի՛ր։

Մարդկանցից նրան տուր, ով կարիք ունի։

Վաղը գնալու ես, հայրենիքը (գերեզման), այնտեղ հանգստացիր*

Երբ աղոթում ես, իմացի՛ր, թե ո ւմ հետ ես խոսում կամ ի՞նչ ես ուզում, գաղտնիքդ քո մեջ ամփոփից*

253

1

Ցորժամ աոաքէ քեզ Աստուած փափուկ կերակուր, կամ մաքուր
^ ա Ց* կ ա մ միրգ, զՔրիստոսի մասն կարօտեալ եզր օրն տուր նախ քան զքո ճաշակելն, զի Քրիստոս քեզ սեղանակից լինի։

Ցորժամ նստիս ի սեղանն, խոնարհեցո զգլա֊խդ* մի՛ այլ ինչ տե ֊ սաներ, բայց միայն զքեզ . և ճաշակեա գոհութեամբ։

Մի՛ խնդրեր զհամեղութիլն կերակրող և զյ ադեն ալն, այլ միայն Հ որ յչվտանգն բառնալ։

Հանդերձ քո մի՛ լիցի առ ի պճնել, սալ միայն առ ի պէտս մ արմ֊ նոյդ, որպէս զայն ճ որ զմեռեալե ծածկէն* Ապա թէ զաւելորդն և զան֊ պատշաճն սիրես, զրկիս յերկնաւոր զարդոլէն։

Եթէ հիւանդ ես կամ աշխաաեալ, մի իշխանութեամր վարիր*

Եթէ առնեն քեզ սէր$ գոհացիր զԱսաուծոյ , և եթէ ոչ առնեն, մի 9 տրտնջեր* և մի Հ տրտմեցուցաներ զանձն ոլրուք, այլ ներեա զքեզ սակաւ մի լռութեամբ , զի որ պատերազմի, ժուժկալութե ան պէտք են։
թմտալ ած զօր դատաստանին, զոր պատրաստն ալ է Աստուած։

Այս կեանքս պատերազմ է*

Որ լալն է՝ և զուարթ երեւի*
հայն խնդրեսցոլք, զոր Քրիստոս խոստացալ տալ թէ ուր եսն եմ, անդ և պաշտօնեայն իմ եղիցի։

Ծերութիւն և հիւանդութիւն պատերազմ է ժամ անակեայ* զի մ արմ ֊ նոյ զօրութիւն պակասեալ է , վտանգն րազմացեալ, և հանգիստն սա֊ կաւ, և կամ բնաւ իսկ ոչ* և սատանայ բորբոքէ գրոց ցասմանն, և ատել տայ զկարգն, հայհոյել զաոաջնորդն, տրտնջել զեղբարցն* ասա պէաք են սիրո յ և գթութեան երկայնամիտ լինել, և զմարաիրոսական առնուլ պսակ։ .

254

Երբ Աստված քեզ փափուկ կերակուր կա՛մ մաքուր հար, կժմ միրգ է ուղարկում, մինչև ուտելդ Քրիստոսի բաժինը կարիքավոր մարդուն տուր, որ Քրիստոսը քեզ սեղանակից լինի։

Երբ սեղան ես նստում, գլուխդ խոնարհիր, ուրիշ բան մի՚ տեսնիր, այլ միայն քեզ, և կե ր ր գոհունակությամբ։

Մի փնտրիր կերակուրների համեղությունն ու հագեցումը, այլ մի֊ այն (այն), որ քաղցածությունը վերացնի** 2 ։

Քո հագուստը թող չլինի պճնելու, այլ միայն մարմնիդ պետքերի համար, ինչպես այն (շորը), որ մեռելին է ծածկում։ Իսկ եթե սիրես ա֊ վելորդն ու անպատշաճը, կզրկվես երկնային զարդից։
եթե հիվանդ կամ հոգնած ես, մի Հ կառավարից իբրև իշխան^։

Եթե քո նկատմամբ սեր տածեն, գոհացի՛ր աստծուց, իսկ եթե չսի֊ րեն, մի՛ տրտնջա և ուրիշին էլ մի՛ տրտմեցնիր, այլ քեզ նեղի՛ր փոքր֊ ինչ լռությամբ, որովհետև ով պատերազմ ում է, համբերության կարիք * է զգում։ ■

Միտքդ բեր դատաստանի օրը, որ պատրաստել է աստված։

Այս կյանքը պատերազմ է։

Ով լավ է (ներքուստ), նաև զվարթ է երևում (արտաքուստ)։

Խնդրենք այն, ինչ Քրիստոսը խոստացավ տալ, թե % «Որտեղ ես եմ, այնտեղ էլ իմ ծառան պիտի չինիա*^։

Ծերությունն ոլ հիվանդությունը ժամանակավոր պատերազմ են, որովհետև մարմնի ուժը պակասած է, վտանգը ճ շատացած, հանգիստը * սակավ կամ բոլորովին էլ չկա . և սատանան բորբոքում է ցասման բո֊ ցը, ատել է տալիս կարգը, հայհոյել է տալիս առաջնորդին, տրտնջալ է տալիս կրոնակիցներից . այստեղ կարիք կա սիրո ու գթության, համբե֊ րատար լինելու և նահատակության պսակ ստանալու։

255

1

Որ բարկանա յ եզր օրն, և չէ վասն Աստուծոյ, հրեշտակ անողորմ հանդիպի նմա։

Որ սաղմոսելն ծիծաղի, կամ մարմնական խօսք րերէ ի մէջ, ար֊ տ աքոյ լիքի սրրութեանքն ՝ մին լել առողջասքի։

Լալա գոչն է զձեռսն համ բառնալ աո Աստոլած, յորժամ աղօթեսքէ » բաչք առաւել կարեւոր է 9 որ ի պէտս եղրարքն սպասաւորեսքէ։

Զձեռս յորժամ յաղօթս համ բառնաս՝ հանդէպ երես աքդ կալ, և զգուշացիր յոտար խորհրդսց$

Եթէ հալատաքեալ ես ^եղբայրհնազանդեա նմա. ապա թէ ոչ, ի սովոր ական էն մի՛ ե չաներ։

Պարտ է կրօնա լորին արեամբ չափ հակառակ կալ րնդդէմ մ արմ֊ նա կան քանկոլթեանց, և այնպէս պատարագ էինել Աստոլծոյ։
քրիստոս ասաց . ես եմ ճանապարհ և ճշմարաութիւն և կեանք. և որ կամի գալ առ ի ս ֆ ուր ասքի գանձն իւր, և առք է զխաչ, և եկեսքէ զկնի իմ։ Ել որ ոչ ուրանալ զանձն իւր, ոչ կարէ բառնալ զխաչն քրիստոսի,
և չէ ի ճշմարաութենէն . և որ ոչ է ի ճշմարտութենէն, չկարէ ժառանգել զկեանսն յաւիտենից 9 այլ ի ստոլերի կալ և ի խաւարի շրջի։

Ել որ զիւր կամսն պաշաէ , զաշխարհական գործ ոչ կարէ վճարել, թող թէ զհոգեւորն. թէպէա և մեծական վաստակօք անքուքանէ զիւր ըզ - կեանսն 9 չկարէ հասանել կրօնալորական կարգի։ Իսկ հնազանդն ՝ թէ - պէա և պղերգ և ծոյլ, կրօնալոր է 9 ծառայութեամբ ի տան Աստոլծոյ է։

Անգործ մեղու լալ է քան զժիր պիծակ։

256

Ով բարկանում է եղբոր վրա, և դա աստծու համար չէ, նրան անողորմ հրեշտակ կհանդիպի։

Ով սաղմոսելու ժամանակ ծիծաղի կամ մարմնական խոսք մեջտեղ բերի, սրբություններից դուրս մնա, մինչև առողջանա։

Շատ լավ է աղոթելիս ձեռքերը վեր բարձրացնել դեպի աստված, բայց առավել կարևոր է մարդկանց ծաաայել։

Երբ աղոթքի ժամանակ ձեռքերդ վեր ես բարձրացնում, երեսիդ դի . մաց պահիր և զդուշացի*ր օտարոտի մտքերից։

Եթե հավատում ես կրոնակցիդ, հնազանդվի 9 ր նրան, եթե ոչ, սովորականից դուրս մի ր գա։

Կրոնավորը պարտավոր է արյան գնով հակառակ կանգնել մ արմ֊ նա կան ցանկություններին ու այնպես նվիրվել աստծուն։

՛քրիստոսն ասաց ճ «Ես եմ ճանապարհը, ճշմարտությունը և կյանքը ով կամենում է ինձ մոտ գալ, թող ուրանա իր անձը, Վերցնի խալը ու դա իմ ետևից»**։ Իսկ ով իր անձը չուրանա, չի կարող Քրիստոսի խաշը կրել ոլ ճշմարտասեր չէ. իսկ ով ճշմարտասեր չէ, չի կարող հավիտենական կյանք ժառանգել, այլ ստվերի մեջ է ու խավարի մեջ է շրջում։

Ով Ւր կամքին է ծառայում, չի կարող աշխարհիկ գործ գլուխ բե~ րեչ, ուր մնաց հոգևորը, թեկուզև մեծամեծ վաստակներով անցկացնի իր կյանքը, չի կարող հասնել կրոնավորական աստիճանի, իսկ հնազանդը, թեկուզև լինի մեղկ ու ծույլ կրոնավոր, ծառայությամբ աստծու տանն է գտնվում։

Անգործ մեղուն ժրաջան պիծակից 494 Լ ա վ է*

17—482

257

Որ զինքն ուրարն ալ է, և ի լուծ պատուիրանին մա նալ՝ բառնալով զխաչն քրիստոսի, չէ պարա ընտրողութիմէ առնել հրամանաց առաջ֊ հորդին՝ այլ անսալ երկիւղիս զի և Պետրոս չօգտեց ալ ինչ րնտրութեամ֊ բըն։ Ել եթէ թերի ես յաոաջնորդն , մի կար ընդ Նմա • զի կորուսանես զո • գիդ քո։ Երբեմն տրտնջես, երբեմն նզովես, երբեմն դիմաբանես, աո այլս չարախօսես, զսէր և հնազանդութիւն բառնաս յեղբարցն, զա մ և֊ նեսեան յամ պարշտութիւն ուսուցանես . այնպիսլոյն մի արան ոլթիլնն դատապարտութիլն է։

Տգէտ և անընտրող առաջնորդ Հ ի բժշկելն խոցէ, և յուղղելն խոր ~ աակէ . ի սիրոյ տեղ ատելութիլն ցուցանէ, և յատելութեան՝ զսէր . ե խաոնափնդորելով ղեղբարսն անվաստակ հանէ։

Որ սիլն եղեալ է և զբոլոր շինուածն յինքն հաստատեալ, եթէ խոր–֊ տակի՝ զամենեսեան ի վայր կործան է։ Այսպէս և առաջնորդն, թէ ոշ ըստ կամացն Աստուծոյ վարի, զամենայն եղբայրոլթիլևն սատանայի մ ատն է, և փոխանակ առաջն որդութեանն՝ կորստեան պատ՛ճառ լինիէ
Մեծ հերձուած և անբժշկելի չարիք է այնպիսի առաջնորդութիւնն, զի մարդիկ յօրինակն առա լել հային, քան ի ճշմ արտութիւնն։

Որ ղմի ոք ի փոքրկանց գայթակղեցուցանէ, չէ արժանի գերեզմանի* իսկ որ րազմաց կորստեան պատճառ լինի , գնա զի՞նչ ասես, ո*չ ապաքէն գործակից եղել սատանայի, և ընդ նմա տանջելոց է ի գեհենին։

Հոգեւոր առաջնորդ ասսրոլածային հուր է, զապա կան արար ախտն այրէ, և զգիճութիւն ցամաքեցուցանէ, և կրօնաւորական հանգիսիւ փոր ֊ ձէ որպէս զոսկի ի բովս, և անաղտ սրբութեամբ ղեղբարսն Աստուծոյ րնծայէ . և ինքն ըսա հաւատարիմ ծա ռային թագաւորէ ի վերայ տասն* քաղաքաց* Հ

296

Ով ուրացել է իրեն ու մտել պատվիրանի լծի տակ ՝ վերցնելով Քրիստոսի խաշը, ընտրություն չպետք է անի առաջնորդի հրամանների մեջ, այլ երկյուղածությամբ պիտի ենթարկվի, որովհետև Պետրոսն էլ ոչինչ չշահեց իր ընտրությամբ&*։ Իսկ եթե (միաբանության) առաջնորդի նըկատմամբ անբավական ես, նրա հետ մի՛ մնա, որովհետև հոդիդ կկորցնես, երբեմն կտրտնջաս, երբեմն, կնզովես, երբեմն կհակաճառես, ուրիշների մոտ կշարախոսես, սերն ու հնազանդությունը կվերացնես միաբանների միջից, բոլորին չարության կվարժեցնես։ Այդպիսինի համար միաբանությունը դատապարտություն է։

Տգետ ու անշրջահայաց առաջնորդը բուժելիս խոցում է, ուղղելիս % խորտակում, սիրո փոխարեն ատելություն է 9 Ու 19 սրաչիս, ատելության փոխարեն * սեր և, միաբաններին (իրար հետ) խառնելով) անվաստակ է դուրս բերում։

Ով սյուն է դարձել և ամբողջ իշխանությունը իր վրա է հենել, եթե խորտակվի, ամբողջը կկործանի, ցած (կթափի)։ Այսպես էլ առաջնորդը, եթե աստծու կամքով չշարժվի, ամբողջ միաբանությունը սատանային կմատնի և առաջնորդելոլ փոխարեն կորսաի պատճառ կլինի։ Այդպիսի առաջնորդությունը մեծ մոլորություն է ու անբուժելի չարիք, որովհետև մարդիկ ավելի շատ օրինակին են հետևում, քան ճշմարտությանը։

Ով գայթակղում է փոքրիկներից մեկին, արժանի չէ գերեզմանի * իսկ ով շատերի կորսա յան պատճառ է լինում, էլ նրան ի՞նչ ասես . մի թե սատանայի գործակից չի դարձել ու նրա հետ չի՞ աանջվեչու գեհեն ում։

Հոգևոր առաջնորդը աստվածային հուր է . ապականփչ ախտը այրում է, ցանկասիրությունը վերացնում, կրոնավորական հանդեսով փորձում է՝ ինչպես ոսկին հնոցում և անբիծ մաքրությամբ միաբաններին աստծուն նվիրում ու ինքը հավատարիմ ծառայի նման թագավորում է տասը
,քաղաքի վրա։

Առաջնորդ ագահ, ո ր է կռապաշտ, ալազա կա պետ է, Ալազակք բա , զում, կան յաջխարհի, և լեն ա մենեքեան սպանողք ՝ իսկ նա աւռլր սպանութիլն գործէ։ Ոչ զմ արմ ինն միայն սպանանէ որպէս զ ա . ւազակն, այլ սատանայի գործակից չինի, և զհոգին կորուստն է՝ որ նմա հաւաաացաս նա զամենայն շարիս դիլրաւ գործէ, և զբարին, ոչ երրէք,
ռաջնո թ ր դ։ ամենա։ն եղրարցն հ ^ ան Ո^9հմւն քեզ ոչ ց ա լէ, միք լինիր ա . պետ Ե ։ թէ * անսյ 1 ,ժանն Շ ստ պհ*ոյիցն ոչ յանգիմանես, մի՞ լինիր վար դա

Զվար դա պետն քաջասիրտս սուրբ վարքն առնեն։

֊ Քա ՂՅր է մեղր, բայց ախտալից մարմնոյ վնաս աոնէ. օգտակար
խրատ յա գի անոլթիլն, բայց որ զդէմս յարելմուտս է հաստատնա։՝ նմա անօգուտ է։ 1

Կսոոարեցան խրատքճ

260

Ագահ ու կռապաշտ առաջնորդը ավազակապետ է, Աշխարհու բազմաթիվ ավազակներ կան, բայց բոլորն էլ մարդասպաններ լեն, իսկ նա ամեն օր սպանություն է կատարում, ոչ միայն մար ի է “պանում, ինչպես ավազակը, այլև, սատանային գործակից դառնալով ի - րեն վստահված հոդին է կորցնում։ Նա բոլոր չարիքները հեշտությամբ է կա տա րոլմ, իսկ բարիք՝ երբեք։

Եթե բոլոր կրոնակիցների հիվանդությունը քեզ ցավ չի պատճառ ոում, մի՛ լինիր առաջնորդ։

Եթե անարժանին ինչպես պետքն է չես կշտամբում, մի՛ լինիր ոլ. սուցիչ։

Ուսուցչին սուրը վարքն է քաջասիրտ դարձնում։

Մեղրը քաղցր է, բայց հիվանդոտ մարմնին վնաս է տալիս, էք րատն ու կշտամբանքը օգտակար են, բայց անօգուտ են նրա համար, ով դեմքը դեպի հակառակ կողմն է ուղղել։

Վերջացան խրաանէրք

261

ԳՐԱԲԱՐ ՏԵՔՍՏԻ ՀԱՄԱՐԱԿԱԼՎԱԾ ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եզնիկ Կոդբացա «Եղծ աղանդոցը» աոաջին անգամ լայս է տեսել 1762 թ.,

Զմյուոնիայամ, վաստակաշատ բանասեր Հակոբ Նալյանի ջանքերսփ Հայոց միջնադարյան գրականության այդ ինքնատիպ եյւկք այնուհետև հրատարակվել է 14 անգամ և այսօր էլ գտնվում է բանասիրության ուշադրության ոլորտում։ Եզնիկի երկի՝ գիտությանը հայտնի միակ գրչագիրը պահվում է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում 1097 թվահամարի տակ (Ժամանակ, 1280 թ., էջ 187բ~Ց14բ)։ Սակայն ժամանակին տեսակետ է հայտնվել, որ Զմյոանիայի հրատարակության հիմք հանդիսացած գրչագիրը և հիշյալ 1097 ձեոագիրը նույնը լինել չեն կարող՝ «անկախ
ԶԻԹ նոյն թուականից»։ Մաշտոցյան Մատենադարանի գրչագրի մասին հատակ զննություն են պատրաստել հայտնաբերողները 1 Գ. Տեր-Մկրտչյանը և Հ. Աճաոյանը*։
Մույն խնդիրը, հարկավ, ապագայում ես բանասիրական հատուկ քննության նյութ պիտի դաոնա։

Ինչպես միջնադարյան ամեն մի գործ, ձեռագրական ընդօրինակման եղանակով մեզ հասած «Եղծ աղանդոցը» նույնպես զերծ չի անհարկի միջամտություններից ու սխալներից։ Պահպանված միակ գրչագրի հնարավորությունից վեր է սպաոիչ պատասխան տալ աոկա բազմաթիվ ու տարաբնույթ հարցերին։ Բնականաբար, այս ոլորտում մեծ է բանասիրության անելիքը։ Եզնիկի բնագրի սրբագրման-վերտկանգնման խնդիրներով տասնամյակներ շարունակ զբաղվել էն շատ բանասերներ (Ե.
Փեչիկյան, Ն. Բյուզանդացի, Հ. Թորոսյան, Թ. Գոնյան, Հ. Տաշյան, Գ. Գալեմքյարյան, Վ. ՍոմունճյաՕ, Ս. Վերեր, Հ. Աճաոյան, Բ. Կյալեսերյան, Դ. Նահապետյան,
Ն. Ադոնց, Ե. Դուրյան, Լ. Մարիես, Ա. Աբրահամյան, Վ, Աոաքելյան, Մ. Մինասյան
և այլք)։ «ՀանդԷս ամսօրեայից» տեղեկանամ ենք (1986 թ., էջ 295), որ Մ. Մինասյանը կազմել է «Եզնիկի երկի քննական համա հալաք եւ աոատօրէն ծանօթագրաած բնագիրը», որը լայս կտեսնի մոտ ապագայում**։

Նպատակահարմար դիտվեց աոաջարկվոդ գրաբար բնագիրը (Թիֆլիզ, 1914 թ., հիմքը՝ 1860 թ. փարիզյան հրատարակության) համեմատել այսօր գիտությանը հայտնի միակ գրչագըի հետ և աոկա տարընթերցում-տարբերություններն արտացոլել գրաբար բնագրի ծանոթագրությանների բաժնում։ Ասվեց, նման աշխատանք աոաջին անգամ կատարել են Գ. Տեր-Մկրտչյանը և Հ. Աճաոյանը, եղած նյութը ոաումնասիրության տեսքով հրատարակել Վիեննայում, 1904 թվականին։ Սակայն Կողբա ցա բնագրի և միակ ձեոտգրի համեմատության արդյունքները, որքան մեզ հայտնի է, երբևէ համատեղ չեն հրապարակվել, աստի սույն հրատարակությունն այդ ճանապարհին աոաջին փորձն է։

«Ուսանողի գրադարան» մատենաշարի թելադրանքով չմտնելով պատմաբանաքիրական ենթադրվող խնդիրների մեջ, այնուամենայնիվ, փորձել ենք ամենասեղմ

* Տե ս Գ. Տեբ-Մկբտչեան, Հ. 3. Աճաոեան, Քննաթիւն և համեմատութխն Եզնըկայ նորագիւտ ձեոագրին, Վիեննա, 1904։

** Այդ հրատարակության ներածական ուսումնասիրությունը լույս տեսավ «ՀանդԷս ամսօրեայի» 1987 (էջ Ց67—409) և 1988 (էջ 10—45) թվականների համարներում;
Գիտական բնագրի հրատարակությունն սկսվեց 1990-ին (էջ 179—195) և շարունակվեց 1991-ին (էջ 127—19Ց), բայց տակավին ավարտված չէ։ 6ավոք, «Հանդէս սւմսօրեայի» հիշյալ օրինակները ուշ հասան Երևան, երբ սույն գիրքն արդեն հանձնված էր տպագրության, իսկ նրա հոգնաջան աշխատասիրող դ-ր Կիմ Մուրադյանը՝ 1 վսւղաժամ վախճանված (8.10.91); Խմբ.։

262

հղման եղանակով որոշ պատկերացում տալ Եզնիկի երկի սկզբնաղբյուրների, մաս՜ ճսւվորապես Բարսեղ Կեասրացու «Վեցւարէայի» հայերեն թարգմսւնութլսւն հետ ունեցած առնչակցության մասին։ Քաղամները մասնավորեցնելիս օգտվել ենք հետևյալ հրատարակություններից, ա) Բարսեղ Կետսրացի, Յարլագս վեցաւրեայ արարչաթեան, աշխատասիրությամբ Կիմ Մուրադյանի, Երևան, 1984։ բ) 8ԶՏւ1ւ մ 6 ՕտՋր60,
9օա61ւ6տ տսր Օ՚Աաժոօրօո, Րջոտ* 1968։ *
գ) 6. Թոբոսեան — 13* քևսրսեղ Կեսարացխ իր «Վեցօրեայ» ճաոերը եւ հայ թարգմանողի ւնը (աեՆ «Բազմավէպ», 1984, էջ 827—886, 412—422)։

Գրաբար տեքստի տողատակում աստղանիշով արտացոլել ենք Գ. Տեր-Մկրտըջ \ յանի և Հ. Աճաոյանի հիշյալ աշխատանքում աոաջադրած սրբագրությունները։ «Վե^ ցսսրեայի» հայերեն թարգմանության հետ կա՛պված ծանուցումները նույնպես մատուցվում են աստղանիշի տակ, աստղանիշ–համարակալումներով, ծան* հրատ, ցուցումով։

Գրաբար բնագրի 74, 114, 154, 212 էջերում որոշ ուղղումներ ենք կատարեի հիմք ընդունելով գրչագիրը և համապատասխան բանասիրական հետազոտությունների արդյունքները։

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

1 Նախապես եղել է՝ երանելուն Եզնակ վարդապետի (կարմիր թանաքով), որը հետագայում այլ ձեոքով րս թանաքով (սև) մասամբ սրբագրվել է՝ երանսլոյն Եզնակ վարդապետին Չողբացող։

2 չիք՝ գիրք աոաջին Եղծ աղանդոց հեթանոսաց

8 զսւներևոյթԼն

4 ։ իստակևլ

5 զբբաւքն

6 անքննին

7 ընծայութիւն բաոի ընդգծված վանկը ն ւսվեւացվել է հետագայում

8 Լաթխնն

9 ինչչ ընթերցման երկրորդ չ֊ն օտար սլա նշան աճի

10 չիք՝ ամենայն

11 տւեալ

12 երևելնաք

13 չիք՝ մամաննցուցանել

14 յոչընչէ

15 չիք՝ սեպհականեալ

16 անծին

17 ընքեան

18 տա յամենայնի

19 որ

20 բղմանքն

21 է-ն | կրկնակի է, աստի մեկը

(էջեր 6(7)֊֊90(91) օտարվել է ընդօրինակողի ձեոքով
, 22 չիք՝ այո ինքն

28 բարոյ

24 հերձւածողաց

25 բարո

26 բարերար –ի վերջընթեր ար-ը հետագա հավելում է

27 ընգերին
23 խաոնսսծո

29 խաոնսոծո

30 խասնւածովք
81 չիք՝ ե

32 խո նար հագա նխք
88 զհոգոց
3* գկսղաևանացն

85 անշնչոո

86 զի

87 սրսշտսոնւիցճ

38 անշշունջն

39 աւրինակ

40 րմբեմք

41 գանուշաթխնճ

42 ժանդահոտրոթիւն
48 նըհանջէր

44 զամեԱեսետն

45 անարգանացճ

46 կենդանաթնճ

47 երիվարաց

48 չիք՝ ե

263

49 համազգեացն

50 սալթա քեն

51 իսկ-ը ավելացվել է լուսանցքում

52 հիւաւփ

53 ինչ-ը ավելացվել է լուսանցքում

54 անգխնս

55 գցասամնն

56 ընգերին

57 յարեէ

58 ոթումն

59 ոթդոց
€0 չիք՝ մեջ

61 զթնաւ

62 թւել

63 ասել-ր ավելացվել է լուսանցքում

64 անընտանի

65 ամննւսքսետոն

66 աւցտելով

67 արւեստգիտութետնն

68 մրրա|տալնն

69 կացացանէ

70 անւաճեն

71 սսլարւած

72 ընդդիմակացացն

73 ւսր-ը ավելացվել է լուսանցքում

74 ի տեղոջ

75 զբոլոր

76 չիք 1 ուրեմն

77 յանարգս

78 ամբարշտութեաՕն

79 չիք՝ ի քվողն լաստաած էյ

80 օասփչ

81 որ

82 տեղոջ

83 ասպընջական

84 ի տեղոջ

85 չիք՝ միայն

86 յոչնչէ

87 և

88 կոչեն

89 այսեստն որ ի բնաթեանն է

90 աաեստն

91 զւսբւեստգիսւութիւնն
82 անձնւսարք

93 զարւեստԱ

94 որ

95 հիանն

96 զայսեստն

97 արւեսաճ

98 լոչնչէ

99 ընդրետց

100 ի միւսն

101 մրրախաոճն

102 որ

103 անկերպարան

104 բան տեքստում՝ լինին, լուսանցքում ավելացվել է՝ |ւց, ոբով և ընթերցումը դարձել է՝ լինիցիՕ

105 անդի
103 զանւանս

107 գանւանամն արւնստիճ

108 անւաճել

109 չիք՝ ե չար

110 է

111 չիք՝ ուրեմն

112 չիք՝ զի
118 արարւածս
114 եթե

1*15 զընդրեալն Ա զգալն

116 չարեացն

117 նոյնսփսի

118 բան տեքստում՝ զյանադատիչըս» լուսանցքում՝ չարիսն, հրատարակի Հ ը ընթերցել է՝ զչարիսն րոճադասիչս

119 գործւածք

120 յաւդւածոց

121 խաոնւածոց

122 չէ մարթ ի յաւդաածոիցն

123 յաւդւածոյքն

124 լաւդւածով

125 յաւդւաերլքն

126 մինչև

127 չէր նարար

128 անարար քն >

129 սա

130 ընքեան »

131 ըճգերին 1

182 անդի

138 ընքեան

134 անդի

135 չիք՝ ի "՚ 3

136 յոգիս է

137 բաոսնդակ

138 բսսսւնդտկ

139 յումէ

140 զսւյլոտ

141 Ա|ահա(<շիցէ

142 ընդ

148 պսւհանջէ

144 ճԻՔ

145 սոյնք

146 ստացւածս

147 երկուցրսնց

148 երկւսօուճ

149 յասարսածպաշտաթեան

150 անդի

151 Ա

152 չ|։ք՝ զի

153 ժարսսնկեւ

154 ւոերլո՚ն

155 անձքփ^սանաթխն

156 էոեղանէ չիթ՝ «V. Տեր–Մկըրտ>չյաՏ ք Հ. Աճաոյան

157 ւդաաէել

158 երկուցունց

159 նյւկրսցոէնց

160 անդի լինէր սկիսբն

161 անարարի չ
161ա դիաեդիւգեալ

162 չիք՝ կարէ ոք

163 մանգաթենէ

164 հաշւել
105 կամիցիս

166 ճշդխ

167 պասս (դո

168 շնորհել

169 չիք՝ միթէ

170 մխասմս

171 զստանգտնել

172 թշԱամոյն

173 պատւէր

174 պսասէրս

175 պսասիբէլո

176 վնասակարս

177 նախանձնւ

178 ընտ

179 պատփբանէճ

180 մարդուն ,

181 չիք՝ զայն լաոտջադրեաց մարդուն

182 ինչ-ը ավելցվել է լուսանցքում

138 պատ ւիրա նազս։ նցաթնւսնն
184 պատւիրանք

183 գպասսէրս

186 թշնամոյն

187 թշնամոյն

188 պատփրանէ

189 պասսիրանէն

190 չիք որպէս

191 որպէս թէ

192 անագոոոն

193 սկիսրն

194 պսւսոէաց

195 զընգեց զպատփրանն

196 չիք՝ է

197 չիք՝ նա

198 չիր՝ և

199 րնգենալ

200 արդևք

201 յեբրաեցոց

202 աաւ,րրց

203 խրոյն

204 զապաստտմբ

205 ապաստամր

206 ապաստամբ

207 ապասսսսմր

208 ապաստամրի

209 յխրմէ

210 ոչ տնարար էր

211 չիք՝ ըստ ձեզ

212 անդի

213 թէ

214 թէ

215 ամբարշտացԿաւ

216 չիք՝ Ա

217 զի անդամ զի տնծանաւթ,
6մմտ. Գ. Տեր-Մկբտչյան, Հ. Աճա», յան, էջ 31՝ անգամ գի անգամ զի

218 սպանեւպ էր

219 որ

220 աւգնականութեամբ

221 ախոյանսն, չիք՝ Գ. 9էբ«

265

Մկրտչյան, Հ. Աճաոյան

222 աիսսոնին, չիք՝ Գ. Տեր
Մկրտչյան, Հ. Աճաոյան

223 հասանից 1 ,։

224 ախոյանին

225 ածիցէ

226 ցանկանսւ 4 ցէ

227 կործանի

228 անդի

229 թշնտմանի

230 տանջի

231 կբե

232 զպսասիր,անսն

233 բանսաբկփն

234 մաբտ >իցի, հմմտ. Գ. Տեր
Մկրւոչյան, Հ. Աճաոյան էշ 81՝ Աստդ ճԻցի

235 պատիժս

236 ըեգերին

237 այնպիսեացն

238 կանկնիցեն

239 զնոյն-ը ավելացվել է լուսանցքում

240 չիք ասեմք

241 չիք եւս

242 եթե

243 որդո

244 հմմտ. Գ. Տեր-Մկրտչյան,

Հ. Աճաոյան, էջ 32՝ իւրով

245 դբացո

246 ԵթԼ

247 |ււրաքան*իւր

, 243 որ

24ս տեսանես

250 ցանկաթեանն

251 այլուստ

, 252 շան ոք եոչէ

253 և պոսնիկն

254 րնգերին

255 բաբո

258 գյադա
257 անդի
253 էրկևւդիճ

259 որ, 6մմտ. Գ. ՏերՎհուտչյտն,
Հ. Աճաոյան, էշ 82՝ որք

260 ա(1դի

7Հ$

261 չիք՝ և

262 յաւձապտշտացն
268 բաբելացհքն

264 ընոեսսկւսճ

265 բաբո

266 բարոյն

267 բաբո

268 սպաոեալ

269 չար աբիչ

270 արաբեալ

271 լիք՝ լինի

272 աո և ծան

273 ի բաբո

274 ամեն . 1 »Օին վնասակար
273 զնոցա

276 հմմտ. Գ. Տեր –Մկրտչյան,

Հ, Աճաոյան, էջ 33՝ վարազագոյնն

277 գ նոգայն

278 վնասէր

279 ըմբիցէ

230 գմանրագպրն

281 եթե լր յկ ոք

282 ըմբիցէ

283 գսևրմնն
234 չիք՝ ոք

285 բեղս

286 որ
287 անդի

28Տ աւրինաց

289 պատասխտնոյ

290 ընրանիս

291 անւանս

292 ընդելաթխն

293 անցանեյո

294 աոաջնոց

295 ընդելաթհւնս

296 իբրև

297 ընդելաթեան

298 միւսոյն

299 այյո
ՅԱ) չիք* ոք

801 այլոց

802 չիք՝ ոք

803 ւընդելաթիւն

804 յընդնլաթիւն

805 թէ

306 քանւզո*

307 արարածս

308 զմէսուաճ

309 պատփրանաւն

310 սլասսիրւսնին

311 ւոչճչԷԱ
812 ենոք
318 իբրև

314 չսւայցէ

315 սլատփրեալ

316 չիք՝ աւ»ՆՈ

317 ունկնդրութեամբ, չիք՝ Տեր
Մկրտչյան, Հ. Աճաոյան

318 սլաաւիրանին

319 զսլասոիրանաւն

320 թէ

821 բնութեաճ

322 մաէևամբ

323 զրհգնցեալ

324 սյասսիբանին

325 որդոյն

326 սարբտ

327 ընգենպր

328 ընգևսցի

329 անգաւ

8ՑՕ դ պատ փքանալն

831 ւըմբնրւ

882 սկիսբճ

888 ւապշտակութխն

884 գեւղից

335 ըմրիցէ

836 անմեղացն

387 գէւդ

338 եղ

839 թէ

840 ամբարիշտն ։ ՜

841 տնսչաթիւնն

342 զայՕ տէրՕ իսկ

343 հոգով

344 հոգով

845 էթէ

846 հոգոց

847 ոմՕՁ

848 տեսանեմք-ի ընդգծված մասն ավելացվել է ւոլսանցքում

349 ընքէաճք

350 ոգոց

351 ան\ր.ր

352 զ6ովբն

353 թալացեալ

354 երկացան

355 երկացունօ
353 անդի

357 սաղմԱիցև

358 հոգոցն

359 յասլշաակեսցէ

360 աոնիցեն

361 ըմբիօես

362 զգիրս-ը ավելացվել է լուսանցքում

363 թէ

364 նշանաց

365 թէ և

366 եբրեացերէն

367 ոգոց

368 եթե

369 խոաեղէնք, որսլէս մարգաբէն ասէ, թէ ամենայն մարմին խաո է, աստի

369ա չիք* ընդ

370 անսսմթ

371 ասքստամբութեանն

372 ոգիք

373 հրշտակք

374 Ա նուրբ

375 աւևաերքս ասւանին ՚

376 ալնսփսի անւանս

377 ընդրոթիյն

378 հոգո

379 յւսմէ երկեաց
380 անւանս

381 որդո

382 Աբրաաս

383 ղաւտ

384 մորենոջճ

885 և ՚–^ ։

38*5 թախծելո ՚” V "՛

387 հարւածււցն 1 ;ւ * *

388 ցանկալս \ 1 ՚ •

889 մաբմճաարի (չիք՝ է)

890 անաւսրամաբմինք ՚ ։ 1

891 նրկնատրաց եք

2*1

392 զհրհշտաց

393 ասդի

394 չիք՝ զի

895 կէսս, հմստ. Գ. Տեր-Մկրտչյսւն,

Հ. Աճաոյան, չիք՝ զծանանսն

390 համբարւաց
397 են
393 անւանշ

399 համբարեաց

400 գևղք

(։ 401 զլուշկապարկաց

* 402 բաբևլոնի

> 403 անւանք

404 բաբես նի

405 իմեք

, 406 չիք՝ աո

407 կեցէ
40*^ չիք՝ Ա

409 կեցէ

410 զոր արալէզն կոչեն

411 գեւադ

412 եթէ

413 արդեաւք

414 ե*է

415 երե

413 անւանեն
417 ծնսւնիլ
413 սկիսբն

419 սկսբնւաորացն

420 զոգոց / \

421 Ծնընդևամր

422 ոգովք “ ^

423 պատւիրանազանցութեաճճ

424 մարդա 1 է Յնար

ԳԻՐ* ԵՐԻՐ ՈՐԴ

1 *ԻՔ՝ ԳՐՐՔ երկրորդ

2 չիք՝ եղծ քէշին պարսից

3 որմըզդ

4 որմըզդն ։ ,

5 անդի

6 ոբմզդի

7 զրւանա

3 ոբմզդի *, 4

425 նահանգ

426 կալոց, չիք՝ Գ. Տեր-Մկրտչյան,
Հ. Աճաոյան

427 եթէովպացոց

428 անդի

429 տյնւ

430 եթէոպաքոց

431 չիք՝ և

432 չիք՝ և

433 մանր-ը ավելացվել է լուսանցքամ

434 չիք՝ են

435 երկան

436 ենոք

437 նահանգի

438 ղսսղորդաք

439 կամ-ը ավելացվել է լուսանցքում

440 չիք* ի վեր այնպիսի վիշապն

441 աասքևալ

442 որ, չիք՝ Գ, Տեր-Մկրտչյան,
Հ. Աճաոյան

443 ժաոանկելոցն

444 վեր տեսքին

445 թէ

446 պաաասխանաւոութեան

447 անմոընչոց

448 արգարութեան

449 կարծեցոլցանել

450 սկիզբն անդի

451 բարո

452 եկեդեցո

453 գտսալս

(էշեր 92(93) –160(161)

9 որմըզդ

10 չիք՝ և 1

11 զրւաճսւ

12 ցորմըզդ

13 այսպէս

14 զորմզդ

15 որմըզդ

16 որմըզդ

17 ոբմըզդն
18 բնաւ և

19 հակսաակԵն

20 ընքեանքն

21 բաբււ

22 ծնընդեւսմբ, չիք՝ Գ. Տէբ
Մկբաչյան, Հ. Աճաոյան

28 եբկացանց

24 խտղտելո, չիք՝ Գ. Տեբ-Մկբտըչյան, Հ. Աճաոյան

25 յումէ

23 զբաբեբաբութիւնն, չիք՝ Գ. Տեբ
Մկբտչյան, Հ, Սճապաճ

27 սւջողեւպ, չիք՝ Գ# Տեր

Մկբտչյան, Հ* Աճաոյան

28 ոբ

29 ոբմըզդ

80 աբհմնն

81 մին

32 զաբնմնն

88 պատշաճ

84 զոբմըզդ

85 էթէ

86 յաւբիԱւածս

87 էշք, չիք՝ Գ, Տեբ-Մկբաչյան,
Հ. Աճաոյան

88 աղւէսս

89 աոևծք

40 զաբհմնն

41 զոբմըզդ

42 անդի
48 զբաբո

44 ցանգաթեան

45 ոբմըզդ, հմմտ. Գ. Տնբ-Մկբսւըչյան, Հ. Աճաոյան, էշ 41՝ ոմզըդ

46 ծնընդոց, չիք՝ Գ. Տնբ-Մկբտլչ
1սւ6 ր տե՜ս էջ 41

47 ծնընդեաճն, չիք՝ Գ. Քեբ-Մըկըբտչյան, Հ. Աճաոյան, տե՛ս էշ 41

48 աճւաճք

49 ոբմըզդ

50 ծճըճդծանն

51 անդի

52 Սին
58 չիքն

54 նթէ < ֊

55 իւաւարինն "7

56 աբդեաա ■

57 և ինքն

58 թագեցոյց

59 յոբմըզդա

60 ոբմըզդն

61 չիք՝ ն զբւանն

68 ո ոք

64 ոբմըզդ

65 զխոբճուբդ

66 ոբմըզդ

67 յաոաջէ

68 ոբդոց

69 ոբմըզդ

70 անդի

71 անդի

72 ն կամ
78 աբդեաւք
74նթէ

75 թագաաբութիւն

76 բաբոյն 1

77 զոբմըզդ

78 աստւածոց

79 ցոբմըզդ

80 նա նմա

81 ոբմըզդ

82 պատւիբէբ
88 սյատւիբէաց

84 ոբմբզդի

85 զբուանն

86 յաբհմենա

87 յոբմըզդ

88 յամէ

89 սկիսբն

90 յոչնչէ

91 և ծ

92 չէայն

93 քաջ յ

94 անդի

95 անդի

96 զհազաբ

97 չիք՝ ծնցի

98 ծնընդենէ, չիք Գ. Տեբ–Մկբ«ըչ
յան, Հ. Աճաոյան

269

99 անդի, չիք՝ Գ. Տեբ-Մկբտչյան,
Հ. Աճաոյան

100 բաբոյն

101 միումի-ց հետո լուսանցքում տվելացվել է տեղի

102 զբաբոյն

103 յաբհմն այն

104 զվնասակաբացն

105 բնակիյ

106 բաբոյն

107 ընգեբին

108 բաբոյն

109 նայև

110 աբգաԱա

111 ընդեանն, չիք՝ ԳՏեբ-Մկբտըչյան, Հ. Աճաոյան

112 եբկոա, չիք Գ. Տեբ-Մկբտչյան,
Հ. Աճաոյան

113 ոբմըզդն

114 թեբակատարն, չիք՝ Գ. Տեբ-
Մկբտչյան, Հ. Աճաոյան

115 ոբմըզդ
118 մինչդեբ

117 անդի

118 այնւ

119 չիք՝ և

120 սերմնընգալ *

121 սան այն

122 անդի

123 զոբմըզդ

124 ցնա

125 յոբմզդի
120 և հսզբն

127 բաբոյս

128 ոբմըզդ

129 ոբմըզդ

130 սյաււսէբ

131 ոբմըզդ

182 զհայթայբաՕացն, >իբ՝ Գ. Տեբ-
Մկբտչյան, Հ. Աճաոյան
133 զոբմըզդ
134-զոհ

135 շբջել

136 զոբմըզդ
187 ոբմզդի

138 կասիցին " *

270

139 ոբմզդի

140 ոբմգդն

141 ոբմըզդն
142 յոչնչէ

148 ոբմզդի

144 այնպիսո

145 բաբո

146 ոբդռյն

147 բաբոյն

148 ոբդոյ

149 ընքեանք

150 յոբմզդէ

151 ոբդոյն

152 ասւրոսածոցն

153 ոբմզդի

154 յոքնագոյն

155 ա նդի

156 անսգամս

157 զզգաւնս

158 անդի

159 ոբմըզդն
160 ոբմզդի

161 կեբակբաւք

162 յեբկբէն
168 ոբմզդի

164 չիք՝ բէ

165 գէւղից հետսւմրոսր

166 ճեւդէին

167 ընդելաթեան

168 այնւ

169 բաբո

170 լավն

171 ճանջխ

172 գոոսխով

173 ոբ

174 մնք

175 զաղջեբաս

176 յոբոց

177 նա գիտել

178 չիք՝ զօբ օրինակ

179 իբբե զփիղս

180 զաոևծս

181 ընդելացեսղ

182 անդի

183 իբրև

՝\

184 գանուն
185 ի ճակատագրաց

186 չիք՝ ասէ

187 չիք՝ քրիստոսի

188 չարն

189 եգիպտացոց

190 ութսուն

191 չիք՝ զօրս

192 որդււյ

193 ընդէր և չիք՝ Գ. Տծր Մկբտըչյան, Հ> Աճաոյան

194 հրեայք

195 զւզասսիրանսսն

196 լեգւոնն

197 եթէ

198 անւամբ

199 հրամանքն, չիք՝ Գ. 8ե|1

Ակրաչյան, Հ. Աճաոյան

200 նոցանէն

201 աո ադան, ամքն ասէ

202 չիք՝ և
308 ստեղծւածն

204 ասյաշխարՈէթեանն ննւեացոցՕ

205 զծնընդոց

206 աոևծն

207 եզնԱ

208 չիք՝ և, չիք՝ Գ. Տեբ-Մկբսւըչյւսն, Հ. Աճաոյան

209 կբոնոսն

210 մտանիցէ. ընդգծված մասը ավելացվել է լուսանցքում

211 եթէ

212 սյաս՚ճաո
218 ծնընդեան

214 ծնընդեան

215 ամրացեաւ

216 ս|ատւական

217 ծնընդեան

218 թէ

219 գնատւնք

220 րնքեանք

221 աոևծն

222 սւոևծճ

223 աոևծն

224 աոևծոն

225 որդին

226 գասո րեստանեացն և զբաբնլացոցն

227 չիք ի

228 աոնոին

229 աոևծ
280 թէ և
2Ց1 զոր

232 յումէ

233 յնչից

234 մոոանան

235 բոնաւորւսթենէ

236 աո գունդս կազմեսցեճ հաՕհլո զհենն յաշխարհէ այլ միտքը ավերսց* վել է լուսանցքում

237 յնչից

238 ստացւածոց
2Ց8ա եթէ

239 զաւէևնեցունց

240 յընգևրին

241 զընգեր

242 զընգերին
248 զընգերն

244 չիք՝ ոք

245 եթէ

246 զար ստածս

247 պտսսիրեաց, հմմտ. Գ. 8եր
Մկրտչյաճ, Հ. Աճաոյան, էշ 47՝ Ա|սաւրնալ

248 էր

249 յովսեա, չիք՝ Գ. 8եր–Մ1|թտչյտն,
Հ. Աճաոյան

250 ասդ

251 մարգար1.իւ

252 ոբդոցԱ

253 եթէ

254 հարւածովք

255 եգին՚յտացոց

256 եթէ

257 զընգեր

258 հար ւ ածս ն

259 այնւ ։ յ

260 եբանեւոլն

261 ԷթԷ

262 իցէ սատուած
268 ամրարշտաթիւնճ
264 ադւացեաւ

271

265 ննրոսցոցն

266 որս,էսի

267 ընդրեաց

268 որդուն

269 ընդրեաց

270 ընգաւցի

271 չիք՝ հայր

272 զբարիոք

273 ե

274 չիք* ոք

275 տոհդձւածս

276 չիք՝ ինձ

277 զգործւածն

278 ընդրել

279 բարոյ

280 յաւկտակարն

281 ասդ

282 ծիծաոն
28Ց և

284 անդի

285 մեղւաց

286 երէո

287 ասդէւյա թիւնք

288 ասդևցաթիւնք

289 սադնցաթիւնք

290 Ա յորժսւմ

291 սիրէդոյն

292 ըմբեյո

293 ասդեցաքէնէ անդի

294 ասդեցութնամբն

295 յաւբտնչեւն

296 յաւրան^զն

297 յորանչիցէ, հմմսւ. Գ. Յեբ
Մկբոչյան, Հ. Աճաոյաճ, էջ 49՝ յօբ»* 0 –՝
յիցէ

298 ասդեցութեան

299 ասդեցութխնք

300 անդի " ՜՜ ՝ * .Հ

801 ասդեցաթխն

802 սիբելո

803 ասդեցութենէ

804 յոահփա

805 բաամ

806 արւսւկան 1

807 իւադտեյ " 1 "՚ ՝

808 նոգպՏ

809 կեԱդանոթևան

310 յեղյեղւսլ

311 դար մանով ք

312 բանն աւետարանի

313 որ

314 լա Արդ
313 սաւրսւՏա

316 սկսւբովս;ացո

317 դարձեալ թէ

318 փոբձհլոցն

319 փոբձույՅիէնս

320 այդսյիս
Ց21 ընդյփն

322 դսոաԱԷբ

323 իցէ

324 Աբբաամ
323 անւսւնիցի

326 անւանբցի

327 ոչ-ը ավհլացվԵյ է լուսանցքում

328 զաոաքհլոյն

329 չիք՝ ոբք

330 մհծ-ը ավելացվել է յասանցքամ

331 աւդոցն

332 զճաոագւս;յ*իւք
383 ամբացևալ

334 լուսնի

335 նւազւսգոյն

336 զիարդ է զարեգակն , I
837 տաբոջ

338 սւաբոշ ւ

339 ասնէ * "

340 որ

341 ձ իք՝ աք
842 և յրբմամ
343 գնացս

844 անւանեն

845 եթէ

846 եղ».նա

347 գնաւանք

348 յեկհլհւփաստէսն

349 հւսաեսս ր "՜

350 հխասեաւ
851 յարեեալս
352 ոչնչի

Ց53 յասորի եսսփ

354 ոչինչի

355 անդի

356 անդի

357 անդի

358 զամբաւ
ՅՑՑ անդի
060 անդի

361 հոգւդս

362 աո նա, չիք՝ Գ. Տեր-Մկբտչյան,

Հ. Աճաոյան

363 արևածայոս

364 զկրոնսդն

365 զփաևփո-շտ

366 ընգեա

367 ի վեր

368 ոչնչի

369 այսչ

370 ոչնչի

371 ոչնչի
872 ոչն^ի

373 նորինն, հմմտ. Գ. Տեր-Մկրտըչյսւն, Հ. Աճաոյան, էջ 52՝ նորին

374 չիք՝ և

375 յաւիտեանս և յաւիտեանս յալիտենից

376 չիք՝ եւ

377 չիք՝ նս

378 եր1։

ԳԻՐՔ ԵՐՐՈՐԳ

1 *1՝&՝ գ 1՝ՐԲ երւտ^դ. Եղծ կ|<օ6ից յանաց իմաստնրցն

2 յերեսան
8 տարոջ

4 ԷթԷ

5 յարեւելս

6 յար եդակ անէ

7 անդի

8 զյորմէ

9 արեգակնն

10 չիք՝ տարերաց

11 անկէաւք ,,,,

12 ամբարշտաթեան

13 անդի

879 ոչնչի

880 զայդն

381 ոչնչի

382 ես յ&ս

383 հոգով

384 հոգով

385 հոգով

386 չիք՝ ե

387 ւդասսօք

388 փաոաւաւաթխն

389 հոգո

390 յւսմէ

891 բարո

892 չիք՝ ե

Ց9Ց չիք՝ թէ,՝ չիք՝ Գ. Տեր-Մկրտըչյան, Հ. Աճաոյան

394 ոչնչի

395 միս և է մարմինն և ի վերո քան գերակս արեան

396 չիք դարձեալ նոյնւգէս մորթ
և միս. և է մարմին և ի վերոյ քան զերակս արեանն և ի նէրքոյ, չիք՝ Գ,
Տեր-Մկրտչյան, Հ. Աճաոյան

397 աւրիսա դփնակի

398 գանփոփ
899 երկուցունց

400 որ երևի արարած է (չիք՝, չէր
և եւլև)

401 համարել »
էջեր 162(163)—196(197)

14 զքնսս

15 իսկ չիք՝ Գ. Տեր-Մկրտչյան.

Հ. Աճաոյան

16 գանւէն, չիք՝ Գ. Տեբ-Մկրաչյան,
Հ. Աճաոյան

17 գինո

18 մինչև

19 բազում

20 և իբրև : , ՝

21 անդի

22 սկիսբճ

23 անդի Հ*

24 անդի

25 Աբրաամւս

273

26 անդի

27 արւեսսփւ

28 պղնձագործ

29 անդի
80 կբոսրա
Ց1 կրոնաւս

32 հելէնք

33 յելլադացոց
84 ձիթենրդն

35 եղէւս

36 մերրփղք

37 Աբրսսսմու

38 որդոյն

39 անգեսդ

40 ամբարշտութիւն

41 որ

42 ամբարշտաթեանն

43 անդի

44 յոբմէ;

45 րսնասնոց

46 յասդեցական

47 անդի

48 հոգովն

49 զամբս

50 ւշտննսււաւնաց

51 զջարս

52 գնասււնք
58 զշոընչանն

54 զարևմատսն

55 անդի

56 խասսրն

67 ոբք

58 ն զիարդ

59 զ(կ»ատւն

60 տարո*

61 լոաա՚որ

62 աոնուն

65 զնաազետլ

64 անդի

65 ծրանա

66 պատահելս

®7 չիք՝ և ոչ աստդ ցածագպն գոլ քան գլասինն՝ յ*Ւ ի ներքոյ Ծորա հանւփպնսդ զնա իասարէցրսսցէ

68 լուսին
60 զլոսփն

70 բարբաջեն

71 աշխարհսն

72 բիւրք բիւբուց

73 անդի

74 ամենիքեան

75 լւսստուածպ

76 գրեւսլեսղ

77 չիք՝ ընդ

78 երկին

79 միմեւսնէդ չիք՝ Գ. Տեբ-Մկբտըչյա~ ; Հ. Աճաոյան

ՏՕ ամբոց

81 ասրււկւդն

82 թէ

83 այնւ

84 ոգոց

85 չիք ի

Տ6 չիք՜ վսսոթարագքդն
37 չ հր ամա էր ատել

88 մոգք

89 անդի

90 եթե

91 չհք՝ ոչ

92 չհրամաէ

93 աստածոց

94 անդի

95 անդի

96 ասդումն

97 նորա

98 տնւաևեաց

99 արւեստգիտութիւնն

100 զարւեստագէտսն

101 մշտնջենակից

102 մշտնջենակից

103 է

104 ամբարշտել

105 Ա որ

106 ամբար շտույ»Կանն

107 խբ լըՐաեան

108 անբաժինն

109 որք աղանդամիտ

110 չիք* ե

111 յայտ

112 ամհԱիչեան

113 նոփկր՚րայքն

114 անդի

115 չիք՝ է

116 յնչաց

117 որոց այնքան սորի եղև յայնչափ (չիք կամակոր յամաոաբխն, մինչև)

118 սկիսբն

119 սկսբանէ

120 հոգսյԱ

121 սկսբանէ

122 անդի
12Տ Աբրաս* մ

124 Աբրա ամա

125 որ

126 էղեալ

127 քարււզաւքճ

128 կարծել
120 չիք՝ ե

130 զստաց՚ածսն

131 աոնեալ

132 իարիցէ

133 որդոյն

184 չ|ւք՝ զԻ

185 սկսբահ

136 սկսբանն

137 զգործ

188 յա պա

139 զստեւլծւածն

140 բնդիր

141 զընգեր

142 բաժանեից, 6մմտ. Գ* Տերւրկրտչյաճ, Հ. Աճաոյան, էշ 50՝ բաժանելու

143 կանիսսգալ

144 սկիսբն

145 վաեյեցէ

146 վաելեցեն

147 անդի

148 անրլի

149 վալելելեսղ

150 յուր

151 խուբնրդաւք, չիք՝ Տեր

Մկրտչյան, Հ. Աճաոյան

152 փսհւեցեն
158 չիք՝ ղնա

154 իցէ

155 ոգոցն

156 այնւ

157 ընդրել

158 համարին

159 ոգոր

ՅՈՐՐՈՐԴ էջեր 198(199)–242(243)

1 չիք՝ զիըք չորրորդ եղծ աղանդոյճ ՄարկիոՕի

2 զախարհէ

3 քումէ

4 աճւանեցաւ

5 յոյւդււջ

6 միաբտնէրսզ

7 աո

8 ծնընդովք, չիք՝ Գ. Տեր-Մկրտչյտն,
Հ. Աճաոյան

9 տնւամբ

10 ընգդմեցաւ

11 բարո

12 երթսզ-ը ավելացվել է լուսանց - քամ

18 որդււր

14 հանիցես

15 անդի

16 է ցել

17 յապշտակաց

18 անդի բարոյճ

19 սկիսբն

20 >Իք՝ թէ

21 գարարածսն

22 էթէ

23 ի մտաց

24 տկարուբխնն

25 յոչնչէ, չիք՝ Գ. 8եթ–Մկրտչյան ր
Հ. Աճաոյան

26 ոբդոյն

27 այլ

28 չիք՝ նմանապես
ա>

1

29 չիք՝ զնոյնսճ, լիք՝ Գ. Տեր
ՄկրտչյաՕ, Հ. Աճաոյան

30 րսւս»արի6

31 հոգրյն

32 յտսքշսսԱկնցսո

33 զոր

34 իսկ նա
85 հոգոյն

36 աոասյելս

37 հոգոյն

38 ընդրէղ

39 բարոյ
49 լասս

41 թէ

42 սւոաքելո

43 արկեալ

44 այնաւանիկ

45 չիք՛ ամենայն

46 գայր, չիք՝ Գ. Տեր-Մկրտչյան,
Հ. Աճաոյան

47 բաբո

48 և հիւղեա

49 որդոցն

50 քամէ

51 մին

52 պատւէր

53 զբար»;

34 խասսքփնն
8$ գշդմագոյն
II տոեղՅսսծւ
37 միայն՛։

88 արւևսս։

88 խորամանդուբէսճն
80 արկ

61 չպարտեր

62 մարդիկ

68 ամբար շտագոյճ
64 ոգոց

63 ե ոմճ

66 6արցւտ&ոկք

67 բարբաշեճ

68 յճրքէեացոց

69 անդի

70 թարգմանեի

71 սկսրանէ

72 յտպշսոսկեցւա ՜՝ ՚ * ^

73 և

74 ցերՐրդ

75 երորդ

76 յապշտւսկեցաւ

77 յապշտակևցաւ

78 ցասլ

79 ամրք

80 որ

81 Ամին

82 յէրորդ ա՝դտ

83 չիք՝ սակայն Լր

84 ընդեր

85 որդոցն

86 չիք՝ և

87 չիք՝ սիայն ՚

88 ընգերացն

89 ոգի ;

90 այլոց ընգերացն

91 կորՕ|*ացոց

92 անգւա

93 ոգոց

94 ոգոցն

95 ասդ

96 բաբո

97 անմարմինն

98 և աստ մարմին որպէս ասենն ոչ զգեցաւ

99 գմահ

100 պնդեալ

101 յապշտակեաց

102 այլս
108 ընդրեաց

104 հնձաւդս

105 է ինչ

106 Ա գմէոեսղս

107 ն զահդտմալոյ&ս

108 ւոէսանէն

109 րարո

110 յիսրաելացո

111 է

112 շարաբս

113 րնգևրի

114 չիք* որ

115 այնչափ

116 բէ

117 յապշտաւ՚աբեամր

118 աչքս

119 անսսնի

120 չիք՝ նա

121 չիք՝ մի

122 քակել

123 ազնաակսւգոյն

124 այնաէս

125 ընդանհք

126 թէ

127 մարդարէս

128 որ

129 զոգիսն

130 անդ|ւ

131 որդոյն
1Ց2 մինչ

133 դարիւս

134 աչնէծետև, հւհհո. Գ. 8եր~
Մկրուչյտն, Հ. Աճաոյան, էշ 66՝ այնւ
հետեւ

184ա ընգալցին

135 կեճդանԻյճ

136 ոգո

137 վա

138 ի տարապարտուց

139 ասէ թէ

140 հակառակ

141 Աբրաամ

142 Աբրսւամու

143 թշնամր

144 սիրեցես զընգեր

145 քամէ

146 սիրեցես

147 սյատփրաճաց

148 զաւրէսսն

149 ւտաոփրեաց Մովսէս

150 զկեան՚ւձ

151 զս|ս«ււփրանս

152 հարցեալ. չիք՝ Գ, Տէր-Մկրտըչյան, Հ. Աճաոյան
ր 153 զյզայոփրանս ..

154 թէ
1ՑՑ ի գործ

156 ընգերակից

157 սուտ (*)

158 այպն

159
չհք յ»է

160
չի»՝ է

161
անդի

162
զատպճ

163
անդի

164
ասացին

165
չիք՝ Տեսա..

.փարիսացիս

166
չիք՝ ուստի և.

.. սաելի է՝ թէ

167

և ճարա

168
ոչ Ո ՜

169
չի»՝ <Ա»

170
ի խոր հարդ,
չիք՝ Գ. Տէյ>

Մկրւոչյան, Հ. Աճաոյան

171 որդոցն Իսրսզէղի

172 որդո

173 յանդիոք

174 մեոելոտո

175 հմմտ Գ. Տեր-Մկրտչյան,

Հ. Աճաոյան, էջ 66 զչսփաբժականան մտաց

176 մարդոյն

177 անդի

178 ըմբէզ

179 գայթագրեսցի

180 զի եյ»է, չիք՝ Գ. Տհք–Մ1||ւ»|ւչյան, Հ. Աճաոյան

181 ոչ վասն զի թէ

182 գինով

183 զըմբեյիսն

184 գիճո

185 ըմբև|

186 գայթագղիցի

187 թէ

183 գայթագղիր

189 չիք՝ ոչ

190 չհսսասասն ՚

191 ոչւո

192 գ»ս;թագդաթիւն

198 պիղծս, չիք՝ Գ. Տեր ֊Միաչյան,
Հ. Աճաոյան

194 եկհդեցո

195 աիսոաար
190 աոաքեայ

197 չիք՝ զհայր

198 հսսատացէն

277

1

199 մեկնեսցէ բառից հետո գրչագրում կարդում ենք. «6եսա այնչափ սա Ասստւածս ունի զաւրինացն Աստրսած, զի զնորա ասացեալսն հաստատ է յԱւետաբանի, և նոքա մոլին, թէ հակառակ ոաուցանէ Օոցա Ցեսան։ Նոյնպէս վասճ կերակբոց
և ի (էջ 810ա) Հնումն ն ի Նորումս գտանեմք, զի յԱսսսսծոյ տուեալ էն ի դրաման; քԱնդ, ասէ, զէն, և կէր զամենայն անասուն և զթոչուճս ուտելիս և աստ ասէ, թէ ամենայն ինչ որ մտանէ ընդ բերան մարդոյ ոչ պղծէ գնա. այլ որ ինչ ելանէ ի բերանո անդի այն պղծէ զմարդն և յամենայն էն իմեքէ մինչև միսն է և եթէ պիղծ ինչ էին կերակուրքն, նախ ինքն իսկ ոչ մաշակէր ի նոցանէ և ապա այլոց հրաման տայր չճաշւսկել։ Իսկ եթէ ոչ ուրէք գտանեմք աասցեալ նորս։ ի նորումս, թէ զայս ինչ մի ոափցես յայտ է, եթե գխտրութիւՕս կերակրոցն, որ ըստ աւրինացն էին, դադարն ցոյց այնու, գի ընդ մեդաւորս և ընդ մաքսաւորս և ընդ փարիսացիս ատէր և ըմբէր, և զզատկէն ասէր ցաշակերտսն, թէ՝ ցանկանալով ցանկացա ուտեյ զզատիկս զայս ընդ ձեզ, միթէ և զզատկէն ասիցեն, թէ ձուկն էր և ոչ գառն» (էջ 810բ)։

200 աւրընդիո

201 չիք որք

202 բարոյն

208 բարկա թեան

204 փաղչիցիս

205 փաղչել

206 զարքայաթիւն

207 ապսւկանո\թի\նն

208 չիք՝ արժանի

209 բարոյն

210 տեղոջ

211 գանյապտկանւսթխնն

212 մահկանացւիս
218 գբարիս

214 ոգովք

215 երորւփ

216 ցանականէ

217 մանեաւ

218 չիք ե

219 կէնդանիքն

| 220 ոգոցն

221 կենդանոյն ( # )

222 անդի Օ

223 ոչ ոք

I 224 թէ ոչ ոք

225 հոգո

226 վաեքջաթիւն

227 անգա։

228 յերկրսս

229 չէր

280 հոգով

281 յայտ

282 հոգո

233 և դարձնող

234 չիք՝ ոչ

235 ընգւլմի

236 վարեալքն

287 ոգոց

288 գանցնխր, չիք* Գ. Տհր-Մկըր՜ աըչյան, Հ. Աճաոյան

239 պոնւոացոց, չիք՝ Գ. Տեր
Մկրաչյան Հ. Աճաոյան

240 անդի

241 յեկնդեցո

242 զբսւրո

248 ստէպ աո նայ

244 աղանդւոցն

245 յեկեղեցոյ

246 հոգոյն

247 ընգենուլ

243 ընդրել

249 կատաոիչ աւրինացն

250 ^5ւ՝ 1»

251 վերջում՝ ով տգաւ01ո\ք
քՏթերցաւ» սոթւդ «ոփա
«է1լտգ«1ոլէւ զԳ|էքւգ«1|ւ (էյ 316ա)

271

ԱՍՏՂԱՆԻՇ-ՀԱՄԱՐԱԿԱԼՈԻՄՆԵՐքԻՀ ԲՆԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂԲ8ՈԻՐՆԵՐ

(հղումը ըստ աշխարհաբարի)
էշ 35 ** Տե ս Ծննդ., Ա, 14։
էջ 87 * ։ Հմմտ. Ծննդ., Ը, 21;
էշ 89 *՛ Տե՛ս Ծննդ., Ա, 27։

Էջ 45 * ։ Յոբ, ԻՔ, 13;

՝՚Տե՛ս Հոովմ., Գ, 25;
էջ 59 *՛ Հմմտ. Ծննդ., Դ, 16;

* 2 Հմմտ. Ծննդ., Գ, 17—19։

Էշ 61 * ։ Ծննդ., Գ, 8—9։

•* Հմմտ. Ծննդ., Բ, 17։

* 3 Հմմտ. Ծննդ., Գ, 4—5։

•< Տե՛ս Իմաստ., Ա, 13, Բ, 23—24։

Էջ 63 *> Սաղմ., ՋԱ, 6։

** Հմմտ. Ծննդ., Գ, 1;

* 3 Մսաւյ»., Դ, 3։

•* Ղակ., Ը, 28։

Էջ 65 *> Ցովհ., ԺԲ, 31։

** Ղակ., Ծ, 18։

* 3 Յովհ., ԺԶ, 11։

** Տե Հ ս Եսայ., Ժ՝Դ, 12—15։

* 5 Տե՛ս Եսայ., Ծէ, 1;

*«Յովհ., Ե, 14։

,7 Մատյ»., Թ, 2։

** Տե՛ս Մատյ*., Թ, 2 —8 (տարր.):

Էջ 67 *■ Ծննդ., Բ, 24։

** Մատբ–, ԺՕ, 6։

»» Ելից., Դ, 22։

*«Ցովհ., Ա, 12։

Էջ 09 *՛ Աոակ., ԺԱ, 81, այլև՝ Ա Պետր., Դ, (8։

՚ •* Հմմտ. Մատ)*., ԺԲ, 26։

,։ Մասդ»., ԺԲ, 28։

Մատ)»., ԺԵ, 20, այլև՝ Մարկ., Թ, 29։

Էջ 71 *> Յովհ., ԾԳ, 27։

Էջ 73 ** Հմմտ. Ղուկ., ժ, 19։

•։ Տե՛ս Գործք աոաբ., ԺԹ, 19;

** Հմմտ. Գործյ։ աոաք,, ԺՋ, 17 ։

Էշ 75 * 1 Հմմտ. Սաղմ., ՃԲ, 20։

* ։ Եսայ., Ի>, 6։
էշ 77 * 1 Հմմտ. Յովհ., Դ, 24։

** Հմմտ. Յովհ., Ջ, 64։

•* Սաղմ., ԻՋ, 1։

• 4 Հմմտ. Ծննդ., Գ, 8—9։

* 5 Տե՛ս Ծննդ., ԺԸ։

•* Հմմտ. Ծննդ., ԺԹ, 1*

* 7 Տե՜ս Դատ., ԺԳ, 8։

** Տե՛ս ԵլԷց., ԼԳ, 11։

*» Տե՛ս Բ Թագ., ԻԴ, 18—17։

Էջ 79 ** Տե՛ս Եզեկ., Ժ, ԻԴ և այլն։

** Հմմտ. Ա Կոքւնթ., ԺԵ, 40։

* 3 Հմմտ. Ա Կոբնթ., Ժ՜Ե, 41։

Էջ 81 ** Տե՛ս Եսայ., ԺԳ, 22;

** Եսայ., ԺԳ, 21—22;
էշ 85 *> Ցոբ, Ի», 1օԱ ;
էջ 89 * ։ Մատթ., ԺԸ, 10;

•* Աո Երբ., Ա, 14։

* 3 Հմմտ. Աո Տիտոս, Ա, 16։

Էջ 99 *> Տե՛ս Մատթ., ԺԲ, 88 (տստբ.), այլև է, 17—19։

Էջ 128 *> Եփց., ԺԲ, 29։

Բ Թագ., ԻԴ, 15։

* 3 Զաք,, Գ, 2։

•* Հմմտ. Յովհ., Ը, 44։

՜Էջ 125 Հմմտ. Մատյ»., Ը, 29։

•* Տե՛ս Մաբկ., Գ, 27, Մատթ., ԺԲ, 29։

** Ծննդ., Ջ, 8։

•«Տե՛ս Ծննդ., Բ, 17։

** Տե՛ս Ծննդ., Ե, 17;
էջ 188 էջ 185

280

•• Տե՛ս Եզեկ., ԼԳ, 11։
•«Հոոփէ., Թ, 11—18։

* 2 Տե՞ս Գ Թագ., Ժ*Գ, 2։

Տե՞ս Բ Մճաց., ԼՋ, 2&~28։
էշ 187 “ Ա $ք>մ., Բ, 4։

* 2 Տե # ս Հոովմ., Թ, 16։

* 3 Տե ք ս Հոովմ., Թ, 18։

* 4 Տե ք ս Հոովմ., Թ, 20—21։

*3 Տե՞ս Հոովմ., Զ, 16։

Տե ք ս Տիմ., Բ, 21։

* 7 Եսայ., Ա, 19։

* 8 Հմմա. Հոովմ., Թ, 24։

* 9 Հմմտ. Եփես., Դ, 5—6է
• յ0 Հմմտ. Եզեկ., ԻԴ, 14։

Էշ 189 Հմմտ. Երեմ., Ա, 5։

* 2 Հմմտ. Երեմ., Ա, 6։

* 3 Հմմտ. Գաղ. ք Ա, 15—16։

** Հմմտ. Հոովմ., Ը, 29։

* Տ Տե^ս Եփես., Ա, 4։

* Ցովհ., Ջ. 40։

* 7 Հմմտ. Ցովհ., Դ, 84։

* 8 Հմմտ. Ցովհ., Զ, 89։
էշ 141 •։ Երր, ԺԲ, 16։

Եբր., ԺԲ, 15։

♦ 3 Ժող., է, 80։

* 4 Հմմտ. Երեմ., Բ, 21։

Էշ 145 * ։ Հմմտ. Ցոբ, է, 14։

* 2 Հմմտ. Մարկ., Թ, 28։

Էշ 147 •* Տե ր ս Մարկ., Գ, 11, այլև՝ Դակ. ք Դ, 42։

* 2 Տե ք ս Մաաթ., Ը, 80—82։

•» Տե՞ս Ա Թետալ., Գ, 18։

* 4 Հմմտ. Եփես., Ջ, 12։

* 6 Հմմտ. Ցովհ., ԺԳ, 2։

* Հմմտ. Ցովհ., ԺԳ, 27։

• 7 Հմմտ. Ղակ., ԻԲ, 81։

Էշ 149 •* Ա Կորնյ*,, Ժ՝ ք 18։

•* Հմմտ. Մատթ., Ջ, 18։

•» Տե՞ս Գ Թագ., ԻԲ, 21—28։

*■ Տե ր ս Ցովհ., Ը, 44։

** Տէմս Ա Կորճթ., ԺԵ, 25-27։

281

Էշ 151 *՛ Տե՞ս Մատ)»., ԺԳ, 25։

•* Մսղմ)., Գ, 12։

* 3 Գողծք աոաք., ԺՋ, 17»

•* Տե՞ս Ծննդ., Ա, 16—17»
Տե՞ս ԺԲ, 54—55»
էջ 158 * ։ Տե՞ս Ծննդ., Ա, 8յ

* 2 Տե՞ս Ծննդ., Ա, 17»

* 3 3հտս, Ծ, 12։

** Տե՞ս Ժող., Ա, 5—6։

Էշ 155 *> Տե՞ս Եսայ., Ի»Դ, 24 (*)»

* 2 Սաղմ., ԺԸ, 7։

Էշ 157 *> Սաղմ., Ճ1 սԸ, 5—6։

* 2 Սաղմ., ՃԼԵ, 6։

*» Սաղմ., ԻԳ, 2։

• 4 Ծննդ., Բ, 7։

** Հմմտ. Զաք., ԺԲ, 1»

** Եսայ., Ծէ, 16 ։

Էշ 159 *• Հմմսւ. Ծննդ., Ա, 1»

• շ Հմմտ. Սաղմ., ՃԻ»Ը, 2, 8»
,3 Սաղմ., «Գ, 4։

՝* 4 Սաղմ., ՍԼԴ, 7։

Էշ 161 ** Հմմտ., Սաղմ., ՍԳ, 20։

•* Տե՞ս Ամովս, Դ, 18։

Էջ 165 *՝ Հմմտ. Ա Կողն)»., Ա, 21»
էջ 171 •«Հոովմ., Ա, 21»
էջ 178 •«Ծննդ., Բ, 5։

** Եփես., Բ, 2։

* 3 Հմմտ. Եփես., Զ, 12։

•* Սաղմ., ԾԼԴ, 7։

•* Սաղմ., Փսէ, 16—17»

*• Ամովս, Ե, 8»

* 7 Հմմտ. Ցող, ԼԸ, 29։

Էջ 177 *> Ծննդ., Ա, 16։

** Հմմտ. Ցովէլ, Բ, 81»
էշ 179 •։ Տե՞ս Ծննդ., Ա, 14։

282

Հմմտ. Հոովմ., Ա, 25։

Էջ 188 *• Աոակ., ԺՋ, 8։

Էշ 189 *՝ Տհ ք Ա Ծննդ., ԺԴ, 18յ

** Տե՛ս Ծննդ., Ի։

*® Տե՛ս Ջրւբ, ԼԲ։

** Տե՛ս Մաղաք., Ա, 11։

Էշ 191 •։ Տհն Ա. Կորնթ., ԺԳ, 11,

** Տե՛ս Ա Կոդնյ»., ԺԳ, 12 (մեծ տարթ.)։
էշ 205 *։ Աո Կորնթ., Գ, 19;
էջ 207 •• Հմմտ. Բ Կորնթ., ԺԲ, 4 (տարբ.)։

«Բ Կորնթ., ԺԲ, 4։

Էշ 218 *» Տեն Բ Կորնթ., Բ, 4։

Էշ 215 ** Հմմտ. Ա Կորնթ., Բ, 9։

Էջ 219 •> Տեն Ծննդ., ժէ, 14, Եյից., ԼԵ, 2։

«Մատթ., ԺԱ, 27։

Էջ 221 •• Հմմտ. Ա Կորնթ., ԺԵ, 24—25։

Էջ 223 •* Հմմտ. Եսայ., ԼԴ, 4, ԿԴ, 1, Սաղմ., ՂՋ, 5։

** Հմմտ. Եսայ., ԿԵ, 17, ԿՋ, 22, Ցայտն., ԻԱ, 1։

** Հմմտ. Ղ՚ուկ–, Ջ, 48—44։

Էջ 225 •։ Տհն Փիլխդ., Բ, 8։

«Հմմտ. Ա Տիմ., Բ, 6։

*» Հմմտ. Ղակ., Ք, 24։

** Ել1»Տ–, 13։

* 5 Հմմտ. Մատթ., Ե, 22։

** Ելից., Ի, 14։

** Հմմտ. Մատթ., Ե, 28։

•» Տհն Ելից., Ի, 7, Ղևտ, ԺԹ, 12»

*• Հմմտ. Մատթ՝, Ե, 84։

*>® Տեն Ծննդ., ԺԸ, 2—8։

»։> Հմմտ. Յակ., Բ, 28։

Հմմտ. Ղուկ., ԺՋ, 22—28։

• 13 Հմմտ. Մատթ., Ե, 8։

* ս Հմմտ. Մատթ., Ե, 7։

•» Տեն Ելից., ԻԳ, 5։

283

Տ*ս ԵէԻց., ԻԳ, 19;

• 17 Տն ր ս Եյւ1րո* օքփճ*, ԻԲ, 0։

• ս Հմմտ. Ղնա, ԺԹ, 18։

Էշ 227 •> Մատթ., ԻԲ, 37;

•«Մատթ., ԻԲ, 39։

•» Մատթ., ԻԲ, 40;

** Հմմտ. Մատթ., Ե, 17։

* 5 Տե\ւ Մատթ., Ը, 4։

•* Տե ք ս Տեսա, ԻԳ, 7։

• 7 Հմմտ. Մատթ., Ե, 34, 37։

Տե*ս Գոքծք առաք., ԺԱ, 6—7*

09 Հմմտ. Մստկ., է, 15։

Էշ 229 * 1 Տե*ս Մատթ., 0՝, 11։

02 Հմմտ. Ղավ., ԻԲ, 15։

* Տե ս Ղուկ., ԻԴ, 42—48։

•* Տե # ս Ղևա., Դ, 12։

•5 Տե ս Եբր., ԺԳ, 11—12;

* Հմմա. Սաղմ., ՝*Ը, 82։

• 7 Հմմա. Մատթ., ԺԲ, 40։

Էշ 281 01 Հմմա. Ծնճդ., Թ, 8—4, աԱև՝ Ղևա., ԺԷ, 11, 14։

* 3 Հմմա. Գոքծք աոաք., ԺԵ, 29։

** Տէ^ս Մատթ., ԺԵ, 11։

Տես Ա Տիմ*, Գ, 8—5։

• 5 Հմմտ. Ա Տիմ., Դ, 5։

*• Հմմա. Ա Կորնթ., Ժ, 27։

07 8ե ք ս Ա Կւտնթ., Ժ, 25։

** Հմմա. Հոովմ., ԺԳ, 21։

09 Հմմա. Ա ԿորՕթ., Ը, 18։

Էշ 288 01 Հմմա. Հոովմ., ԺԳ, 21։

•* Հմմա. Հոովմ., ԺԳ, 2։

* 8*ս Ա 8իմ., Դ, 4—5։

Էշ 285 •» 8ե ր ս Մատթ., ԺԹ, 12։

* է700դ,, Բ, 24—25;

** Մատթ., 8։

Էշ 287 01 Հմմա. Երկյւ. օյփն., Ա*, 88*

09 8&ս Եքկր. ՕրԻ#, Ա՝ւ 84։

09 8ե՚ս Եսայ., ԿՋ, 18։

«ԼաՆ Ա ԿոթՕթ., ԺԵ, 00< ո Տե'4 Փյդխկ,, ս, 28։
ա

* Ա Կրտճթ–, ԺԵ, 58։

** Բ ԿրտՕթ., Ե, 10։

Էջ 289 "Ա Կորնթ., ԺԵ, 4։

** Ա Կորն*., ԺԵ, 29։

•» Յովհ., Գ, 8։

*• Հմմտ. Ցովհ., Գ, 5։

• Տ Հմմտ. Ա Կոլւնթ., ԺԵ, 50։

Էջ 241 *՛ Հմմտ. Հոովմ., Ը, 5տ

* 5 Հմմտ. Հոովմ., Ը, Տհ
** Հմմտ. Ա Կոք նթ., ԺԵ, 52։
•* Տէս Յովհ., Ե, 28—29։

Էջ 248 •> Մատթ., Ե, 17։

** Եփես., Բ, 14։

Էջ 255 •> Հմմտ. Ցով«., ԺԲ, 36։

Էջ 257 " Մատթ., ԺՋ, 24։

** Ղակ–, Թ, 28։

ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ՏԵՔՍՏԻ ԾԱՆՌԹԱԳՐՈԻԹՑՈԻՆՆԵՐ

1. ԵզԶԻԿԻ ««Ան երկի միակ ձեոագիրը վերնագիր չունի։ Միայն սկզբում (կար
<միր թանաքով) նշված է «ԵրանէլոյՕ Եզնկա վարդապետի», ապա այլ ձեռագրով (ու սև թանաքով) փոփոխված է այնպես, ոք կարդացվում է՝ «Երանելուն Եզնակ վարդապետին Կողրացայ* (Մաշտոցյան մատենադարանի ձեո. >6 1097, էջ 187բ)։ Տպագրությունների մեջ հրատարակիչների կողմից դրվել են զանազան վերնագրեր (տե ք ս տպագրությունների ցանկը):

Մեր բանասիրության մեջ վերնագրի համար զանազան կարծիքներ են արտահայտվել։ Աոաջարկվել են բազմազան վերնագրեր։ Տե ք ս Նոր Հայկազյան բաոարան, քև 1-ին, էջ 11, Ն. Բյուզանդացի, «Քննասէր*, Ա, 1887, էջ 8, «Բազմավէպ», 1925, էջ 199—200, 1928, էջ 297, «Հանդէս ամսօրեայ», 1898, էջ 200^ Մ. Աբեղյան, «Հայոց հին գրականության պատմություն*, գիրք 1-ին, Երևան, 1944, էջ 128 և այլն։
Ներկա թարգմանության համար քանի որ հիմք ենք ընդունել վենետիկյան (սկզբնական) հրատարակությունը, թարգմանել ենք նրանում ընդունվածը՝ «Եղծ աղանդոց*–՜
«Աղանդների հերքումը*։ Էջ 7

2. Տեսագրում մասերի ու գլուխների բաժանում չկա։ Ջմյուոնիայի հրատարակության աոաջաբանում Հ* Նալյանը գրել է, որ տպագրման կարգադրության անելուց առաջ ամբողջ աշխատությունը բաժանել է 76 գլուխների («ճաո>–երի)՝ ընթերցողներին ձանձրույթից ազատ պահելու նկատառումով։ Այստեղ այդ գլուխներից յուրաքանչյուրը ներկայացված է առանձին վերնագրոփ Վենետիկյան 1826 թ. հրատարակության «Զեկուցման* մեջ նշվում է, որ բնագիրը հրատարակիչները բաժանել են գրքերի ու գլուխների։ Այդ բաժանումները նախորդից տարբեր են։ Այստեղ ամբողջ երկը բաժանված է չորս գրքի՝ առանձին վերնագրերով, յուրաքանչյուր գիրք էլ՝ աոանձին գլուխների, բայց վերջիններս առանց վերնագրերի եՕ։ Գ. 1»աչատրյանը պահպանել է այդ բաժանումները՝ յուրաքանչյուր գրքում թողնելով գլուխների նույն քանակը, սակայն կատարել է ներքին հատվածավորում, սակավ փոփոխություններ։ Նա այդ գլուխների մի մասն աոանձին-աոանձին վերնագրել է (1-ին
և 2-րդ գրքեր)։ Լ. Մարիեսը այս երկի բնագիրը հրատարակել է առանց մասերի բաժանելու. վենետիկյան 1826 թվականի հրատարակության գլուխներն ըստ գրքերի նշել է ուղղանկյուն փակագծերում։ Սակայն ֆրանսերեն թարգմանության մեջ այլևայլ բաժանումներ է կատարել, որոնց մասին այստեղ նպատակահարմար չենք համարում նշել։ Էջ 7

8. «Աղանդ* նշանակում է «սուտ կրոն*, «մոլոր հւսզատք*, «ընդունվածից շեղվող ուսմունք*, «հերետիկոսության*, «հերձված*, «կախարդանք*, «աղանդավորների խումբ*, «ընդհանրապես կրոն* և այլն։ Դա գործածված է նաև փիլիսոփայական

■286 –տա.

ր

զանազան ուսմունքների իմաստով։ Եզնիկն ալդ բաոը գործածել է տարբեր իմաստնեբրւվ («սուտ կրոն», «խոտոր հավատք», «հերձված», «փիւիսոփտյական ուսմունքդ
և այլն)։ Դրա հիման վրա էլ հրատարակիչները վերնագիր ընտրելիս օգտագործել Է& այդ րտոը։

«Հեթանոս» նշ. «այլազգի», «օտարազգի», «ոչ քրիստոնյա», «այլադավան»,
«կռապաշտ» ն այլն։ Հունարեն &օ\օհ («ժողովուրդ, ցեղ») բաոից է՝ փոխառված ասորերենի միջնորդությամբ (Հ. Աճաոյան, «Հայերեն արմատական բառարան», հ.
4-րդ, էջ 2ՑՑ)։ Էշ 7

4. Բնագրում՝ «մթարք», որ տարբեր կերս| է հասկացվել բանասիրության մեջ։
Այս բաոը Հայկազյան բառարանը էզակի ձևով («մթար») բացատրում է «մթագին ն մութն», «աղտոտ և աղտ» և հղում է «մթեր» բառին, սրան էլ այսպիսի բացա* արության է տալիս՝ «ռմկ. մութեր, մութ ու աղտոտ՝ կեղտոտ բաներ, կամ աղտ մթերեալ» (հ. 2-րդ, էջ 260)։ Ոմանք հակված են եղել «մթարք»–ը գրչի սխսղ համարելու։
Այսպես. Բաբկեն Վ.–ն նպատակահարմար է գտել ուղղել «մթեր», իբրև «աղտ մթերեալ» (տե ք ս «Բազմավեպ», 1907, էջ Ց12—Ց1Ց): Ապա նույնպիսի մոտեցմամբ
Ե. Դուրյանը («Ամբողջ երկեր», Զ, Երասաղեմ, 1985, էջ 405—406) առաջարկել է
«մթարք»–ը փոխարինել «մթերք»–ով % չկապելով «մութ» արմատի հետ, որպես «աղտին, ու բիժին մթերքն՝ որ բիբերում (այսինքն նայուածքին) շուրջ կը փալփլի ն»։ Իրավացի են այն բանասերները, որոնք գտնում են, որ «մթարք»–ը բնագրային բառ է ու ճիշտ է գործածված։ Դա կազմված է «մութ» արմատից, «ար»–ը ածանց է, իսկ «ք»–ճ հոգնակիության մասնիկն է, բառացի նշ. «մթություններ»։ Դրանով Եզնիկը նշում է աչքի աղտոտությունները՝ աղտն ու ճպուռը («գաղտն և զբիժն»), որոնք մթության են առաջացնում ու խանգարում տեսողությանը։ Ջմյուոնիայի հրատարակությունը «մթարքն»–ի փոխարեն անի «մռայլքն»։ Էջ 7

5. Եզնիկի «շողայցեն» բառաձևը մեր բանասիրության մեջ շատ վեճերի տեղիք է տվել։ Շատերը բառի այդպիսի գործածությանը տեղին չհամարելով, ենթադրել են, թե այդտեղ գրչագրական սխալ կա, և աոաջարկել են փոխարինել համապատասխան մի այլ ձևով, ինչպես՝ «լողայցէն», «գայցեՕ» և նույնիսկ «շաղախ իցեն»։ ճիշտ է այն մոտեցումը, ըստ որի «շողայցեն»–ը կասկածելի չի համարվում։ Բնագրում բառը նայն ձևով պետք է մնա և պիտի թարգմանվի ըստ գործածության։ Թարգմանելիս մենք կանգ աոանք «երևալ» իմաստի վրա։ Մեր դասական լեզվում «շողալ» բայն ունեցել է և «Երևալ» իմաստը, ինչպես բնորոշ փաստերով այդ մատնացույց է արել Հ. Աճաոյանը Լ. Մարիեսի աշխատությանը նվիրված իր համառոտ գրախոսականում (տե ք ս «Բազմավէպ», 1926, էջ 171)։ Էջ 7

6. Ձեռագրում և վենետիկյան սկզբնական հրատարակության մեջ «...եկին իչգոյէ
և ի գոյէ» նախադասությանը թերության անի (որը հիշյալ տպագրից անցել է և ուրիշ հրատարակությունների՝ Փարիզի, Պոլսի, Թբիլիսիի.–)։ Վերջին բառաձևը բացառականով չպետք է լինի, այլ՝ «ի» նախդիրով ու հայցականով՝ «ի գոյ»։ Ջմյաոնիայի հրատարակության մեջ ուղիղ է եղել։ Գ. Նահապետյանն առաջարկել է ուղղել հիշյալ ձևով («Ուղղագրութիւնք ազգային մատենագրաց», Վենետիկ, 1907, էջ 282), որը ընդունելի է համարել Ե. Փեչիկյանը («Բազմավէպ», 1928, էջ 800)։ Ուղղված է ն Գ. Խաչատրյանի հրատարակած բնագրում։ Լ. Մարիեսը ձեռագրում եղած բացա

287

քամյանի ձևը պահպանել է իր հրատարակածի մեջ։ Ե. Դուրյանը դեմ է եղել ուղդմանը («Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 406)։ Մենք թաբգմանել ենք ուղղվածի համաձայն։
Էջ7

7. Այն պատկերացումն է եղել, թե գոյության ունեն վերին մեզ չերևացող և ստորին՝ երևացող (տեսանելի) երկինքներ։ Ինչպես Եզնիկն է գրամ, երևացող երկինքն, իբր, ջրերից է կազմված։ Էջ 7

8* «Ամեն բան» մենք թարգմանել ենք «ամենայն» բաոը, որը կա տպագիր օրինակներում («...և երկիրը, և ամենայն ի նմանէ և ի նմա...»), իսկ ձեռագրում չկա։
Մտքից որոշակի երևում է պակասը, աստի այդպիսի լրացումը անհրաժեշտաբար է կատարվել։ Էջ 7

9* Աներևայթ-անմարմինները, ըստ Եզնիկի՝ հրեշտակները (ինչպես և դևերը) ա մարդկանց հոգիներն են, իսկ երևացող–մարմնավորները՝ մյուս բոլոր արարածները, որոնք մարմին ունեն և տեսաՕհփ են։ Էջ 7

10. Բնագրի՝ Զմյուոնիայի, Վենետիկի (և վերջինիս հետևողությամբ՝ արիշ) հրատարակություններում տպված է՝ «...ի գիտաթիւն իւրոյ անարար էաթեանն ժամանն ցացանել, և յիւրոց արարածոցն ի հաստումն ըստ խրաքանչիւր բնաթեանց ածել»։ Ձեռագրում պակասում է «ժամանեցուցանել» բաոը։ Բանասիրության մեջ իրավացիորեն առաջարկվել է անտեսել այդ բաոը՝ որպես անտեղի հավելում։ Հիշյսղ հատվածը տարբեր ձևով է հասկացվել, քանի որ, ըստ երևույթին, ձեռագրում էլ աղավաղում է եղել։ Օրինակ, մեզ էլ հավանական է թվում, որ «ի հաստատումն ածել» արտահայտության մեջ «հաստումն»–ի փոխարեն պիտի լիներ «հասումն», որպես
«կատարելություն, հասունության», ինչպես որ ընդունել է Լ. Մարիեսը «Լօ 0©
060...», 1924, էջ 176—177): Էջ 9

11. Զմյուոնիայի հրատարակությանն ունի «խորհիցէր զզօրաթենէն»՝ որպես
«մտածեր զորության մասին»։ Նախ այստեղ «խորհիցէր» քերականական ձևը անհարիր է բնագրին. դա հատուկ չէ դասական հայերենին։ Վենետիկյան սկզբնական հրատարակության մեջ քերականական ձևն ուղղված է՝ «խորհիցէ», խնդիրն էլ դըրված հայցական հոլովով՝ «զզօրութիւնն» («խորհիցէ զզօրութիւնն»), արտահայտությունն այդպես էլ ընդօրինակվել է Փարիզի, Պոլսի, Թբիլիսիի հրատարակություններում։ Բայ-ստորոգյալի խնդրի ուղղումը ճիշտ է, իսկ բայն էլ պետք էր դարձնել
«խորիցէ» (ինչպես որ արվել է հետո)։ Ձեռագրում հենց այդպես է, և այդ ձևով էլ ներկայացրել են մի շարք բանասերներ (Թ. հհտնյան, Ե. Փեչիկյան, Վ. ԱոաքևԱան,
Գ. |սաչատրլան, Լ. Մարիես)։ Բնագրում, իսկապես խոսքը չի վերաբերում «մտածել»
և հարանման արիշ իմաստներին, այլ՝ «թաքցնել», «պահել» նշանակություններին։ Դա պարզ երևում է նաև գործածված հոմանիշներից («խնայել», «պահել»)։ ճիշտ է նկատված, որ ավելորդ է դրված «սեպհականեսղ»–ը Զմյուոնիայի, Վենետիկի և այլ տպագրությունների մեջ։ Էջ 9

12. Այստեղ Լ. Մարիեսը բնագրում մի հավելում է կատարել՝ առնելով փակա
ղծի մեջ՝ «և ինչ յարարածոց որ չար է, այն ի չարէ արարչէ»։ Դա ավելի է պար* ղում միտքը, բայց բնագբական հիմնից զարկ է։ Էջ 9 ,

՜28Տ

ր

18. Բնագրում՝ «արանցն մոգաց»։ Ն. Բյազանդացին («Հայկական բառաքննութիւն», էջ 88—89) աոաջարկել է «արանցն» բաոաձևը դարձնել մեծատառով, որպեսզի հասկացվի «Արեաց»։ Նա բնագրային ուրիշ օրինակներով ապացուցում է, որ
«Սրանց» հավասար է «Արեաց» ձևին։ Հետագայում Գ. Գալեմբյարյանն աոաջարկել է «Արևաց» ձևը՝ գտնելով, որ «Յունացն հեթանոսաց» արտահայտությանը համապատասխանորեն պիտի հաջորդեր. «Արեացն մոգաց»։ Ե. Փէչիկյանը դա ընդունելի է համարում («Բազմավէպ», 1928, էջ 800)։ Գ. Խաչատրյանն «Արեացն» ձևը նշում է տողատակում, բնագրում թողնում է Եղածը, բայց թարգմանում է ըստ վերոհիշյալ ուղղման «պարսիկ մոգերն», (անդ, էջ 4)։

«Մոգ» նշանակում է «սուտ գուշակ», «հեթանոս մարգարե», «աստղագուշակ»,
«կրակապաշտ քարմ», «կախարդ», «պարսից կրոնավոր», «զրադաշտական կրոնի հետևող»։ Այստեղ գործածված է վերջին նշանակությամբ։ Էջ 9

14. Հերձվածող էին կոչվում եկեղեցու միությունից շեղված, պաոակտված մար¬
դիկ, կրոնական «մոլոր» ուսմունքների հետևողները, հերետիկոսները, աղանդավոր
(Ոտք։ Էշ 9 Հ&

15. Բնագրում՝ «հիւղ(ն)», որը հունարեն ճձղ բասն է։ Դա գործածվել է «նյութ» նշանակությամբ, այստեղ Եզնիկն այդպես էլ թարգմանել է։ Հունարենում նրա բան նշանակությունը եղել է «փայտ, վաոելափայտ, փայտանյութ, ատաղձ»։ Այդ բաոը փոխաբերաբար նշանակել է և «նյութ» (տե՜ս «Հայ. արմ. բարս», հ. 4-րդ, էջ 820)։
Էշ 9

16. Ըստ հների՝ «չորեքին բնաթխնքն» չորս տարրեր համարվածներն են հողը, ջուրը, օդը և կրակը։ Էջ 11

17. Բնագրի այս մասում անպարզություն կա։ Անտրամաբանական է դաոնում, երբ բանաար (=բանական) հասկացությունը վերագրվում է նաև «զգայականացն անշնչից»։ Այդ նկատառումով բանասերները փոփոխություններ մտցնելու անհրաժեշտություն են զգացել։ Ն. Ադոնցը, կանգ առնելով Լ. Մարիեսի խմբագրական առաջարկի վրա («զգայականացն անշնչից»–ի փոխարեն «զգայական ածն անշնչից»), գտնում է, որ դա ընդունելի չէ, քանի որ «Անշունչ զգայական ասելով Եզնիկը հասկանում է երկնի լուսաւորները» («Բազմավէպ», 1926, էջ 110)։ Լ. Մարիեսը հետագայում ուրիշ հավելում էլ է կատարել (էջ 12)։ Բայց դրանով էլ հարցը չի լուծվում։ Ե. Դուրյանը «զգայականացն» և «անշնչից» համարում է միմյանցից անկախ անդամներ (և ոչ թե լրացյալ-լրացամ), նրանց միջև «և» շաղկապ է դնում, տպա ենթադրում է, թե «բայ մը կը պակսի (և խնամ տանի) զգայականացն և անշնչից յիւրաքանչիւր կայանի» («Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 407)։ Գ. Խաչատրյանը, հետևելով նրան, բնագրում հավելում է արել՝ «և խնամ տանի զգայականացն զանշնչիցն» ու առանձին նախադասությամբ թարգմանել՝ «Եւ նա է, որ իր խնամքին աոարկայ կ՚ըճէ անբաններն ու անշունչները...» (էջ 6)։
ճշմարտությանն ավելի մոտ է Ե. Դուրյանի վերոհիշյալ առաջարկը։ Թարգմանելիս մենք ևս նկատի ունեցանք այդ, և «զգայական» բասն էլ թարգմանեցինք «անբանական»՝ ըստ Առձեռն բառարանի։ Էջ 18

289

18. Նկատի են տոնված երկիրն ու երկինքը։ Էջ 18

19. «Մեծ տան» այստեղ նշանակում է «աշխաըհ», «տիեզերք»; էջ 15;

20. Բնագրում ՝«նուաճէր»։ Հատվածի բովանդակության համաձայն բայը պետք՛ է լիներ ներկա ժամանակով, ինչպես նկատել և ուղղել են մի շարք բանասերներ։
Թաբգմանել ենք ըստ ուղղվածի։ Էջ 15

21. Այս բարդ նախադասությունը բնագրում սկսվում է «Եւ որ ի համազգեացն լծեալ են» պարզ նախադասությամբ, որտեղ խոսվում է կառքերի մասին, բայց բովանդակությունից երևում է, որ շարունակության մեջ նշվող համապատասխան գործողությունները վերաբերում են ոչ թե կառքերին, այլ՝ նրանց լծվող երիվարներին։
Մանավանդ «և երբեմն խորտակումն իսկ կաասցն գործեն» ձևակերպումը շատ որոշակի 9™19 է տալիս այդ . ոչ թե կառքն է խորտակում կառքը, այլ՝ ձիերը՝ կառքը։
Այդ պատճառով թարգմանության մեջ փակագծում ավելացրինք «նրանց երիվարները» արտահայտությունը, որ միտքը ճիշտ հասկացվի։ Էշ 17

22. Բնագրի «աո փաթի չծածկելու» արտահայտությանը Լ. Մարիեսը, ըստ իթ մեկնաբանության՝ ներկայացրել է այսպես՝ «աո փաթի <անփայթ> (ի) ծածկելու», որպես թե «անփոյթ ի ծածկելոյ» (էջ 14)։ Փոփոխության հարկ չկա, իմաստն էլ որոշակի է՝ «շտապելուց չծածկելով»; էջ 17

28. Տե՛ս ծան. 15; էշ 19

24. Այսինքն թե՝ այդպես խառնաշփոթ կերպով շարժվելով շարունակի գոյություն անենւպ։ Էջ 19

25. Բնագրում՝ «յազնաագոյնսն». ճիշտ կլիներ «զ» նախդիրով՝ «զազնուագոյնսն» ր ինչպես որ հասկացել էն արիշներն էլ (Գ. Գալեմքյարյան և այլն); էջ 19

26. Բնագրում՝ «սոագ»։ Վ. ԱոաքեԱանը գտնում է, որ այստեղ դա կարող է ունենալ «խելոք, իմաստուն» նշանակությունը («Գրաբարի հատընտիր», էջ 52)։
Էշ 19

27. Լ. Մարիեսը «ընդ Աստածոյ» արտահայտությունից հետո բնագրում փակագծում ավելացրել է՝ «երկացեալ դնել, նոցա արարիչ Աստաած» (էշ 15): Ավելի առաջ
Ն. Ադոնցը մերժել էր նրա աոաջարկած համանման հավելումը՝ «երևեալ, դնել նոցա արարչի լինել Աստուծոյ» («Բազմավեպ», 1926, էջ 108); Իսկ Ջմյաոնիայի հրատարակության մեջ այս հատվածից պակասում է այն մասը, որն ընկած է «անաանեն»
և «թէ ամենևին» բառերի միջև։ Մյուս տպագրերն ունեն և համապատասխան են ձեռագրին։ Նույն պարբերության վերջին նախադասությունից, իմիջիայլոց, Բուենոս
Այրեսի հրատարակության մեջ տպագրության ժամանակ դուրս է ընկել «Քանզի ոչ եթէ անիրաւութեամբ ինչ յաղթել շանամք, այլ...» մասը (էջ 11)։ Էջ 19

28. Բնագրում՝ «անսկզբնակից». Օշ. «հավերժաբար գոյություն ունեցողին դագա՜
290

հեռ եղող», «սկիզբ չունեցող գոյակից», «նա, որ, սկիզբ չունենալով, գոյության անի անսկիզբ աստծու նետ»։ Էջ 19

29. Բնագրում՝ «Զի ուբ եբկա ոք ի միասին իցեն, հաբկ է թէ իցէ ինչ՝ ոբ զւստանիցէ ի միջի»։ Լ. Մայփեսն այստեղ «ի միասին իցեն» արտահայտությունից հետո փակագծում ավելացրել է՝ «հարկ է թե մի միայն ոք իցէ, և ուր երկու ոք զատ իցեն»
(էջ 15), որը հունական աղբյուրների հետևողությամբ աոաջաբկել էր դեո իր նախորդ աշխատության մեջ։ Ն. Ադոնցը, անդրադառնալով դրան, այն կարծիքն է հայտնել, թե Լ. Մարիեսը ցանկացեւ է Ագամա նտ ոսին սրբագրեւ՝ Մեթոդիոսի հետ հաշտեցնելու համար («ԲազմԱրվէպ», 1926, էջ 110); էջ 21։

80. Այլ բառերով ու սեղմ ձևակերպումով կարէղի է ասել՝ «Պարունակալը պարունակ յալից մեծ է լինում»։ Էջ 21

81. Այսինքն՝ «...Եթե աստված փոքր լինելով «յուլեի մի մասի մեջ էր միայն...»*
էշ 21

82. Այս նախադասությունից հետո բնագրում Լ. Մարիեսը փակագծում ավեյացրեւ է՝ «զի բաւական եղև տանել զերկոսին» (էջ 16), որը ձեռագրական հիմք չունի։
Էջ 21

88. ձեռագրում՝ «ոբպէս զատիչ ի նմանէ», որտեղ ընդգծված բառը տեղին չ(է։
Այսպես է նաև Ջմյոանիայի հրատարակության մեջ։ Վենետիկյանամ ուղղված է
«զատ ինչ», այսինքն՝ «զատ կամ անջատ բան», որն ընդունելի է։ Էջ 21

84. Այսինքն՝ ջրերը ներծծված են հողի մեջ՝ խառնված նրա հետ։ Էշ 21

85. Եզնիկի «նա և բաժանելի ևս՝ թէ ի նմա իբրև ի տեղաջ էր» նախադասությունը տարբեր կերպ է հասկացվել։ Այստեղ ակնարկը վերաբերում է քննադատվող կարծիքից բխող հետևությանը, այն է* եթե հյուլեն աստծու մեջ տեղավորված լիներ, ուրեմն աստված պիտի բաժանման ենթարկվեր։ Էջ 28

86. Լ. Մարիեսը բնագրում «պատճառ չարեաց» արտահայտությունից առաջ ոիակագծում ավելացրել է «մարթ ասել՝ թե չէ» (էջ 16)։ Անհրաժեշտ չէ։ Էջ 28

87. Լ. Մարիեսը բնագրում «չկտրեն» ժխտական ձևը դարձրել է դրական՝ «կարեն»։ Ապա՝ «յաւրինեն» բառից հետո փակագծում ավելացրել է՝ «Թեպէտ և շինաւղացդ ընթերակաց իցեն բնաթիւնք զոր ի շինաածսն յաւրինեն» (էջ 17)։ Թարգմանելիս դրանք նկատի չենք ունեցել էջ 23

88. Բնագրի «քաղաքս», «տաճարս» հայցական ձևերից երևում է, որ հեղինակը մտածել է գործողության մասին, բայց բայը չի արտահայտել (կամ գուցե բայ եղել է, բայց դարս է մնացել ընդօրինակման ժամանակ)։ Հասկանալի դարձնելու նպատակով թարգմանության մեջ ավելացրինք։ Լ. Մարիեսը (հրատարակած բնագիր, էշ
17) «բնութեան գործ է» արտահայտությունը դարձրել է «բնութխնն գործէ»՝ մի կողմից նկատի անենսղով վերոհիշյալը, մյուս կողմից այն, որ ձեռագրում շարանակա

291

թյան մեջ «արուեստ» բաոը գրված է ոչ թե սեռականով, այլ ուղղականով՝ «արաեստըն»։ Բայց առավել ևս հենվել է Մեթոդիոսի երկի վրա՝ զուգադրելով վերջինիս հետ, և աշխատել է խմբագրել նրա ձևով (հմմտ. նրա թարգմանության ծանոթագրությունները, էջ 158—161)։ Վենեսփկյան հրատարակության մեջ «ոչ եթէ րնութեան գործ է» արտահայտության համեմատ «արուեստն» ներկայացված է «արուեստին» ձեվոփ Թարգմանել ենք ըստ վենետիկյանի։ Էջ 28

89. Հին հայերենում «արուեստ» բառը բազմիմաստ է։ Եզնիկը (և ոչ միայն նա) դա գործածել է թե ր «արվեստ» և թե՞ «արհեստ» նշանակություններով։ Այդ նկատառումով էլ թարգմանության վեջ պահպանում ենք նույն բառը։ Գա հենց այստեղ միայն մի իմաստով չի գործածված, շենքերի կառուցման մեջ և ր արհեստ կա, ն ր արվեստ։ Իսկ որտեղ «արհեստ» իմաստը հստակորեն տարբերվում է, տալիս ենք համապատասխան «արհեստ» բառով։ Էջ 28

40. Բնագրում՝ «արուեստն», որը տրամաբանական չէ, պետք է լիներ «արաեստագէտն», ինչպես նկատել են և ուրիշները։ Էջ 28

41. Բնագրում՝ «և ոչ արգասիս նխթ»։ Վերջին բաոը հետագայում մշտվել է
«նիւթոյ» ձևով՝ հասկացվելով «ոչ թե նյութի արդյունք» (տես վենետիկյան 1926 թ. հրատ., էջ 81)։ Ե. Դուրյանը, այդ ուղղումը կարևոր համարելով, միաժամանակ գըտնում է, որ ավելի ուղիղ կլինի կարդալ «և զարգսաիս նիւթոյ»՝ բնագրից դուրս գցելով «ոչ»–ը որպես գրչագրական սխալ («Ամբողջ երկեր», Զ, էջ 408)։ Եզնիկն այն միտքն է հայտնում, թե աստված ի վիճակի է ոչնչից ստեղծել գոյակներ, որոնք չի կարելի նյութի արգասիք համարել։ Հետնաբար բնագրում «ոչ» ժխտականի գոյությանը կասկածի ենթակա չէ։ ճիշտ է հասկացել Գ. Խաչատրյանը, որը «ոչ»–ը թողել է բնագրում, բայց արտահայտությունը թարգմանել է որոշ հավելումով՝ «և ոչ թէ ասոնք նկատել արգասիք նիւթի» (էշ 18)։ Լ. Մարիեսը թողել է նույնությամբ՝ առանց առաջարկված փոփոխությունների (էջ 17)։

Ն. Ադոնցը «արգասիք» բառը («արգասիք անձանց») բացատրում է «հատկություն» («Բազմավէպ», 1926, էջ 109)։ Գա մեր մատենագրության մեջ գործածված է
«գործ, արդյունք, պտուղ» նշանակությամբ։ Փոխառություն է հունարենից, որտեղ ճբօ> ձևով նշանակել է «աշխատության, աշխատանք, արտադրություն, աշխատության արդյունքը (ամեն տեսակ բանի, նաև հողի համար ասված), վաստակ, շահ», ծագում է «գործ, «աշխատել, գործել, հող մշակել» բառերից (Հ.

Աճաոլան, «Հայեբէն արմ. բառ.», հ. 1-ին, էջ 641)։ Էջ 23

42. Բնագրում՝ «անձինք»։ Այստեղ «անձն» բաոը չանի մասնավորապես անձի նշանակություն, այլ գործածված է «առարկա, գոյակ, գոյացության» իմաստով։ Հայկազյան բառարանը «անձն» բառի բազմաթիվ իմաստների հետ նշում է նաև՝ «իսկութիւն գոյաար իրաց. գոյացաթիւն հակադրեալ ոչնչի և պատահման...» (հ. 1-ին, էջ 198)։ Հենց տս վերաբերում է հիշյալ գործածությանը։ Այսպիսի նշանակությամբ
Եզնիկը գործածէղ է նաև «բնութխն», «անձնաար», «գոյութխն» բառերը։ Էջ 25

43. Ջմյուոնիայի, Վենետիկի (և սրանից ընդօրինակված) հրատարակություններում այս նախադասության վերջում կա «չար» բաոը («և չաբ»), որը ձեռագրում չկա։

Նկատի ունենալով ձեռագիրը՝ թարգմանության մեջ այն չարտահայտեցինք։ Էջ 25
292

44. Այսինքն՝ քարերի# շենք կառուցողը բան նյութը (քարերը) չի ստեղծում, այլ դրանք շարում, դասավորում ու կերտում է շինությունը։ Այդպիսով նա դաոնամ է ոչ թե քարեր ստեղծող, այլ՝ շենք կերտող։ Էջ 27

45. Ձեռագրում այս բառը չկա։ Տպագրում ավելացված է ըստ անհրաժեշտության (Ն Մարիեսը չի ավելացրել)։ Շարունակության մեջ «այլ» բառից հետո տպագրված օրինակներում (բացի վերջինից) կա «զի», որի ավելացման հարկ չկար։

Էջ 27

48. Բնագրում՝ «երևեսցին», որը չի պատշաճում նախադասությանը։ Ենթադրելով,
«բ դա եղած պիտի ւինի «երեին»՝ թարգմանեցինք «երևում են»։ Էջ 27

47. Վենետիկյան (և ուրիշ) տպագրությունների մեջ «ասասցաք» բառից հետո միջակետ է դրված, այդպիսով «որպէս» բառը հարադրվել է հաջորդ «զի» բառին։
Ավելի ճիշա կփներ միջակետը դնել «որպէս» բառից հետո, իսկ աոաջինը սրանից տրոհել բութով, ինչպես վարվել է Լ. Մարիեսը (հմմտ. ձեռագրի հրատարակությանը, էջ 19)։ Թարգմանել ենք հիշալ փոփոխությամբ։ Էջ 27

48. Վենէտիկի սկզբնական (և ուրիշ) տպագրության մեջ՝ «էր»։ Այդպես է նաև ձեռագրում։ Զմյուռնիտ;ի հրատարակությանն ունի «է», որը ճիշտ է։ Գ. ԻՈսչատրյա
Օը ներկայացրել է ազդված ձևով։ Էջ 27

49. Բնագրի այս մասում «բնութիւն» բառը գործածված է «տարր, մարմին» իմաստոփ էջ 29

50. Ձեռագրում՝ «տածեն», որը տպագիր օրինակներում ճիշտ կերպով սրբագըրված է «ածեն»։ Սա էլ, նախադասության մտքից ելնելով, թարգմանեցինք «մղել» բառով։ Էջ 29

51. Ձեռագրում և տպագրությունների մեծ մասում այս բառը դրւ(ած է սեոականտրական ձևով՝ «հիւղեայն», ու այդպիսի գործածությամբ չի համապատասխանում նախադասության մտքին։ Հ. Աճաոյանը ճիշտ մոտեցմամբ աոաջարկեւ է նրա մոտ ավելացնել «ի» նախդիրը՝ բառը դարձնելով բացաոական հոլովով («Քննաթիւն Ա համեմատտթիւն Եզնկայ նորագիւտ ձեռագրին», էջ 84—85)։ Եվ ճիշտ են վարվել այճ բանասերները (Գ. Խաչատրյան, Լ. Մարիես), որոնք բնագրում այդ փոփոխությանդ կատարել են։ Թարգմանել ենք ուղղումով։ Էջ 29

52. Ձեռագրում և տպագրությունների մեծ մասում «յորժամ» բառից հետո կա
«զի», որը տեղին չէ։ Հետագայում բանասերները (Գ. Խաչատրյան, Լ. Մարիես) հանել են։ Էջ 29

004

“1

53. Բնագրում՝ «չէր անարար»։ «Չ» ժխտական մասնիկը, հետագայում տեղին չհամարվելով, որոշ տպագրություններում վերացվել է; Ալդ ուղղումը ընդունելն են համարել և ուրիշները (Ե. Դուրյան, Գ. Խաչատրյան)։ Իսկ Լ. Մարիեսը նպատակահարմար է համարել խմբագրել այսպես՝ «ոչ իցէ հխղն անարար» (տե ր ս հրատ, բնագիրը, էջ 20, թարգմ. և ծան., էջ 185)։ Մենք թարգմանեցինք ըստ «էր անարար» ուղղման։ Էջ 29

54. Տպագրի «և պարզականքն ևս անարարք» արտահայտության դիմաց ձեոագիրն ունի «և պարզականքն և անարարքն»։ Ձեոագրի նը հասկանայի չէ։ ճիշտ են վարվել հրատարակիչները՝ ուղղելով վերոհիշյալ ձևով։ Լ. Մարիեսը, սակայն, իր հրայոարակած բնագրում թողել է նույնությամբ (էջ 20)։ Էշ 29

55. Այսինքն՝ աստված և չորս տարրերը։ Էջ 29

56. Բնագրում՝ «անձնաար», այսինքն՝ «գոյ», «գոյություն ունեցող էակ», «գոյակ», «գոյացություն» (սուբյեկտ), որին Եզնիկը հակադրում է բարքը որպես ոչ այդպիսին, այլ իբրև նրա վարվեցողության արդյունք, արգասիք, հետևանք։ Էշ 81

57. Բնագրի «արարիչ» բաոը Գալեմքյարյանն ուղղել է «չար»։ Այդ բաոը պետք է մնա, հավելում պետք է տրվի աոանց դրա փոխարինման։ Բացի դրանից, բաոերի բնագրային դասավորությամբ միտքը պարզ չէ։ Նախադասությանը հասկացվում է հավելումով և բաոերի վերադասավորությամբ։ Թարգմանել ենք այդպիսի փոփոխությամբ։ Էջ 31

58. Ձեոագրում՝ «վրէժս պահանջիցէ»։ Տպագրությունների մեծ մասն անի
«վրէժս պահանջէ»։ ճիշտ են վարվել այն բանասերները (Գ. Խաչատրյան, Լ. Մարի ես) , որոնք ուղղել են ըստ ձեոագրի։ Իսկ հաջորդ նախադասության մեջ նույն բայը ձեոագրում ներկայով է դրված («վրէժս պահանջէ»), որը, սակայն, վենետիկյան (և սրան հետևած) հրատարակություններում դարձված է ստորադասական էսաս ջին ապաոնիով («վրէժս պահանջիցէ»)։ ճիշտ է ձեոագրի ձևը, որպիսին անեն այլ տպագրություններ (Ջմյուոնիայի, Փարիզի՝ վերջին)։ Էջ 81

, 59. Ձեոագրում՝ «յաստուածպաշտութեան», որից հետո միջակետ է դրված։ Դա
նշանակում է, որ այդ բաոը լրացում չէ «յօրինակէ» բաոաձևի համար։ ճիշտ է վարվել Լ. Մարիեսը, որ չի հետևել տպագրություններին, որտեղ աոաջին բաոի նախդիրը պակասում է։ Բայց նա չպիտի անտեսեր կետը։ Էջ 83

60. Տպագրություններն ունեն «զի եթէ»։ Ձեոագրում «զի» չկա։ Լ. Մարիեսն իրավացիորեն անտեսել է այդ հավելումը (տե՛ս բնագրի հրատարակությանը, էշ
22): Մենք ևս բաց թողեցինք։ Էջ 33

61. Կամքի ազատության ստացողը մարդն է։ Ավելի հասկանալի դարձնելու համար համապատասխան բաոը նշեցինք փակագծում։ Ի դեպ, Ջմյուոնիայի հրատարակության մեջ կա «մարդ» բաոը։ Էջ 85

«Օձ

ր

62. Այ^իէկբն՝ մնացած բոլոր Ազատածները, բացի մարդուց։ Այդ պատճառով էք բնագրում «այլն» բաոը պիտի հոգնակի բվով լինեք՝ «այլքն», այդպես էլ «ծաոայէ»
«ծառայեն»; էջ 35

63. Բնագրում՝ «համակեբտս»։ Ե. Դաբյանը նախընտրելի է հանաքում «համակերպս» ուղղումը (անդ, էջ 408), ոքը թարգմանության մեջ արտահայտեցինք «նայն կեքսք» ձևով։ Էջ 35

64. Բնագրում՝ «զայլսն ամենայն», ոոը հայցականով է արտահայտված։ Այդպի-է սի գործածությանը կապված է նախոըդ նախադասության «տեսանեմք» բայ-ստոբոգ-ք յալի հեսս «Ջայլսն...» ևս մտածվել է որպես նբա ուղիղ խնդիբ։ Կատակում չստեղծելու և միտքը հասկանալի դարձնելու նպատակով թարգմանության մեջ ներկայացված է անկախ ձևով։ Էջ 35

65. Ե. Դաոանը «համակեբտս»—«համակերպս» ուղղումից հետո տրամաբանական է գտնում հաջորդ նախադասության «գովեմք» բայ-ստոբոգյալն աբտահայտել ժխտական ձևով՝ ավելացնելով «ոչ» (անդ, էջ 408)։ Լ. Մաբիեսը բնագբտմ փակագծում կատարել է այդ հավելումը (էջ 23)՝ ձեռք չտալով, սակայն, «համակեբտս»–ի(և
Մտքից պաըզ եբևում է, ոբ «գովեմք»–ը բնագբամ ճիշտ է գոբծածված և ժխտական ձևով չպիտի լինի։ Եզնիկն ասում է, թե աբաբածնեբը գովում ենք նըա համաբ, ոբ նքանք պահում են հբամաննեբի սահմանները (այսինքն՝ ինչպես հրամայված է, այնպես էլ վաբվամ են)։ Գովեստը չէբ լինի, եթե հակառակ ձևով վաբվեին։ Էջ 35

66. Լ. Մաբիեսը, ըստ իբ մեկնաբանության, բնագրի «չախոբժէբ» ձևի ժխտական մասնիկը հանել է (էջ 24)։ ճիշտ չէ։ Այստեղ բայը ժխտական իմաստ ունի, աստի Ժխտական մասնիկը պիտի պահպանվի։ Էջ 37

67. Ջմյուոնիայի հրատարակության մեջ բնագրի «<ևոել» բայի դիմաց կա «հակել», ոքը կբկնված է նույն հատվածում՝ «հակիցի» ձևով։ Դա անհբաժեշտ փոփոխություն չէ։ Բնագրայինը հասկանալի է։ Էջ 37

68. Այստեղ ակնաբկփսմ է ծաոի պտղից չուտելու պատվի բանի ու նբա խախտման աստվածաշնչական աոասպելը։ Էջ 37

69. Ձեռագրում՝ «անաբաբիչ։ Տպագրում ճիշտ կերպով ուղղված է «անաբա^ ինչ», ոքը և թարգմանել ենք։ Էջ 37

70. Ձեոագբամ չկա «կաբէ ոք»։ Տպագրում ավելացված է, որպես և թարգմանել ենք; Լ. Մաբիեսը, ըստ իբ մեկնաբանության՝ փակագծում «զմաբդն ցացս/նեւ» արտահայտությունից հետո գբել է իբ խմբագրած ձևակերպումը՝ «այլ զի մարդն՝ ըստ
Ուբուք վաբդապետութեան, և ոչ բնութեամբ, ստունգաաբ եղև՝ կաբէ ոք ցացանել» էծ (24)։ Դա աբված է Մեթոդիոսի եբկի բնագրի հիման վբա (տես Լ. Մաբիեսի թարգմանության ծանոթագրությունները, էջ 170)։ Էջ 37

71. Բնագբի այս հատվածն աղավաղված է։ Ձեռագրում և տպագրություններում այն հետևյալ տեսքն ունի՝ «Եթէ այնպիսի ինչ բնաթիւն մաբդոյն աոեալ էբ, ապա ոչ

295

ի բնրսթենէ արարածոյ և յաստաածեղէն գրոց նմա վարդապետաթիւն ընծայանայը»։
Սա հասկանալի չէ և այս վիճակում տրամաբանորեն չի կապվում շարունակության իետ։ Թարգմանելիս վերափոխել ենք՝ օգտվելով Գ. Դալեմքյարյտնի վերակազմածից
(«Նորագոյն աղբերք...», էջ 64), բայց ժխտական մասնիկը տարածել ենք նաև
«ընծա յա նայը» բայ ֊ստորոգյալի վրա, իսկ «վարդապետուհի ւն» բառն էլ ներկայացրել ենք նրա մի մասնավոր իմաստով։ Էջ Ց7

72. Բնագրում այս նախադասությանը սկզբնամասում անի «ոչ նթէ» ժխտական շաղկապը, որն ավելորդ է դաոնում շարունակության «մի>է»–յւ հանդեպ (հմմտ. նաև

Թոոնյան, անդ, էջ 18)։ Էջ 89

73. Խոսքը աստվածաշնչական առասպելի օձի մասին է, որը Եվայից իմանա
(ով, թե պատվիրանազանցությանը չարիք կբերի, խաբեց նրան (տե՛ս Եննդ., Գ, տե\ւ նաև ծանք. 79)։ Էջ 39

74. Այսինքն՝ սատանան իմացավ, որ եթե մարդը արհամարհի աստծու պատվիրանը, չարիք գործած կլինի, աստի և համոզեց մարդուն, որ այդ քայլը կատարի, քանի որ դրանով կպատժվեր, իսկ սատանան տզամ էր, որ մարդը պատժվեր։
Էջ Ց9

75. Ձեռագրում չկա «զալն յտոաջադրեաց մարդոյն»։ Էջ 89

76. Բնագրում՝ «ժտեցոյց», որը հասկանալի է. դրա դիմաց Զմյուոնիայի հրատարակությունն անի «հրապարեաց»։ Իզուր է փոխված։ Էջ 41

77. Բնագրի «այլ կարծեօք ի թեթոա մատացեալ» արտահայտության մեջ
«թեթոա» –ը անստույգ բառ է համարվել, և դրա վերաբերյալ զանազան կարծիքներ են արտահայտվել։ Նախ Զմյուոնիայի հրատարակության մեջ դրա փոխարեն դրվել է «ի դերևս»։ Հայկազյան բառարանը «թեթաք» ձևով անհայտ բան է համարում՝ կասկածանքով բացատրելով «երկբայելի փորձ» (հ. 1-ին, էջ 805)։ Թ. Թաւնյանը բացատրում է «տարակուսխ, փորձ փորձելով» («Հատընտիր...», էջ 15)։ Գ. Նահապետյանն առաջարկում է ուղղել «ի թերևս» («Ուղղագրութխնք...», էջ 284)։ Ե.
Փեչիկյանը մերժում է այս առաջարկը («ԲազմավԷպ», 1928, էջ 828)։ Ե. Գարյանը նշում է, որ գուցե կարեյի լիներ կարդալ «այլ կարծեօք և թեթևս մատուցեալ»։ («Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 409)։ Հ. Աճաոյանը «թեթուս»–ը վերցնում է «թեթա» ձևով («թեթոա»–ը հոգնակի հայցականն է), «կարծիք, կասկած» նշանակությամբ, կազմված է
կամարում «թէ»–ի կրկնությամբ՝ ձայնավորի փոփոխումով («Հ. արմ. բառ.», հ. 2-րդ, էջ 1178—1179)։ Այսպիսով «ի թեթոա մատացեալ» պետք է նշանակի «երկբայելով, տատանվելով»։ Վերոհիշյալ արտահայտության մեջ «կարծեօք» բառաձևը հոմանիշ է
«ի թեթոա մատացեալ»֊ին։ Այդ նկատառումով էլ թարգմանեցինք «կասկածելով ու երկբայելով։ Էջ 41։

78. Բնագրում՝ «ի փայտ էն», ոբը, ըստ հատվածի բովանդակության՝ նշանակում է ոչ թե «փայտից» առհասարակ, այլ «այն ծառից», որի պտուղն արգելված էր ուտել։ Էջ 41

79. Այս դատողությունների հիմքը սատանայից մարդու խարվելուն, պատվիրա* նազաճց լինելուն (արգելված պտուղը ճաշւսկելուն) և պատիժ կրելուն (մահկանացու յրսոնալան) վերաբերող աստվածաշնչական առասպելն է (տե ք ս Ծննդ., Բ, Գ)։
Էշ 41

80. Բնագրում՝ «վասն ընդ անագորոն թշնամութեան ընդ մարդոյն ու ներդ»։ Ե.
Դուրլանն աոաջարկել է ջնջել աոաջին «ընդ»–ը (անդ, էջ 409), որը մինչև այդ Թ.
Թոոնյանն ավելորդ համարելով՝ աոել էր փակագծի մեջ (անդ, էջ 16) ։ Կարելի էր
«վասն»–ը ավելորդ համարել՝ հասկանալով այսպես՝ «մարդու նկատմամբ ունեցած դաման թշնամության դիմաց»։ Իսկ եթե «փսսն»–ը պահպանվում է, և նրանից հետո եղած «ընդ»–ն է ջնջվում, ապա այդ դեպքում «թշնսւմաթեան» բառաձևը պետք է դնել հայցական հոլովով՝ որպես ունել բայի խնդիր։ Այսպես, «վսւսն անագորոն թշնա* մաթիւն ընդ մարդոյն ունելոյ» (տես նաև Թ. Թոռնյան, անդ, էջ 16) ։ Ալս պատկերացմամբ էլ թարգմանեցինք։ Բնագրի «անագորոն» ձևը ավելի ընտիր կւիներ «անագորոյն» ձևով, ինչպես որ է. Մարիեսն էլ սրբագրել է։ Էջ 41

81. Ջմյուոնիայի հրատարակության մեջ այս մասում կան հավելումներ։ Բս* դ աոանց այդպիսի հավելումների էլ մինչ այդ շարադրվածից, ինչպես և հենց հաջորդող նախադասությունից պարզ հասկացվում է այն, ինչ նպատակով որ արված էն դրանք։ Էջ 41

82. Բնագրում՝ «զընկէց»։ «Ջընկենալ» բառն ուղղակի առումով նշանակում է «մի կողմ գցել, դեն նետել» և այլն։ Ընդհանուր իմաստից ելնելով՝ թարգմանեցինք «ար* համարհել» բայով։ Ջմյուոնիայի հբատաբակություճը դրա դիմաց ունի «կոխեաց»։
Էշ 41

83. Բնագրում՝ «չարչարիչ», որի փոխարեն Ջմյուոնիայի հրատարակությանն ունի
«չարի արարիչ»։ ճիշտը աւսսշինն է, որը և թարգմանել ենք։ Էջ 4Ց

84* Բսսսսցի՝ «հասավ սատանայի գիտակցությանը» էջ 43

85. Բնագրում՝ «ի չարարարել»։ Հայկազյան ե Առձեռն բառարանները «չարարարել» բառ չեն ճանաչում, անեն «չարարարել»։ Նորայր Բյազանդացին «չարարարել»^ որպես «չարարարել» ստուգեւի է համարում՝ հակված լինելով այդպիսի սրբագրության։ Նա հիշեցնում է «բարերարել» բայի գոյությանը՝ որպես զուգահեռ փաստ «չարարարել» բայի կազմության («Նախնիք», էջ 181, մանրտժապավենից):
Մեզ հավանական է թվամ «ի չարարարել»–ը, և այդ մոտեցմամբ էլ թարգմանել ենք։
Էջ 48

80. Բնագրի «զօրաթխն» բառը այս դեպքում գործածված է «էության» նշանակությամբ։ Էշ 45

87* Մեր հին մատենագրության մեջ Գիր կամ Գիրք է անվանվում Աստվածս^ շունչը կամ Ս. գիրքը։ Այստեղ Եզնիկի երկի բնագիրն անի «Գիր»՝ հիշյալ նշանակող թյամբ։ Էշ 45

1

88. Ձեոագիրը չանի «ըստ ձեզ»։ Տպագրություններում ավելացված է՝ միտքը ավելի հասկանալի դարձնելու նպատակով։ Էջ 45

89. Բնագրի «արդ զայն ասացէք» արտահայտության դիմաց Ջմյոանիայի հրատարակությունն ունի «արդ մեզ ասացէք»։ Էջ 45

90* Բնագրում հոգնակի թվով է՝ «ի լասսթեանցն»։ Էջ 45

91. Բնագրի «զի աոաւելութիւն բարերարութեան նորա յայտնի լիցի մարդկան» ձևակերպումը ուղղակիորեն պետք է թարգմանվի այսպես՝ «որ իր բարեբարո ւթյաճ
«սոավելությանը հայտնի լինի մարդկանց»։ Սակայն թարգմանել ենք ազատ՝ հատ* վածի ընդհանուր բովանդակությունից ելնելով։ Էջ 45

92. Բնագրում՝ «զի մխ գրազումս սպանանիցէ», որը բաոացի կթարգմանվի «որ շատերին չսպաներ»։ Խոսքը սատանայի արարքի մասին է։ Ըստ հայտնի աոասպելի՝ սատանան ոչ թե անմիջականորեն սպանում է մարդկանց, այլ, խաբելով աոաջին ստեղծվածներին (Եվային, ապա և Ադամին)՝ օրինազանցությամբ նրանց մահկանացու դարձրեց, այսինքն՝ այդպիսով մահվան պատճաո դարձավ։ Այդ նկատաոումով վերոհիշյալ նախադասությունը նույնությամբ չթարգմանեցինք, այլ ներկայացրինք «որ շատերին մահվան պատճաո չլիներ» ձևով։ Էջ 47

9Ց. Բնագրում «զի մխ կարծիցի...» նախադասությանը նպատակային բնույթ »* նի («որ չկարծվի...», կամ՝ «ոբ չկարծվեր...», սակայն նախորդող նախադասությունների կապակցությանն այնպիսին է, որ հնարավոր չէ թարգմանելիս ամբողջության մեջ պահպանել այդ բնույթը։ Նախոբդ նախադասաթյաննեբին հաբմարեցնելա համար փակագծում հավելում կատարեցինք՝ «և պատշաճ չէր»։ Էջ 47

94. Այսինքն՝ Ադամի ա Եվայի դիմաց (ըստ աոասպելի)։ Էջ 47

95. Բնագրում՝ «յորժամ մրցել ընդ բանսարկուին մարտնչիցի», որը բաոաց|ւ նշանակում է «երբ բանսարկուի հետ կովի»։ Ջեոագրում «մարտնչիցի» ձևի դիմաց կա «մարտ չիցի» (բաոը կիսված է, և Ն տաոի տեղը երևում է)։ Հրատարակիչներ դարձրել են «մարտնչիցի»։ Հ. Աճաոյանն այն կարծիքն է հայտնել, թե «մրցելմարտչիցի» ձևերում երկու ուղղում պետք էր կատարել՝ աոաջինը դարձնելով անցյալ դերբայ («մրցեալ»), իսկ երկրորդը՝ «մարտնչիցի», այսինքն ընդունելով «մաթ տընչիցի» ուղղումը՝ պետք է սրբագրել նաև «մրց1ղ»–ը։ Ապա նշում է, որ միաժա* մանակ երկու ուղղումը հավանական չի լինի, ուստի ավելի լավ է աոաջին բաոը թողնել նույնությամբ, իսկ մյուսն ուղղել «մատչիցի» («մրցեր., մատչիցի»)«Քննութխ*
և համեմատաթխն Եզնկայ նորագիւտ ձեոագրիճ», էջ 86—87։

Ե. Գուրյանը ևս անդրադարձել է դրան՝ գրեւոփ «մրցել... մարտնչիցի. հայեր# չէ։ Պէտք է կարդալ մատչիցի» («Ամբողջ էրկեբ», Ջ, էջ 409)։ Այդ փոփոխություն* ընդունել է նաև Գ. Խաչատրյանը և արտացոլել բնագրի մեջ՝ տողատակում նշէզով տպագրի «մարտնչիցի» ձևը որպես սխալ (տե՛ս Բուէնոս-Այրէսի հրատ., էշ 28)։
«Մրցել... մատչիցի» հասկացվել է «մոտենա կովերս»։ I

298

Լ. Մարիեսը բնագրում ներկայացրել է տպագրվածի ձևով (անդ, էջ 80)։
ճէւշտը տպագրվածն է՝ «մրցել... մարտնչիցի»։ Բանն այն է, ոբ դասական հայերենի համաբ խորթ չէ բայի դիմավոր ձևի վրա նայն կամ հոմանիշ բայի անորոշ դերբայը դնելը՝ որպես ավելադրություն։ Այսպես. «Շինել շինէին ի պաշտօն դիւաց...»
(Ագաթ., էշ 298), «Այն ամենայն ի ձեոն այլոց՝ գրել գրեցաւ» (Բազ–, III, Ա), «Աճել բազմացավ» (Բազ., III, Գ) և այլն։ Վերոհիշյալ այսպիսի դեպքերից մեկն է։
«Մրցել» և «մարտնչեր» հոմանիշներ են։ Այդ նկատառումով էլ մենք թարգմանել ենք ըստ տպագրվածի։ Էջ 47

96. Բնագրի «ի հրահանգս կասանոցաց» արտահայտության մեջ «հրահանգ» բառը «հանդես, մրցասպարեզ» իմաստով հոմանիշ է «կուսանոց» բառին, և վերջինը աոաջինի մոտ սեռականով ավելադրության է։ Թարգմանել ենք այդ մեկնաբանությամբ։ Համապատասխանեցնելով «աշխարհ» բառին՝ արտահայտել ենք եզակի թվով՝
«ի հրահանգս կոաանոցաց»—«մրցասպարեզում»։ Էջ 49

97. Տպագրում այս պարբերության սկզբում ավելացված է «ասեմք», որը ձեռագրում չկա։ Լ«Մարիեսի հրատ սղոսկածի մեջ այդ հավելումը չի կատարված։ Էջ 49

98. Տպագրում (բացի փարիզյան 1959 թ. հրատարակությունից) ավելացված է
«ևս», որը ձեոագիրը չաճի։ Էջ 49

99. «Սահմանել» բայով թարգմանեցինք բնագրի «դնել»–ը, որը, իմիջիսղբՅ, բաց է թողնված Բաենոս-Այրեսի հրատարակության մեջ։ Էջ 49

100. Զմյաոնիայի հրատարակության մեջ բնագրի «ընդէ՞ր» բառից առաջ ավելացված է «քանզի», որը ձեոագըում, վենետիկյան և ուրիշ տպագրություններում չկա։ Էջ 49

101. Այսինքն՝ այնպիսի մաբդա, որը կարծում է, թե չարիքը կամածին չէ, այլ ի բնե է։ Էջ 49

102. Այսինքն՝ եթե ծաասն չի հնազանդվում, նրան ծեծելով են հնազանդեցնում։
«Ընդ մկանունս», բառացի՝ «թիկունքով», «մկաններով»։ Էջ 51

108. Ջեոագրամ՝ «այլուստ», տպագրում՝ «յայլոատ»։ Բուենոս—Այրեսի հրատարակության մեջ ձեռագրի այդ բառը տողատակում սխալմամբ նշված է «սղլուր»
(էջ 29)։ Էջ 51

104. Ջմյառնիայի հրատարակությունն այստեղ ունի «ցասնու և զայրանալ»։
Էջ 51

105. Այստեղ բնագիրն անի «ի պէտս ար արան» արտահայտությանը։ Ջմյաոնիայի հրատարակության մեջ ավելացված է «մարդկան» բառը՝ «ի պէտս մարդկան Աւրսյ* բան»։ Դրանով ընդգծվում է, որ խոսքը մարդկանց կարիքների մասին է։ Էջ 51

106. Բնագրում՝ «արջառ»։ Դա մեր հին լեզվում արդի Տեղ իմաստը չի արաւս

հաւտել, աԱ ունեցել է ավեփ լալն նշանակության՝ «տատդ». ընդհանուր անուն կովի, ցուլի, եզան, հորթի և երինջի» (Հ. Աճաոյան, «Հայ. արմ. բաո.», «. 1-ին, էջ 738)։
Էջ 51

107. Բնագրի «մինչ ըստ Աստածոյ երկիսլին սահմանս արտաքոյ ելեալ անսաստէ» նախադասությանը Ջմյաոնիայի հրատարակության մեջ հետևյալ տեսքն ունի՝ «մինյ ըստ Աստածոյ երկիսլին սահմանաց արտաքոյ ելեալ անսաստ է»։ ճիշտն աոաջինն է, որը և թարգմանել ենք։ Էջ 51

108. «Թերիակն» (գրաբ. «թերիակե, թիտակէ», նշ. «դեղթափ, հակաթույն՝ օձի կամ այլ զեռունների մարմիններից պատրաստված»։ Այստեղ Եզնիկն ընդգծում է օձից լինելը^ |է2 53

109. Ձեռագրում՝ «նա աւանիկ տեսանեմք ի հնարագիտութենէ թռվռաց զգաւնացեալ, իրրև զչուան խաղալիկ է նոցա»։ Տպագրվածում հրատարակիչների կողմից
«իբրև» բառից առաջ ավելացված է «և», որի կարիքը չկա։ Դրանից, սակայն, Լ. Մարիեսը ձեռնպահ է մնացել (տես փարիզյան 1959 թ. հրատ., էջ 82)։ Էջ 58

110. Բնագրում բայը հոգնակի թվով է դրված՝ «չմեղանչեն րնակչացն»։ Դա ճիշտ կլիներ, եթե վերևում «օձ» բառը հոգնակի թվով գործածված լիներ։ Նկատի ունենալով, որ «օձ» բառը եզակի թվով է, Ա նրան առնչվող մյուս բայերը՝ նույնպես» հիշյալ բալը ևս եզակիով թարգմանեցինք։ Էջ 58

111. Տե՛ս Դան., Ժ*Դ, 26։ Այստեղ պատմվում է, որ բաբելացիները, բացի կուռքեր պաշտելուց, նաև վիշապ օձ էին պաշտում։ Դանիելը, նրանց թագավորից թույլտվություն ստանալով, առանց սրի ու գավազանի, ճարպից, ձյութից ու մազից պատրաստած կերակրով սպանում է նրանց պաշտած վիշապ օձը։ Եզնիկը, զուգահեռ անցկացնելով, ակնարկում է սա։ Էջ 58

112. Ջեոագրամ «սպառեալ» ձևով է, որը հրատարակիչները դարձրել են «սպառել»։ Տվյալ շարադրանքի մեջ, իհարկե, պետք է անորոշ դերբայ լիներ։ Բայց արդյոք ւր ՚ւ այն սակավ դեպքերից մեկը չէ*, երբ անորոշ դերբայն էլ –եալ մասնիկով է հանդես գալիս։ Էջ 58

118. Բնագրի «ոչ ինչ ի նոցանէ օօւոակար գտանէր» նախադասությունը Ջմյոա
^Հւիայի հրատարակության մեջ ներկայացված է հետևյալ ձևով՝ «ոչ ինչ ի նոսա օգտակարը գտանէին»։ Ձեոագիրն այդպիսի փոփոխության հիմք չի տայիս, դրա կարիքն էլ չկա, որովհետև միտքը միանգամայն հասկանալի է։ Էջ 58

114. Բնագրում՝ «դեղնեղի»։ Ջմյուոնիայի հրատարակությանը ունի միայն «դեղ»։
Տեղեկատու աղբյուրներում ու բանասիրական գրականության մեջ տարբեր բացատրություններ են տրվում նշանակության վերաբերյալ։ Մի բան որոշակի է, որ այստեղ «դեղ»–ը հենց «դեղ», «դարման» իմաստն ունի։ Վիճելի է մնում «նեղի» մասին հարցը։ Այս արտահայտության մեջ դա կարող էր հիվանդության կամ դրա ինչ-որ տեսակի նշման համար լինել։ Այդ արտահայտության մոտ ձեռագրում չկա «լինի», ավելացված է տպագրություններում Լ. Մարիեսը, սակայն, չի ավելացրել։ Էջ 58
800

**■ \

1^5. Այսինքն՝ եթե մեկն ախորժեր միսն ուտել։ Էջ 55

116* Տպագրում՝ «գազանագոյն», ձեռագրում՝ «գազանագոյնն». ձեռագրական տարբերությունների մեջ սխալմամբ նշված է «վարազագոյնն» (տե ք ս անդ, էջ ՑՅ)։

Էջ 55

117. Բնագրի համապատասխան բայաձևը ձեոագրում և Ջմյոանիայի հրատարակության մեջ աոանց ժխտական մասնիկի է («վնասէր»)։ ճիշտ են վարվել վենետիկյան և, նրանց հետևողությամբ էլ, մյուս հրատարակիչները «չ» մասնիկն ավելացնելով։ Բնագրի միտքն այդ է պահանջում։ Էջ 55

118. Տե ք ս ծան. 106։ Էջ 55

119Բառացի՝ «Մանրագորը եթե մեկը աոանձնակի ուտի...»։ «Մանրագոր» բաոը ձեոագրում «մանրագոյրն» ձևով է («լոկ»–ն էլ՝ «լոյկ»)։ Հրատարակիչները սրբագրել են «մանրագոր» (հոդով)։ Մանրագորը մորմազգիներին պատկանող թունավոր բույս է (խաշխաշ, աֆիոն)։ Էշ 55

120. Հազարը զամբյուղավորների կարգին պատկանող ուտելի բույս է։ Եզնիկի երկի՝ Ջմյոանիայի հրատարակության մեջ «հազար»–ի կողքին փակագծում նշված է
«որ է մառօլ»։ Իսկ վերջինս հունարեն է։ Էջ 55

121. Մոլախինդը հովանոցավորների կարգին պատկանող թունավոր բույս Ե
Բնագրում բաոը գրված է «մոլախինտ» («մոլախինտդ») ձևով։ Մատենագրության մեջ ավանդված է «մոլտխինդ», «մոլեխինդ», «մոլեխինդ» ձևերով, կա և «խնդամոլի»։
«Նոր բառգիրք...»–ը հիմնականն ընդունում է «մոլախինդ» ձևը։ Էջ 55

122. Կաղանչանը բույս է, որն ունի բազմաթիվ տեսակներ։ Ըստ Եզնիկի՝ նրա մի տեսակը, աոանձին վերցված, թունավոր է, իսկ խառնուրդով՝ բուժիչ է։ Գրաբարում բառի ուղիղ ձևն է «կաղանչանն», հանդիպում է նաև այլ ձևերով։ Գ. Խաչատրյանն իր թարգմանության մեջ տալիս է «եաղանչաՕ» ձևով, իսկ գրաբարի մասում բաոը ուրիշ բառերի հետ դուրս է մնացել բնագրից (անդ, էջ 82)։ Էջ 55

128. ձեռագրի «ընդ այլ դեղս» արտահայտության «դեղս» բառաձևը (հոգնակի հայցական) տպագրում եզակի տրականով է ներկայացված՝ «ընդ այլ դեղոյ»։ «Դեղս» ձևը սխալ չէ և համապատասխան է բովանդակությանը։ Հեղինակը խոսում է այն իրողության մասին, որ կաղանչանի այդ տեսակը, արիշ բույսերի (և ոչ թե մեկ բույսի) հետ խաոնված, մաղձադեղ է և մահից փրկող։ Մանավանդ որ նույն հատվածում մանրագորի մասին էլ ասված է «խառնեալ ընդ այլ արմատս»; էջ 55

Փարիզյան վերջին հրատարակությանը հարազատ է մնացել ձեռագրին (անդ, էտ ՑՅ)։

Թարգմանել ենք ըստ ձեռագրի։ Էջ 55

124. Բառացի՝ «Արդ՝ այսպիսի անհարթ բաներին ուղիղ չնայելու պատճառով**.»
(տես նաև Թ. Թոռնյան, անդ, էջ 26): Էջ 55

125. Ջմյոանիայի հրատարակության մեջ համապատասխան բաոը «այսպիսի» ձևով է։ Մյուս տպագրություններն ու ձեոագիրը ունեն «այսպես»։ Նոբայբ Բյազան

801

1

դացին սաաջարկել է փոխել «այնպէս»՝ հենվելով նույն ելւկրսԱ եղած այլ գործածություններ)) վրա («Նախնիք», էշ 558, մանրաժապավենից): Թարգմանելիս այդ աոաենք առել։ Էջ 55

120. Ջմյոանիայի հրատարակության մեջ պարբերությունն սկսվում է «Քանզի»ււվ, Որը բնագրում չկա։ Էջ 55

127. Խոսքը Ադամի մասին է (տեՆ Եննդ., Բ, 19)։ Էջ 55

128. Տպագրի «յետ յանցանէլոյ մարդոյն զԱստուծոյ պատոփրանաւՕ» ձևակերպման մեջ «յանցանելոյ» բաոաձևի սկզբի յ-ն ավելորդ է։ Դա անվիճէզիորեն հաստատվում է ձեռագրով, որտեղ յ-ն չկա՝ «ձետ անցանելոյ...»։ Հմմտ. նաև Թ. Թոոնյան, անդ, էջ 26, Ե. Դուրյան, «Ամբողջ երկեր», Զ, էջ 409; Թարգմանել ենք ըստ ձեոագբի։ Էշ 57

129. Բնագրում՝ «համբոյրս և ընտեւութիւնս» (ձեռագրում՝ «համբոյրս և ընդելութիւնս»): Զմյառնիայի հրատարակության մեջ ներկայացված են հոգնակի ուղղականի ձևով՝ «համբպրք և ընտելաթխնք»։ Իրականում գործ ունենք ո ք չ հոգնակի ուղղականի
և ոչ էլ նայն թվի հայցականի հետ։ Այստեղ «համբոյրս» և «ընտելաթխնս» բառերը եզակի ուղղականով են դրված։ Ինչպես ճիշտ կերպով ցույց է տվել Հ. Աճաոյանը, ււ-ն իբրև հոդ է գործածված («Քննաթիւն և համեմատութխն Եզնկայ նորագխտ ձեռագրին», էջ 88): Էջ 57

180. Տպագիր բնագրում եզակի թվով է՝ «զգայլոյ կորիւն», սակայն շարունակությունից երևում է, որ հոգնակի պիտի լինի («իբր զշան կորիւնս ընդ անձն անկանին»)։ Ձեռագրում «կորիւն» բառը հաջորդ բառին կից է դրված՝ «կորիւն սնուցանէ», և այդպես հոգնակի հայցականի ս-ն դուրս է մնացել։ Լ. Մարիեսը, ճիշտ հիմնավորելով (հմմտ. ծան., էջ 176), իր հրատարակածում դրել է հոգնակի հայցականով՝ «կորիւնս» (էջ 84); Նա այդպես է վարվել նաև «թոժիւն» բառի հետ, որը ի դեպ, հաջորդ բառի հետ նույնպես կից է գրված ձեռագրում, սակայն այստեղ համապատասխան նախադասությունը բավարար հիմք չի տալիս դրա հոգնակիության համար; Հմմտ. «Ել այլ ոք (ըստ ձեռագրի՝ եւ այլսյ) զարջոյ թոժիւն սնացեալ... զգագանաբարոյն ցածացանէ»։ Հոգնակիության դեպքում կունենայինք «զգազանաբարոյ՜ սըն»։ Էջ 57

18Լ Բնագրում՝ «կաքւաիչս», որը Ե. Դուրյանը (անդ, էջ 409) առաջարկել է կարդալ «կաքաւս ինչ»։ Իսկ Թ. Թոոնյանը (անդ, էջ 27) դեմ չի եղել «կաքաւիչ»–ին, միայն ճիշտ է հասարել եզակի ձևը։ Ջմյոանիայի հրատարակությունն ունի «կաքաւիչ ցուցանէ»։ Էջ 57

182. Տպագրում՝ «Եւ այլ ոք»։ Ձեոագիրն ունի «Եւ այլոց»։ Բրոշ հրատարակիչների կողմից ձեռագրի «այլոց» ենթակայի փոփոխումը տեղին չի եղեւ։ Այստեղ հոգնակի սեռականով ենթական միանգամայն արդարացվում է։ Էշ 57

188. Բնագրի «զքարբս իգակերպս» արտահայտության «իգակերպս» բառաձևը Դ.
Նահապետյանն առաջարկել է ուղղել «իժակերպս» («Բւղղագրութխնք..*», էջ 284) ւ
802

ի. Փեչիկյանը դա համակել է «շատ յարմար և գեղեցիկ սրբագրութիւն», բայց, ձեոէ^գրամ հիմք չգտնելով, չի ընդունել («Բազմավեպ», 1928, էջ 829)։

Է. Մարիեսը դա բացատրել է որպես «իգակերս— ժ^օրշսրտ ճ6 քշարոշտ»
(տեվ ծանոթագրությունները, էջ 176) Ա բնագրում էլ հանձնաբաբել Է «իգակերս»
(բնագիր, էջ 34)։ Թարգմանել ենք որպես «իժակերպս»։ Էշ 57

1&. Բնագրում՝ «ի վնասակարութեանն»։ Զմյառնիայի հրատարակությանն ունի
«վասն վնսաւսկարաթեանն», որն ավելի հասկանալի է։ Ե, Դուրյանը նպատակահարմար է համարում հենց այդպես էլ կարդալ (անդ, էջ 409)։ Հավանական համարելով՝ թարգմանեցինք ըստ դրան։ Էշ 57

185. Տպագրում (չհաշված փարիզյան վերջինը) որոշյալ հայցականով է՝ «գուբարածս», իսկ ձեոագրամ՝ անորոշ՝ «արարածս»։ Նկատի ենք ունեցել աոաջինը։

Էջ 59

136. Ջմյաոնիայի հրատարակության մեջ ավելացված է «ապաքէն տկար էր», որը բնագրում չկա։ Էջ 59

137. Բնագրում՝ «Այլ մեք գցաաց և զմահուան բազում ինչ պատճաոս ունիմք ճշմարիտ բանիւ ի մէջ բերել»։ Եթե բաոացի թարգմանենք, կլինի՝ «Սակայն մենք ցավերի և մահվան բազմաթիվ պատճաոներ ունենք ճշմարիտ խոսքով (այսինքն 1 ըստ Աստվածաշնչի) մեջտեղ բերելու»։ Ելնելով բովանդակությունից՝ թարգմանել ենք
«.•.կարոդ ենք մատնացույց անել–.»։ Էջ 59

138. Բաոացի՝ «քո երեսի քրտինքով»; էջ 59

189. Բնագրում՝ «աոար» փոխանակ՝ «արարար»։ ճիշտ է Օշել Վ. ԱոաքելյաՕը։
(տե ք ս «Գրաբարի հատընտիր», էջ 58): Էջ 59

140. Ըստ աոասպելի՝ մարդկանցից միայն Եղիան ու Ենովքը մահ չեն ունեցել։
Եղիան հրեական մարգարեներից էր և, ինչպես պատմում է աոասպելը, շատ հրաշքներ է գործել ու իր կաոքով բարձրացել է երկինք, մինչ այժմ էլ ապրում է ամպերի վրա։ Ենովք նահապետն էլ, իբր, շատ հաճելի ւինելով աստծուն, աոանց մահի երկինք բարձրացավ և դեո կենդանի Ե էջ 59

141. ՏեՆ ծան. 79։ Էջ 61

142. Ջմյաոնիայի հրատարակությունն անի «գորոփպիր», որը բովանդակությանն ավելի պատշաճ է։ Սակայն ձեոագրամ «ադերտպից» Ե Այսպես է նաև վենետիկյան ու սրան հետևած հրատարակություններում։ Մենք էլ նույն ձևով արտահայտեցինք։

Էջ 61

148. Բաոացի՝ «Կրեց պատիժ մևւհը»։ Էջ 61

144. Ձեոագրամ «աւուր» կրկնված չէ։ Վ. ԱոաքելյաՕը «աւար»–ի հավելումը
(ճիշտ չի համարում և ամբողջ արտահայտությունը վերակազմում է այսպես՝ «յորամ

ատես ի պտղոյ ծաոոյն՝ է նմին ատւ |1 մեոանիս» («Գրաբարի հատընտիր», էշ 50) ն էշ 61

145. Ձեռագրում՝ «բնութեան», տպագրում (բացի Բուենոս-Այրեսի և Փարիզի վերջին հրատարակություններից) ՝ «բնութեանս»։ Նկատի էճք ունեցել ձեոագրինը։
Էշ 61

146. Հմմտ. Վ. ԱասքելյաՕ, «Գրաբարի հատընտիր», էշ 61։ Էշ 61

147* Այսինքն՛՝ աստծու։ Էջ 63

148. Զմյուսնիայի հրատարակության մեջ պակասում է «իբրև մարդիկ» արտահայտությունը։ Դա կա ոչ միայն Եզնիկի երկի բնագրում, այլև այդ հատվածի աղբյուրում, որ է՝ Սաղմ., ՋԱ, 7։ Էջ 63

149. Բնագրում՝ «Ես ոչ ընդ ձեր մահ կամէի, ե ոչ ընդ իշխանին վատ խրատատուին անկանել»։ Զմյոանիայի հրատարակության մեջ դա այսպիսի վերափոխությամբ է՝ «Ես ոչ զձեր մահն կամէի, և ոչ ընդ իշխանութեամբ վատ խրատատուին անկանել»։ Էշ 68

150. Բնագրում եզակի է՝ «գիւրոյ արարս&ծոյն զհանդէսն տեսանել»։ Բովանդակությունից երևում է, որ «իւրոյ արարածոյն» հոգնակի պիտի լինի (խոսքը մարդու
և սատանայի մասին է. այդ նկատառումով էլ հոգնակիով ենք թարգմանել)։ ճիշտ է վարվել Լ. Մարիեսը՝ առաջարկելով և ապա ներկայացնելով հոգնակի ձևով՝ «զիւրոց տրարածոցն» (տե*ս ծանոթագրությունների մասը, էջ 177, իր հրատարակած բնադիրքը, էջ 67) ։ էջ 63

151. Ակնարկվամ է Հորի՝ Աստվածաշնչում նկարագրված փորձությունների մասին («Գիրք Ցոբայ»)։ Էջ 6Ց

152. Բնագրում՝ «վասն մեղաց», որը բառացի նշանակում է «մեղքի պատճառով, մեղքի համաբ»։ Թարգմանեցինք՝ ընդհանուր ոճին համապատասխանեցնելով։
Էջ 65

153. Զմյոանիայի հրատարակության մեջ՝ «պակաս իցէ կամ յոլով իցէ». ձեռագրում «իցէ»–ն մի քիչ ավեյի մոտ է գրված, վենետիկյան տպագիրն ունի «պակասիցէ կամ ւոլովիցէ»։ Թարգմանեցինք ըստ վերջին ձևերի։ Էջ 67

154. Բնագրում՝ «ի մարմինս»։ Էջ 67

155. Բնագրում՝ «ուստի յափշտակութիւնք սահմանաց են ե գիղւից (գեւղից) Ա օտար (աւտար) քաղաքաց, ընչից և ստացաածոց»։ Նորայր Բյուզանդացին նպատակահարմար է համարել «աւտար»–ը ուղղել «աւար» («Նախնիք», էշ 987, մանրաժապավենից)։ Թարգմանել ենք այդպիսի փոփոխությամբ։ Էջ 67

156. Այսինքն՝ ամուսնությանը վէբաբէբոդ հիմնական կարգը։ Էշ՝ 67

\ 157. Բնագրում թև* այս և թե* նախորդ պարբերության «պոռնկություն» բառը հոգնակի թվով է դրված։ Էջ 67։

158. Ջմյուոնիայի հրատարակության մեջ՝ «զծառայն տէրն... գան հարկանէ»։
Էշ 67

159. Ձեռագրում՝ «զիսրայեղէ» (կրճատված)։ Տպագրում ըստ բովանդակության նրա փոխարեն ավելացված է «մարգարէխ»։ էշ 67

160. Աղբյուրը «սնացի»–ի փոխարեն ունի «բարձրացացի» (Եսայ., Ա, 2)ր էջ 67

161. Խոսքը Ավետարանում հիշատակվող անդամալուծի մասին է։ Էշ 69

162. Տեև ծան* 19։ Էշ 69

163. Ենթական («տէրն») վենետիկյան հրատարակության մեջ չկա (այդպես էլ սրա հիման վրա տպագրվածներում)։ Թարգմանության մեջ ավելացրինք ըստ ձեռագրի։ Դա կա նաև Զմյոանիայի ա փարիզյան (վերջին) հրատարակությունների մեջ։
Էշ 69

164. Բնագրում 1 «Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւի լինի»։ Մեր բանասիրության մեջ այստեղ գործածված «արժանիցն» բառաձևը տարբեր կերպ է հասկացվել։
Նախ՝ Զմյոանիայի հրատարակության մեջ ներկայացված է «արժանեացն» ձևով
(«յԱստուծոյ արժանեացն»)։ Ե. Դւսրյանր, նշված նախադասությանը հետևող մասը համարելով բացատրության դրա համար, առաջարկել է հիշյւպ բառաձևը կարդալ
«անարժանի ցն» («Եւ այն յԱստուծոյ՝ անարժանիցն յիրաւի լինի»)։ Հմմտ. «Ամբողջ
Երկեր», Ջ, էջ 409—410։ Դրա հիման վրա Գ. Խաչատրյանը թարգմանել է այսպես՝
«Եւ ասիկա կը պատահի անոնց՝ որոնք անարժան նկատաած են Ատոուծոլ կողմէ»
և ապա հաջորդ նախադասության եզակի թվով արտահայտված ենթական ու ստորոգյալը դարձրել է հոգնակի ու հարմարեցրել այդ նախադասությանը։

Այստեղ իրականում գործ ունենք «արժան» բառի հետ, որը պետք է հասկանալ մի այլ իմաստով, ինչպես որ հենց նույն օրինակով նշված է Հայկազյան բառարանում, այն է՝ «իրաւունք, օրէնք, արդարաթիւն» (հ. 1-ին, էջ Ց54)։ Ըստ այդմ՝ նախդիրը վերաբերում է ոչ թե «Աստածոյ», այլ «արժանիցն» բառաձևին՝ «յարժանիցն», նշ.՝ «օրենքներից», «օրենքներով»։ Այսպիսի մոտեցմամբ նախադասությունը թարգմանվում է «Այն, իսկապես, աստծու օրենքներով է լինում», որտեղ «այն» դերանունը վերաբերում է դիվահարությանն ու նրա բուժմանը։ Էջ 71

165. Ակնարկում է Ավետարանում պատմվող առասպելը (հմմտ. Մատթ., Ը,
80–ՑՑ, Մարկ., Ե, 11—13, Ղակ–, Ը, 32—38)։ Էշ 71

166. ՏեՆ ծան. 151։ (Էշ 71)։

167. Բնագրում՝ «ոչ իշխեաց ժտել», այսպիսի կիրառությամբ «իշխել» և «ժտել» հոմանիշներ են։ Սակայն թարգմանեցինք «չհանդգնեց սկս1ղ»՝ ըստ նախադասության ընդհանուր մտքի։ Էշ 71

305

20-482

168. Խոսքը վերաբերում է Սկարովտացի Հուդային, որը, ըաո կրոնական տոտսայելի՝ Հիասսի աշակերտներից մեկն էր և չնչին դրամի համար նրան մատնեց։ Իբր, ընթրիքի Ժամանակ Հիսուսը նրան մի թրջած պատառ է տալիս, և, երբ պատառն ընդանամ է, սատանան մտնում է Հուդայի մեջ։ Էջ 71

169. Բնագրում այսպես է՝ «Նա և մինչդեո տանջիճ իսկ ոմանք ի դիւէ, եթէ ոչ յԱստւսծոյ տեսչռւթխն լինէր նմա, չարաչար մահաամբ սատակէր»։ Ե. Դուր յա նը
(անդ, էջ 410) «սատակէր» բայ-ստորոգյալը հասկացել է չեզոք սեոով, «նմա» դեբանանն էլ դիտել է հարաբերակից «ոմանք»–ին ու, այդպիսռվ, աոաջարկել է «նմա» դերանունը և «սատակէր» բայը դարձնել հոգնակի թվով։ Այդ փոփոխության կարիքը չկա։ «Նմա» դերանվամբ նկատի չեն աոնված տանջվողները («ոմանք»), այլ դա «լինէր»–ի լրացումն է, որով ակնարկված է տանջողը (դևը)։ Իսկ «սատակէր» ներգործական սեոի է, որի. ենթական (դևը) և խնդիրը (տանջվողները) բնագրում ուղղակիորեն նշված են։ Միտքը ճիշտ է ստացփոմ դրանց նշումով։ Գ. Խաչատրյանը ճիշտ է մեկնաբանել ու թարգմանել՝ Ե. Դուրյանի առաջարկները նշելով տողատակում (հմմտ. Բաենոս-Այրեսի հրատ., էջ 42)։ Էջ 78

• I

170. Բնագրում հոգնակի է՝ «իւրեանց»։ ճիշտ կլիներ եզակիոփ էջ 7Ց

171. Բնագրում՝ «ոչ են ձեոնհաս»։ Ձեռնհաս չլինելն այստեղ իրավական իմաս|
•տով է։ Եթե ֆիզիկական իմաստով ւիներ, բովանդակության տեսակետից հակասություն կստացվեր։ Այդ պատճառով էլ թարգմանեցինք «իրավասու չեն»։ Էջ 7Ց

172. Բնագրում՝ «զփչամՕ ՈոգւոցՕ», որի դիմաց Զմյուոնիայի հրատարակությանն ունի «զկենդանտնսզն և զբանատրիլ ըստ հոգւոյ»։ Էջ 78

178. Տե՜ս Յովհ., <ի, 10, 12։ Հիշյալ տեղում մոտավոր նմանությամբ միտք կա, սակայն այնտեղ խոսվում է նախ գողի, սարս՝ գայլի մասին։ Էջ 78

174. Մարկ., Ժ՝Զ, 17—18։ Աղբյուրն ունի այլ ձևակերպումներ, որտեղ ուրիշ նշաններ էյ էն հիշվում։ Էջ 78

175. Ակ նար կվում է աստվածաշնչային Դանիելի մասին։ Դանիելը, որ գերի էբ տարվել Բաբելոն, բաբելացիների պաշտամունքի էությունը բացա հայտելուց հետո
(տե՜ս ծան. 111) գցվում է առյուծների փոսի մեջ, որ գազանները նրան հոշոտեն, բայց, իբր, ազատվում է (հմմտ. Գան., Ժ՝Գ)։ Էջ 78

176. Խոսքը վերաբերում է աստվածաշնչային Սեդրաքին, Միսաքին և Աբեդնագովին (տե՜ս Դան., Գ)։ Էջ 78

177. Եբր., Ա, 7 և Սաղմ., ՃԳ, 4 (այստեղ «բոց հրոյ»–ի դիմաց՝ «ի հար կիզէվոյ»)։ Էջ 75

178. Այսինքն՝ հոգին (շունչը) և քամին միևնույն բառով են անվանվում։
*ջ 75

806

\

\

\

\ 179. ԲՕագւաւմ՝ «Եւ որ ինչ անմարմին է՝ նա պարզ բնաթիւն է, որպէս հրեշտակաց Ա դիւաց և ոգւրւց մարդկան»։ Ավելէւ ճիշտ կլիներ €նա> դերանունը արտահալա ել սեռականով՝ «նորա», «նորա պարզ բնութիւն է», ոբը նշանակում է «նա պարզ էություն անի»։ Այսպիսով «բնութիւն է» արտահայտությունը նույնությամբ կըվերաբերի նաև «հրեշտակաց և դիւաց և ոգաց...», այսինքն՝ «ինչպես որ հոեշտակները, դևերը և մարդկանց հոգիները պարզ էություն ունեն»։ Էջ 75

180. Եզնիկի երկի բնագրի տպագիր օրինակներում դուրս է մնացել ձեռագրի
«Որպէս մարգարէն ասէ, թէ ամենայն մարմին խոտ է» նախադասությանը, որը Հ.
Աճաոյանը և Գ. Տեր-Մկբտչյանը նշել են ձեռագրական տարբերությունների մեջ
(անդ, էջ 86)։ ճիշտ են վարվել և այն բանասերները (Վ. Աոաքելյան, Լ. Մարիես), որոնք դա ներառել են բնագրի մեջ։ Թարգմանել ենք վերականգնումով։ Էջ 75

181. Թարգմանության համար հիմք ընդունած տպագրում այս նախադասությանն այսպես է՝ «Ուստի յայտ իսկ է՝ թէ հրոյ ընդ խոտոյ ոչ ամոանութխն լինի, այլ ծախումն»։ Ձեոագիրը «հրոյ ընդ խոտոյ» արտահայտության դիմաց անի «ի հրո (յ) խոտո (յ)»։ Դա, իհարկե, մի պատահական սխալ չէ։ Այդպիսի կազմությամբ՝ նախադասության միտքն է՝ «.••կրակից խոտին ոչ թե ամուսնություն, այլ փչացում է լինում», որն էապես չի տարբերվում մյուս մտքից։ Վ. Աոաքելյանը («Գրաբարի հատընտիր», էջ 66) և Լ. Մարիեսը (փարիզյան վերջին հրատ., էջ 48) ներկայացրել են ըստ ձեռագրի։ Էջ 75

182. Այսինքն՝ հրեշտակները, դևերը և մարդկանց հոգիները (ըստ Եզնիկի)։
Էջ 75

188. Այս դեպքում «այս»–ը ցուցական դերանուն չէ, այլ գոյական է՝ «հողմ, քամի», այլև «չար ոգի, դև» նշանակությամբ։ Էջ 75

184. Այստեղ Եզնիկը հիշեցնում է իր այն ասածը, թև հողմը (շունչը), ոգին ու հոգին էությամբ նույնն են և նայն բառերով Են անվանվում։ Էշ 75

185. «Հարավակողմյան բնակիչներ» արտահայտությամբ թարգմանել ենք բնագրի «ստորնեայք» բառը, ոբը բառացի նշանակում է «ստորինները, վարինները, ցածինները», այսինքն՝ երկրի ստորին կամ հարավային մասերի բնակիչները, ի հակադրություն վերին՝ հյուսիսային մասերի բնակիչների։ Եզնիկի «ստորնեայք» բառը
Զմյոանիայի հրատարակության մեջ դարձել է «սաորիքն», սակայն նայն գրքի նկատված վրիպակների ցանկամ աոաջարկփսմ է տպված հիշյալ ձևի փոխարեն կարդալ
«ստորնեայք» (հմմտ. անդ, էջ 292)։ Վենետիկյան սկզբնական և սրան հետևած շատ այլ հրատարակություններ անեն «ասորնէայք»։ Թ. Թոռնյանը (անդ., էջ 29) ըստ այդմ բացա արում է՝ «ասորիները»; Հ. Աճաոյանը և Գ. Տեր-Մկրտչյանը ձեռագրի ու տպագրի տարբերությունների մեջ նշում էն ձեռագրական «ստորնեայք» ճիշտ ձևը
(էջ 86)։ Ե. Փեչիկյանը ընդանե|ի է համարում «ստորնեայք»–ը և նշում է, որ դա հաշվի է առել վենետիկյան վերջին հրատարակության մեջ (հմմտ. «Բազմավէպ»,
1928, էջ 830), սակայն այստեղ սկզբնականի նման մնացել է «ասորնէայք» (հմմտ.
Վենետիկի 1926 թ. հրատ., էջ 102)։ Գուցե խոսքը մի աղ հրատարակության մասին; է, ոբը մեզ հայտնի չէ։ Այս վրիպակին * Ե. Փեչիկյանի մոտեցմևւնը անդբադաբ

807

ձել է Ե. Դաբյանը («Ամբողջ եբկեբ», Զ, էջ 410. համապատասխան հոդվածը նախ սայվեյ է «Սիոն»–ում, 1980 թ.)։ Վ. Աասքելյանը ևս մատնացույց է արել Զմյուռնիւսյի հրատարակության ուղղումը («Գրաբարի հատընտիր», էջ 67)։ Բնագրի համապատասխան մասը ձեոագրի հիման վրա կատարված ուղղումով («ստորնեւսյք» ձևով) են ներկայացրել Վ. ԱռաքեԱանը (անդ, էջ 67), Գ. Խաչատրյանը (Բաենոս-Այրեսի հրատ., էջ 45), Լ. Մարիեսը (փարիզյան վերջին հրատ., էջ 44)։

Միևնույն հասկացությանը երկրի տարբեր մասերում «սիք» («սյուք, քամի»)
և «այս» բւաւերով արտահայտելը մեր բանասիրության մեջ դիտվել է որպես բարբառների գոյության փաստ (հմմտ. «Քննութխն և համեմատսւթխն Եզնկայ նորւսգիսո ձեռագրին», էջ 74, այլև՝ Ե. Փեչիկյան, «Եզնիկի «Եղծ աղանդոց»–ի բնագրի և ւոպագրութեանց համեմամութխն և քննոլթիւն», «Բազմավէպ», 1926, էջ 333)։ Էջ 75

186. Երկը. Օր., Դ, 24, այլև՝ Երր., ԺԲ, 29 (վերջինում «քո» բառի դիմաց «մեր» է)։ Էջ 77

187. Ն Մարիեսը, ըստ իր մեկնաբանության՝ բնագրի «այս ինքն» արտահայտության «այս»–ը փոխել է «այլ»–ի՝ նշելով, սակայն, ուղղանկյան փակագծով։ Առանց այդպիսի փոփոխության միտքը հասկացվում է։ Էջ 77

188. Արրահամը, ըստ Աստվածաշնչի՝ եբրայեցիների մեծ նահապետն էր, Թարտյի որդի, Սեմի սերնդից։ Էջ 77

189. Սոդոմը, ըստ Աաոփսծաշնչի՝ քաղաք էր Եիդդիմի դաշտում, որը, երբ, բնակիչների մոլությունների պատճառով կործանվեց Գոմոբ, Սերոյիմ և Ադմա քաղաքների հետ։ Էջ 77։

190. Ղովտը, ըստ ԱստվածսւշՕչի՝ Աբրա համի եղբորորդին էր, որ նրա հետ գնաց ևՈսոան, ապա՝ Ջանան, այնուհետև բաժանվեց ու բնակության տեղ ընտրեց
Սոդոմը, այստեղ մնաց մինչև նրա կործանումը։ Բնութագրվում է հյուրասեր լինելով։
Էջ 77

191. Մովսեսը ըստ Աստվտծաշնչի՝ եբրայական նշանավոր մարգարե ու օրենսդիր էր։ Եզնիկը այստեղ ակնարկում է նրա հետ կապված աստվածաշնչային առասպելը (հմմտ. Ելից., Գ)յ էջ 77

192. Ցեաս, Ե, 18—14։ Ըստ Աստվտծաշնչի՝ Հեսան (Օսէս, Ցեաս, Եզնիկի երկում՝ Ցեսով և Ցետս) իսրայելացիների նշանավոր զորավարն էր և Մովսեսի հաջորդը։ Էջ 77

198. Եզեկիելը, ըստ Աստվտծաշնչի՝ մարգարե էբ։ Էջ 79

194. «Քերովբե» (ավանդված տարբեր ձևերով), ըստ կրոնական բացատրության՝ նշանակում է «բազմաչյա, թևավոր պահապան հրեշտակ, բարձր դասից՝ սերովրեներից հետո»։ Էջ 79
808

\

V

\ 195* Այսինքն՝ Գանիևլ մարգարեին (հմմտ* Դան., է)։ Էշ 79

196. «Ծանր մարմիններից» ձևով ենք թարգմանել տպագրի «քան զծաւնանսն» արտահայտությունը; Ջեոագրտմ «զծանանսն» չկա. նրա տեղում գրված է «զկէսն»։
Լ. Մայփեսը, ենթադրելով, որ այդտեղ «կէտ» րաոն է աղտվաղվեյ, դա ներկայացրել է «զկէտսն» ձևով՝ վերականգնման նշումով (հմմւո. իր ծանոթագրությունները, էջ 182, իր կազմած բնագիրը, էջ 40)։ Նույն նախադասության մեջ գործածված «քան զթեթևսն» արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ «զծանունսն» ուղղումն է ճիշտ, քանի ոը, ըստ նախադասության մտքի՝ պահանջվող հականիշն է (ծանր—թեթև); էջ 79

197. «Համբարու» կամ «համբարի» իրանյան փոխաոություն է մեր լեզվում, այս անվանումով հասկացել են առասպելական կենդանի, հրեշ, ճիփալ, հաշկապարիկ, որը համեմատում էին հունական սիրենների հետ՝ որպես կես-կին, կես-ձակ։ Զմյուոնիայի հրատարակությունն այս բաոի դիմաց ունի «սսերժահարս» («սոեբժւս հարսից»)։ Էշ 79

198. էսոսքն այն գրքերի մասին է, որոնց ամբողջությունը կազմում է Աստվածաշունչը։ Էջ 81

199. «Ցուշկապտրիկ» իրանյան փոխառություն է՝ կազմված յաշկ և պարիկ բառերից։ Սնոտիապաշտները այսպես էին կոչում մտացածին այն կենդանին, որը, իբր, բնակվում է ծովում կամ ավերակներում, համբարու (տե՜ս ծան. 197)։ Եզնիկը, ըստ հունարենի՝ թարգմանում է «իշացուլ»։ Էջ 81

200. «Պարիկ» իրանյան փոխառության է (բուն նշ. «ոգի», «չար ոգի», «սաաանայակերպ կին» և այլն): Այս անունով սնոտիապաշտները կոչել են մի ինչ-ոբ առասպելական կենդանի։ Էջ 81

201. Եզնիկը նկատի է ունեցել հունարեն 6/0*9 ,է«դ>օ<։ բառը, ոբը հայերեն արտահայտել է «իշացուլ» բառով; էջ 81

202. Այսինքն թե՝ չեն կարող ցույց տալ, որ Բաբելոնում իշացուլեր կան։ Էջ 81

203. Առասպելական կենդանի, որը, իբր, մարդուց է սերվել։ Էջ 81

204. Առասպելական կենդանի՝ համարված շնից սերված, որը, իբր, պատերազմս մ սպանվածների վերքերը լիզելով կենդանացնում էր։ Բառն ավանդված է տարբեր ձևերով՝ «արալէզ», «ապէզ», «առլեզ», «յտրալէզ»։ Էջ 81

205. Բնագրի «տնաանք զբանգտանաց» արտահայտության «զբանգտանաց» բառաձևը մեր բանասիրության մեջ տարբեր մեկնաբանաթյանների է ենթարկվել։
Ջմյաոնիայի հրատարակությունը դրա դիմաց ունի «ի բանաստեղծիցն գրեալք»։ Գ.
Նահտպետյանն աոաջարկէլ է ըստ իմաստի ուղղել «րանդագուշանաց» («Ուդղագրսւթիւնք ազգային մատենագրաց», Աենետիկ, 1907, էջ 285)։ Ե. Գարյանը նպատակահարմար է համարել կարդալ «րանագիտաց» կամ «բանագիափց» («Ամբողջ երկեր»,
Զ, էջ 410)։ Վ. Առաքելյանը, ընդունելով «սուտ, հնարովի» նշանակությունը, միա

809

ժամանակ նշում է, թե հիշյալ արտահայտությունը «արդյոք չպե՞տք է հասկանալ բան,
(բաո) հնարողների անուններ են» («Գրաբարի հատընտիր», էջ 70)։ Ոմանք էլ անջատել են «գտանաց»–ը իբրև «գտա0ք»–ի փոփոխված ձև (տես «Բազմավեպ», 1928, էջ 330, Լ. Մարիեսի ծանոթագրությունները, էշ 182 և այլն)։ Բնագրի ամբողջական նախադասության մտքից երևում է, որ խոսքը վերաբերում է սաս», հնարււվի, շինծու անուններին։ Այդ նկատառումով էլ թարգմանել ենք։ Էջ 81

206. Բնագրի «Ոչ երբեք ի մարդկանէ ելեալ պայն՝ եթէ աո երես արարած իցէ» նախադասությունը մեր բանասիրության մեջ դիտվել է աղավաղված և զանազան մեկնաբանաթյունների ենթարկվել։ Վիճելին «աո երես արարած իցէ» մասն է։ Ձեռագրում պակասում է «աո» նախդիրը, որն ավելացված է տպագրվածներում։ Ն,
Բյազանդացին աոաջարկել է հիշյալ մասը վերակազմել այսպես՝ «աո երէս արածիցէ»՝ նշելով, որ Եզնիկն ուզեցել է ասել, թե «ոչ երբեք ծնած է ի մարդոլ պայ՝ որ երթալ աճասնդց հետ արածի...» («Քննասէր», պրակ աոաջին, էջ 9)։ Թ. Թոոնյանը դարձրել է «աո երես արածիցի»՝ բացատրելով «երէոց հետ արածուի» («Հատընտիր ընթերցուածք», 1891, էջ 32)։ Ե. Դուրյանը Եզնիկի երկի գերմաներեն թարգմանության գրախոսության մեջ անդրադառնում է «աո երէս արարած իցէ» արտահայտությանը
և ճիշտ չի համարում, որ դա, ըստ թարգմանության՝ հասկացվել է «կերպարանքով արարած մը ըԱայ»։ Նա առաջնությունը տալիս է Ն. Բյազանդացու վերոհիշյալ ուղդումին, որը, սակալն, թարգմանիչը դրել է ծանոթության մեջ (տե՛ս «Մասիս», 1900, էջ 371)։ Գ. Գալեմքյարյանը, պատասխանելով Ե. Դարյանին, գանում է, որ տպագիրն է ճիշտ, և թարգմանությանն էլ պիտի ւիներ դրա հիման վրա (տեկւ «Մասիս»,
1900, էշ 404 ն այլճ)։ Ե. Փեչիկյանը նշում է, որ Ն. Բյազանդացու առաջարկը սրամիտ է, բայց դժվաբ է ասել, թե որքանով է համապատասխանում իրականությանը
(«Բազմավէպ», 1928, էջ 880): «Երես արարած իցէ» արտահայտությանը վերակազմումով («երէս արածիցէ») հասկացել է նաև «երեներ արածեցնի»։ Գ. Խաչատրյանը թարգմանության մեջ հետևել է Ն. Բյազանդացու մեկնաբանությանը (տե ք ս անդ, էջ 48)։ Տպագրի «աո երես արարած իցէ»–ն հասկանալի է և փոփոխությունների կարիք չանի։ Պետք է թողնել նույնությամբ և դա էլ թարգմանել «ակներև արարած լինի», այսինքն՝ հայտնապես գոյություն ունեցող արարած լինի։ Եզնիկը ցանկացել է ասել, թե մարդկանցից երբեք պայ չի ծնվել, որ հայտնապես արարած լինի (քանի որ այն մտացածին է, իրականում գոյություն չունի)։ Էջ 81

207. Բնագրում՝ «Ջի մարմնտարի չէ հնար՝ թէ ի ջուրս կեցցէ» (ձեռագրում՝
«կեցէ»): ճիշտ է ճկատփսծ (Ե. Դուրյան, «Ամբողջ եբկեբ», Զ, էշ 411), ոբ «մարմճատրի» բառաձևը տեղին չի գործածված։ Այդպիսով դարս է գալիս, թե մարմնավոր կենդանիները ջրում չեն կարող բնակվել։ Իսկ ջրային կենդանիները մարմնավոր չե՜ն։
Ե. Դարյանն աոաջարկել է այդ բառի տեղ դնել «ցամաքայնոյն»։ ճիշտ է այս աոաջարկը՝ ըստ նախադասության մտքի, թեև բնագբային նյութական հիմք չանի։
Օգտագործելով հիշյալ առաջարկը՝ թարգմանության մեջ մենք գոբծածեւ ենք «ցամաքային կենդանի» արտահայտությունը։ Էջ 81

206. Խոսքն արալեզի մասին է։ Այս նկատառումով էլ Զմյոանիայի, վենետիկյան
(և արան հետևող արիշ) հրատարակություններում ավելացված է «զոր աբալէզն կոչեն», որը ձեռագրում չկա։ Ձեռագրի հաշվառումով բնագրում այդ հավելումը չեն կատարել Վ. Աոաքելյանը (անդ, էշ 70) Ա Լ. Մարիեսը (անդ. էջ 47)։ Թարգմանա
810

ատն մեջ տպագրի հիշյալ նախադասությանը բաց ենք թողել՝ ելնելով ձեռագրից։
Էջ 81

209. Եզնիկի երկի «ծովացուլ զկով գործեաց» արտահայտությունը այլ կերպ հասկանալով՛ է. Մարիեսն առաջարկել է վերափոխել «ծուլացողս կով գործեաց»։ Ն.
Ադոնցը («Բազմավէպ», 1926, էջ 110) և Ե. Փեչիկյանը («Բազմավեպ», 1928, էջ
881) դա անընդունելի են համարել։ Սակայն բնագրի փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ ներկայացված է նայն փոփոխությամբ (էջ 47)։ Էջ 81

210. Տպագրում՝ «անոլանէին», ձեռագրում՝ «անւանեն»։ Բայի ներկա ժամանակը ճիշտ համարելով ըստ ձեռագրի՝ այդպես թարգմանեցինք։ Տե՜ս նաև Վ. Աոաքելյան, «Գրաբարի հատընտիր», էջ 71, բնագրի փարիզյան վերջին հրատարակությունը, էջ 47։ Էշ 88

211. Այսինքն՝ ոչ քրիստոնյա գիտնականները, հեթանոս փիլիսոփաները։ Էջ 88

212. Տե՜ս ծան. 79; էջ 88

213. Առասպելական ջրային հրեշ, ծովային վիշապ, կոկորդիլոս։ Եզնիկը չի ընդանում, թե իրականում նհանգ կա։ «Նհանգ» բառն իրանյան փոխտռոէթյուն է էջ 83

214. Բառացի՝ «մեկն ասում է»։ Էջ 85

215. Այստեղ հիշատակում է ժողովրդի մեջ հեթանոսական շրջանից մնացած այն պատկերացումը, ըստ որի եթե մարդիկ վալերում ասեին «վերցրու*, վերցրու*»
(«սհո, առ»), վիշապները բերքը կտանեին, այդ պատճառով էլ ասում էին «բըոնի՜ր, բռնի՜ր» («վա՜լ, վա՜լ»), որով իբր, վիշապները կզգուշանային և բերքը չէին հափշտակի։ Եզնիկը, սնահավատություն համարելով դա, նշում է, որ վալերում մարդկանց այդպես ասելն իզուր է, որովհետև վիշապները չեն կարող բերքը տեղափոխել։ Եզնիկի երկի այս հատվածի միտքը մութ համարելով՝ որոշ բանասերներ տարբեր կերպ են հասկացել և նույնիսկ շարադրանքի փոփոխում կատարել։ Զմյուո
սիայի հրատարակության մեջ բնագրի այդ հատվածը («և ի զար է կա՜լ կւս՜լն ասել ումեք ի կսւլս՝ ե ոչ ա*ո աո»), ներկայացված է այսպես՝ «Եւ ի զուր է գալ՝ կալն ասել ումեք ի կսւլս և ոչ աո աչս»։ Ե. Փեչիկյանը մատնացույց է անում հետևյալ սըրբագրությանը՝ «Եւ ի զար է աո կալն ասել ումեք ի կսւլս և ոչ աո կալ» («Բազմավեպ», 1929, էջ 66)։ Ոչ մի փոփոխության կարիք չկա։ Վենետիկյան հրատարակության ներկայացրածը ճիշտ է և ձեռագրի հետ էլ նույնական է։ Վեճ է եղել այն մասին, թե ո*վ է «կա*լ, վա՜լ», «ա՜ռ, ա*ո» բացականչողը։ Ղ* Ալիշանը գրել է, որ՝ «Վախկոտ մշակները կըպոոային այդ կալ-կալ-ը վիշապներուն վախ ազդելու համար» («Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք Հայոց», Վենետիկ, 1895, էջ 171)։ ճիշտ բացատրության է տվել և Թ* Թոռնյանը (անդ, էջ 83): Իսկ Շմիդտի գերմաներեն թարգմանության մեջ այդպես ասելը վերագրվել է վիշապին (էջ 82): Ե. Դուրյանը այդ վերագրումը ճիշտ չի համարում՝ նշելով, որ մարդիկ, համաձայն Եզնիկի գրածի, «կսԱ, վա՜լ», «ա՜ռ, ա՜ո» ասելով, բառախաղ էին անում՝ վիշապին շփոթեցնելու համար («Մասիս», 1900,

811

Է* 872); Գ. Գսւլեմքլարլանը, անշուշտ, իզուր է պնդել, թե վիշապներին վերագրելն է ճիշտ, մանավանդ միաժամանակ նշել է, որ վիշապները խոսել չեն կարող (հմմսս
«Մասիս», 1900, էջ 404); Պարզ է, որ մարդը պիտի այդպես ասեր, որ, ըստ իր* պատկերացման՝ վիշապները բերքը չհափշտակեին; էջ 85

216. Սաղմ., ՀԳ, 14; Սան որոշ տարբերություններ; Այնտեղ խոսվում է ոչ թե ե՜ թովպացի ժողոփսրդներին, այլ հնդիկ զորքերին կերակուր տալու մասին։ Էջ 85

217. Տես ծան. 140; էջ 85։

218. Բնագրում՝ «Այլ որպէս զԱղեքսանդրէ խաբեին դևք...»յ Ե. Դարյանն աոաջարկել է «դևք»–ը դարձնել «դխթք»՝ պատճաոաբանելով, որ դևերը չէին կարող դև կապել և այլն, ինչպես որ պատմվում է շարունակության մեջ («Մասիս», 1900, էջ
872); Գ. Գալեմքյարյանը նրան առարկել է (նույն տեղ, էջ 405)։ Ե. Դարյանը հետագայում էլ պնդել ու կրկնել է իր առաջարկը (հմմտ. «Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 411);
Ե. Դուրլանի առաջարկը տրամաբանական է, սակայն բնագրի շարունակությունից էլ երևում է, որ խոսքը դևերի մասին է, դա աղավաղվածություն չէ, եթե հակասական էլ է, ապա գալիս է բնագրից։ Այդ պատճառով թարգմանել ենք ըստ բնագրի։

Այստեղ հիշատակվող Աղեքսանդրը Ալեքսանդր Մակեդոնացին է; էջ 85

219. Խոսքը հայոց Արտավազդ արքային վերաբերող աոասպելի մասին է; էջ 87

220. Երևակայական էակներ, որոնք, իբր, դաշտերի կամ զանազան այլ տեղերի պահապաններ կամ վերակացուներ էին; Պ. Տեր-Պողոսյանը, քննելով այս բաոը, եկել է այճ եզրակացության, որ իմաստը պիտի լիներ «պահապան աշխարհի, աշխտրհապան» (տե՛ս «Հանդէս ամսօրեալ», 1929, էջ 552); էջ 87

221. Բնագրում՝ «երագազանք ձգիցին», որը Զմյուոնիայի հրատարակության մեջ ներկայացված է «էրէ գազսւնք և ձգիցին» ձևով; «Երագազանք»–ը («կենդանի որսալու կամ բռնելու ցանց, թակարդ», հոգնակի թվով) բաժանվել է երկու մասի ու հասկացվել «երե գազաններ»; Ե. Դարյանը («Մասիս», 1900, էջ 871) Եզնիկի երկխ Շմիդտի գերմաներեն թարգմանության առթիվ սխալ է համարում այն, որ վերոհիշյալ արտահայտությունը հասկացվել է «որսի գազաններ կը սուրան» և այդպես էլ թարգմանվել է։ Գ. Գալեմքյարյանը (նայն տեղ, էջ 40Ց), ընդհակառակն, գտնում է, որ
«երագազանք»–ի դիմաց «էրէ գազանք»–ն է ճիշտ, իսկ «ձգել» բալն էլ ունի «սուրալ» նշանակությունը, ուստի «որսի գազաններ կը սուրան» մեկնաբանությանն է ճիշտ;
Ալս պնդումն ընդունելի չէ; Վենէտիկյան հրատարակության ու ձեռագրի տարբերությանն այն է, որ «երագազանք» բառի «էրա» մասը հեռու է գրված (ձեո., էջ 285ա)։
«Երագազանք ձգիցին» արտահայտությունը անի «ցանցաթակարդներ լարվեն» նշանակությունը։ Էջ 87

222. Տպագրի «ի վեր այնպիսի վիշապն» արտահայտությունն ավելացված է հրատարակիչների կողմից, ձեռագրում չկա։ Հավելումը կատարված է միտքը հասկանալի դարձնելու նպատակով։ Թարգմանոաոսն մեջ նշել ենք փակագծում։ Էջ 87
812

228. Առաջարկվել է բնագրի «նզամբք»–ը փոխարինել «շամբք»–ով՝ շնազգի արալեզներին վերագրելով վիշապներ որսալու ճարպկությունը («Մասիս», 1900, էշ 872)։
Էջ 87

224. Հունարեն բաոն է՝ «մի տեսակ օձ» նշանակությամբ։ Ծագում է
խէ«ւսսձ««արքա* բառից, որի նվազական ձևն է։ Հայերենի «արքայիկ օձ» արտահայտությունն էլ է գործածվում նույն իմաստով (Հ. Աճ., «Հայ. արմ. բառ.», հ. 1-ին, էջ 984)։ Էշ 87

225. Երկր. Օր., ԼԲ, 8։ Այստեղ «հրեշտակաց»–ի դիմաց «որդտց» է։ Էշ 89։

226. Բնագրի «յայլս արարածոցն ընդէ՞ր մաղթէ զերկբպագռւթիւն հեթանոտսթեան» նախադասությունը տարբեր կերպ է հասկացվել հատկապես «մադթէ»–ի պատճառով։ Ոմանք աոաջարկել են «մաղթէ»ն ւիոխարինել ուրիշ բառով՝ «սադրէ» (Լ. Մարիես), կամ կարծել են, թե հունարենից թարգմանվելուց առաջացած թյուրիմացության է, և նրա տեղ պիտի գործածված լինեին այլ բառեր, ինչպես՝ «կոչել», «հրավիրել» կամ «հորդորել» (Ե. Դուբյան)։ Ե. Փէչիկյանը, «մաղթել» բառի համար նշելով մի շարք իմաստներ, ի վերջո կանգ է առնում «խնդրել» և
«նվիրել» իմաստների վրա. նա «նվիրել» իմաստի ընդունումով մոտենում է նախադասության մտքի ճիշտ ըմբռնմանը («...ինչո՞ւ ուրիշ արարածնէրա կը նուիրէ հեթանոտսթեւսն պաշտամունքը...», «Բազմավէպ», 1929, էջ 69)։ Մեզ թվում է, որ
«մաղթել» բայը այստեղ գործածված է «մեկին մի բան կամենալ» իմաստով; Բնագրի համասւատասխան պարբերության միտքն այս է՝ եթե սատանան չարիքներ հր ա հր ողն է, ապա ինչո՞ւ այնպես չի անում, որ միայն իրեն երկրպագեն, և ոչ թե ուրիշ արարածների, այսինքն՝ հեթանոսական երկրպագությունն ինչո՞ւ է ուրիշ արարածների կամենում և չի կորզում միայն իր համար։ Էջ 89

227. Բնագրում՝ «հաասկաց»։ Ջմյոսւնիայի հրատարակության մեջ դա ներկա¬
յացված է «հասկից» ձևով։ Վենետիկյան հրատարակությունը պահպանում է ձեռագրի բառաձևը՝ «հասակաց» ,որը տարակուսանքների տեղիք է տվել ու տարբեր կերպ հասկացվեւ։ Շմիդտը հասկացել է «ծ^ոտօհտոցշտէՁԱՑՈ», այսինքն՝ «մարդկային կերպարանքներ» (անդ, էջ 86)։ Լ. Մարիեսը իր հրատսւրւսկւսծ բնագրում դարձրեւ է «հասարակաց» էջ 51) և թարգմանել է «օհօՏ6Տ շօաասՈ6Տ» բոլոր առարկաները, ամրողջ իրերը» (թարգմ., էջ 58)։ Գ. Խաչատրյանը թարգմանել է «եղանակ» բառով (անդ, էջ 5Ց)։ Մենք կանգ առանք «կանգուն մարմին, կանգուն առարկա» ՞իմաստի վրա։ «Հասակ» բառի այդ իմաստը նշում է Հայկազյան բաոաըանը՝ հենվելով «Ծնանդք»–ի գործածության վրա, իբրև հոմանիշ հուն. լսոո. «րօօէւօ
բառերի։ Այդ իմաստը, սակայն, այնտեղ նշված է ոչ թե բացատրությունների մեջ, այլ՝ բառահոդվածի վերջում, վկայություններից հետո (տե՜ս հ. 2-րդ, էջ 50)։ Այս նշանակությունը ամենից հավանականն է Եզնիկի տվյալ գործածության համար, մանավանդ որ «հասակաց»–ը դրված է «փայտից», «քարանցն» բառաձևերի մոտ, իսկ օձերի ու ճիճուների մասին նշվում է հետո՝ առանձնացումով։ Կարևոր է հիշել, որ
Եզնիկը «հասակ» բաոը իր երկում մի այլ տեղ էլ գործածել է «առարկա» իմաստով
(III, Ժէ, էջ 289); էջ 89

228. Խոսքը վերաբերում է հունարեն 6)^ «նյութ» և «մրուր» բառերին,
որոնք հնչմամբ որոշ չափով նման են; էշ 91

818

229. Բնագրում՝ «խարափ», որը նշանակում է «հոր, խորխորատ»; Ջմյուռնիայի հրատարակությանն ունի «խորափ»։ Ոմանք աոաջարկել են ուղդԿլ «խարխափ» և հասկանալ համապատասխան իմաստով (Գ. Գալեմքյարյան, ապա, նրա հետևողությամբ, Լ. Մարիեսը)։ Ե. Փէչիկյտնը իրավացիորեն աոարկել է դրան («Բսւզմավէսլ», 1929, էջ 170)։ Չնայած դրան, բնագրի փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ բառը ներկայացվել է փոփոխված՝ «խարխափ» ձևով (էջ 51), որը և թարգմանվել է «աօոոշատոէ» (այսինքն՝ «խարխափանք, խարխափում», թարգն., էջ 59)։ էքիշտ է վարվել Գ, Խաչատրյանը՝ բնագրի բաոին ձեռք չտալով և համապատասխան իմաստով թարգմանելով (անդ, էջ 54)։ Էջ 91

280. «Նախասկիզբ» ենք թարգմանել բնագրի «արմատ» բառը, որը տվյալ կիրառությամբ նիշյալ նշանակությանն ւզնի։ Էջ 91

281. Այսինքն՝ ոչ քրիստոնյա, օտար, հեթանոս հակառակորդներին։ Էջ 91

282. Այսինքն՝ այն քրիստոնյաներին, որոնք շեղվում են այդ կրոնից, քրիստոնյա աղանդավորներին, հերձվածողներին։ Ըստ Եզնիկի՝ դրանք կարծեցյալ քրիստոնյաներ են և իրենց դավանանքի մեջ արդարացի չեն։ Էջ 91

288. Ջրվան հատակ անունը իրանյան ծագում անի. պահլ. 2սորժո, ւտսրսկ.
2&ոաո, որը զենդերենում իբրև հասարակ անուն՝ 2Ո7ՋՈ, նշանակել է «ժամանակ», աստծու վերագրվելով դարձել է հատակ անուն (ստուգաբանությանը Հյուբշմանինն է, հմմտ. Հ. Աճաոյան, «Հայոց անձնանունների բառարան», հ. 2-րդ, էջ 219)։ Հայտնի չէ, թե Եզնիկն խնչ աղբյուրի հիման վրա է նշում «բախտ կամ փառք» իմաստները։ Եզնիկի երկի Զմյաոնիայի հրատարակության մեջ «անուն էր» արտահայտությունից հետո ավելացված է «այսինքն Արամազդ»։ Դրանով հրատարակիչները հավասարության նշան են դրել Ջրվանի և Արամազդի միջև։ Էջ 98

284. Ոբմիզդ անունն իրանյան է. առաջացել է պարսկական գերագույն աստված
Արամազդի անվան ձևափոխությունից. հին պարսկ. ^եսրՋ–Ո 1 Ձ 2 ճճհ, զենդ. յ\հսրօ–ա32(1<3, Արշակ. պահլ. ՕհրրոՁշժ, Սասան, պահլ. 9օրաւշ(1, պարսկ. Սրասշձ
(տե^ս Հ. Աճաոյան, «Հայոց անձնանունների բառարան», հ* 1-ին, էջ 268)։ Էջ 85

235. Ենթադրվում է, որ սա Ահըիման անվան փոփոխված ձևն է։ Զմյաոնիայի. հրատարակությունը մեծ մասամբ տալիս է Ահբտմ ձևով։ Էջ 98

236. Բնագրում՝ «յարգանդի մօր իւրեանց»։ Տվյալ դեպքում ճիշտ կլիներ «բսրգանդի հօր իւրեանց» (ինչպես որ Եղիշեն ունի՝ «Արհմն և Ոբմիզդ ի հօբէ ծ նան և ոչ ի մօրէ»), որովհետև մոր գոյության մասին ոչ մի խոսք չկա, այլ միայն հայրը՝
Ջրվանն է հիշատակվում։ Բայց հայրն էլ արգանդ չի ունենամ։ Բացահայտ է հավասարությունը։ Թարգմանել ենք ըստ բնագրի։ Էջ 93

287. Փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ այս ուղղակի խոսքի սկզբում^
Փակագծում ավելացված է «իմ որդին չես դու» նախադասությանը (էջ 52)։ Էջ 98

814

288. Բարսմունքը ճյուղերի կամ ճիպոտ ներ՛ի կապոց էր, րր մոգերը զոհ անելիս կամ աղոթելիս բոնում էին իբենց ձեռքում։ Եզնիկ)։ երկի բնագրի Զմյաոնիայի հրատարակության մեջ համապատասխան բառից հետո փակագծում նշված է՝ «այսինքն գաւազան», բայց դա միայն մեկ «գավազան» չէր, այլ, ինչպես նշվեց, ճյուղերի կամ ճիպոտների կապոց։ Էջ 98

289* Քեշը պարսկական հին կրոնն էր։ Էջ 98

240. Մանին (216—277՞) հենց իր անունով կոչվող մանիքեական կրոնի հիմնադիրն էր։ Այդ կրոնի հիմքն էր կազմում պարսկական հին կրոնը, բայց այն իր մեջ պարունակում էր նաև Առաջավոր Ասիայի կրոնների (քրիստոնեության Ա ուրիշ) տարրեր։ Մանիի ուսմունքը դուալիստական բնույթ ուներ, ըստ որի ընդունվում էին երկու սկզբնագո նյութական հակադիր բարի և չար նախատարրեր՝ լույսը և խավարը։ Ըստ այդմ՝ կան ւույսի և խավարի թագտվորություններ։ ձավարի թագավորությունից ծնված սատանան արշավում է լույսի թագավորության վրա, նրա դեմ է դարս գալիս լույսի թագավորի արարած նախամարդը և այլն։
Պարսկաստանում այս կրոնի հիմնադիր Մանին մահապատժի է ենթարկվում (մանրամասն տե՜ս Ե. Տեր-Մինապան, «Ընդհանուր եկեղեցական պսսոմութիւն», հ*
1-ին, էջմիածին, 1908, էջ 186—190, այլև՝ «Միջնադարյան աղանդների ծագման և զարգացման պատմությունից», Երևան, 1968, էջ 97—98)։ Էջ 95

241. «Զանդիկ» այստեղ նշանակում է «Մանրի ասմունքին հետևող, մանիքեական»։ Ունի նաև «զրադաշտական կրոնին հետևող» իմաստը։ Իսկ ընդհանրապես նշանակում է «հերետիկոս»։ Բակտրիերեն «զան»—«ճանաչել», «իմանալ» բառից է։ «Զանդիկ» բառը «գնոստիկ», «փիլիսոփա» իմաստներից հասել էր «հերետիկոս» իմաստին (տե՜ս Ե. Տեր-Մինասյան, «Միջնադարյան աղանդների ծաման և զարգացման պատմությունից», էջ 108)։ Էջ 95

242. Եզնիկը «երկարամատեան» բառը, իբրև տերմին, գործածել է «դուալիստ» իմաստով։ Ինչպես նշվել է (ծան. 280), այս բնագրում «արմատ» բառը տվյալ կիրառությամբ ունի «նախասկիզբ, նախահիմք» նշանակությանը։ Այդ իմաստի հիման
վրա էլ կազմված է «երկարմատեան» տերմինը (=երկսւ+արմատ֊քեան): Դրանով Եզնիկը նշել է պարսից զրադաշտական կրոնի, ինչպես և մանիքեականաթյան, դուալիստական բնույթը, քանի որ այդ գաղափարախոսությամբ ընդունվում էին երկու նախահիմքեր, մեկը՝ բարու, իսկ մյուսը՝ չարի համար։ Եզնիկի երկի Ջմրսոնիայի հրատարակության մեջ այդ բառը ներկայացված է անճիշտ բաժտնմամբ՝
«երկար մաւոեան»։ Հարմար համարեցինք «դռւալիստ» հասկացության համար թարգմանության մեջ թողնել Եզնիկի տերմինը։ Էշ 95

248. Բնագրում մի քանի տող վերը «նոքա» («նրանք») դերտնվամբ նշվել է զրվանական կրոնի հետևորդների մասին, իսկ այստեղ «նոքա»–ով նկատի են տոնված մանիքեականները, «սոքա»–ով՝ դրվանականները։ Դա նկատելի է նաև հաջորդ գըլխի սկզբում։ Էշ 95

244. Բնագրի համապատասխան նախադասությունից հետո փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ փակագծում ավելացված է՝ «Եթե մշտնջենատր էր, ի մշտնջե

815

նաարաթենէ անահ փաոաար էր» (էջ 54)։ Տպագրի «փառաւորէր» ձևը պետք է ուղղել «փառաւոր էր», որպես և թարգմանեցինք։ Էջ 97

245. Բնագրի «այլ ինքն երկմտեաց» նախադասությունից հետո Լ. Մարիեսը փակագծում ավելացրել է՝ «այնպես զի ոչ մի որդի միայն ի նմանէ լեալ է, այլ երկու, մին բարի՝ վասն զի յաշտ արար, և միւսն չար՝ վասն զի երկմտեաց» (էջ 55)։ Էջ 99

246. Ջմյոանիայի, Վենետիկի (և սրան հետևած արիշ) հրատարակություններում այս արտահայտությունը «չէ պատճառ» ձևով է։ Ջմյոանիայի հրատարակության նկատված վրիպակների մեջ դա բերված է որպես վրիպակ, և դիմացը նշված է «չէ պատշաճ» (անդ, էջ 293)։ Մինչև ձեռագրի հայտնաբերումը որոշ բանասերներ, ուշադրություն չդարձնելով այդ ուղղման վրա, փաստորեն կրկնել են, որ «չէ պատճաո»–ը տեղին չէ, և առաջացվել էն սրբագրել «չէ պատշաճ»։ Քեոագիրը ցույցդ տվեց հիշյալ ուղղման ճշտությունը։ Հետագայում, ձեռագրի հիման վրա, առանձին բանասերներ (Վ. Աոաքելյան, Գ. Խաչատրյան, Լ. Մարիես) բնագրում հիշյալ արտահայտությունը ներկայացրել են «չէ պատշաճ» ձևով։ Գ. Խաչատրյանը, սակայն, այդ ուղղումը կատարելով հանդերձ՝ թարգմանել է «պատճառ չիկայ» (անդ, էջ 59)։

Էջ 99

247. Բնագրում՝ «Արիք», հավանաբար այստեղ մի արիշ բառ է եղել, որովհետև շարունակության մեջ աոանձին խոսվում է պարսիկների մասին («մարդիկ աշխարհիս»)։ Գ. Խաչատրյանը թարգմանում է «Ասորիները» (էջ 60)։ Էջ 99

248. Քեշը հարմարեցնողը և համապատասխան ասմունքը կցմցողը Ջրադաշտն է, որի անունը Եզնիկն այստեղ չի հիշատակում։ Էջ 99

249. Բնագրում՝ «չզեմեղիցէ»։ Այս բաոի վրա կասկածել է Նորայր Բյազանդացին և տոաջարկել է «զէմեղիցէ» աղղեւ «զետեղիցէ», իսկ «զետեղել» բայն այստեղ հասկացել է «հաստատուն, ամբողջ, անվտանգ պահել»; Ըստ այդմ՝ Եզնիկի «Եթէ առ տկարութեան չզեմեղիցէ...» նախադասսւթլունը թաբգմանել է այսպես՝ «Թէ և տկարաթեսւն պատճաոաւ չի կրնար հաստատուն, ամբողջ անվտանգ պահել» («Հայկական բաոաքննութիւն», Կոստանգնապոլիս, 1880, էջ 16)։ Հետագայում սրան անդրադարձել են և ուրիշ բանասերներ (հմմտ. «Հանդէս ամսօրետյ», 1907, էջ 314,
«Բազմավէպ», 1929, էջ 71 և այլն)։ Ե. Դուրյանը գտնում է, որ այդ դեպքում «զետեղել»–ը իմաստ չունի, ուստի «զեմեղել»–ը մնում է անփոփոխ («Ամբողջ երկեր», Զ, էջ 412)։

«Ջեմեղեւ» բաոի համար ուշադրաթլան արժանի է Առձեռն բառարանի բացատրո՞փյունը՝ «մեղքընալ, գութ շտրժիլ, փ»«6գէ ազատել» (էջ 293)։ «Վտանգէ ագսոոել» իմաստի առկայությամբ հիշյալ բաոի փոփոխման հարկ չկա։ Թարգմանելիս հենվել ենք այդ իմաստի վրա։ Էջ 101

250. Այստեղ ուրիշի խոսքն իր հերթին արիշի մի այլ խոսք է պարունակում*
Ոճի. առանձնահատկության պահպանման նկատառումով թարգմանության մեջ մենք ես հիշյալ խոսքն արտահայտել ենք աոաջին դեմքով; էջ 103

316

251. Բնագրի «աո ի գաբ հայելու» արտահայտտթյան «գար»–ը Ջմյաոնիայի հրատարակության մեջ ներկայացված է «գարշ» ձևով։ Հայկազյան բառարանը, նշելով «գաը»–ի «կոր, ծուռ, թյուր» իմաստները, արմատի համար մատնացույց է արել
«խանգար», «խելագար», «ցաւագար» բաոերը և ճիշտ է բացատրել «ի գար հայել» բառակապակցությունը («խոժոռ նայել», «ծուո նայել» և այլն, հ. 1-ին, էջ 5ՑՕ)։

Այսպիսով՝ հիշյալ բաոը չպետք է վափոխվի (ինչպես ցանկացել են ոմանք),
և համապատասխան արտահայտությունն էլ պետք է թարգմանել ըստ մատնացույց արված նշանակության։ Էշ 108

252. Զմյոանիայի հրատարակության մեջ «յորովայնի»–ից հետո ավելացված է
«կնոջն», որը ձեոագրւփմ չկա։ Էշ 108

258. Այսինքն՛ զր վանական կրոնն ընդունողների կողմից։ Էշ 108

254. Տպագրի «զի որդի լինիցի նմա» նախադասության մեջ ձեռագրի համեմատությամբ պակասում է «նա» բաոը (ձեռագրում՝ «զի որդի լինիցի նա նմա»)։ Թարգմանել ենք ձեռագրի հաշվառումով։ Լ. Մարիեսը իր հրտտարակած բնագրում վերականգնել է հիշյալ բառը (անդ, էջ 56)։ Էջ 105

255. Վևնետիկյան տպագրում՝ «կարող է»։ Ձեռագրում պակասում է «է»–ն։ Նրա փոխարեն գրված է «և» (էջ 245 տ)։ Զմյոանիայի հրատարակության մեջ «կարող»֊ի դիմաց արված է «կարոդաթիւն», «տալ»–ն էլ ներկայացված է «ետ» ձևով («կսւրողութիւն ետ զառնելն»)։ Լ. Մարիեսը բնագրի «կարող» բառից հետո հավելման նշումով գրել է «եղև» (անդ, էջ 59), որը մեզ հավանական է թվում։ Ձեոսւգրի ընդօրինակման ժամանակ «եղև»–ից մեքենայաբար կարող էր վերցվել «և»–ը։ Այսպիսով՝
«կարող եղև» թարգմանել ենք «կարողացավ»։ Էջ 107

256. Բնագրի «զի թող անդէն ետ ընդ ետ լինէր նմա որդի» նախադասությունը
Զմյոանիայի հրատարակության մեջ տարբեր տեսք անի՝ «զի եթող անդէն չար լինել նմա որդի»։ Էջ 107

257. Տպագրում՝ «զի որդի ծնցի»։ Ձեռագրում չկա «ծնցի»։ Լ. Մարիեսը բնագրի մեջ չի ներառել դեռ Զմյառնիալի հրատարակությունից եկող այդ բառաձևը Ա
«զի որդի» բաոերը միացրել է հաջորդ նախադասությանը (անդ, էջ 59)։ Էջ 107

258. Բնագրի «Քանզի բարին և չար ի միում անկանել ոչ մարթէին» նախադասության մեջ Զմյոանիայի հրատարակությունը «ի միում»–ից հետո անի «տեղի»։
Ձեռագրի լուսանցքում հետագայում տարբեր գրությամբ է ավելացված «տեղի» բառը։ Ե. Դարյանը, ընդունելով «ի միում տեղի» արտահայտությունը, միաժամանակ առաջարկել է «անկտնել»–ը կարդալ «սպանել»՝ «ի միում տեղի սպանել» («Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 418) Գ. Խաչատրյանը ներառել է «տեղի» բաոը և «անկանել» բառին ձեռք չի տվել (անդ, էջ 65)։ Մենք, «ի միում անկանէլ»–բ հասկանալով «համատեղվել», այդպես էլ թարգմանեցինք։ Էջ 107

259. Վենետիկյան տպագրության մեջ եզակի է՝ «զոչխարէ»։ Հ. Աճաոյանը ճիշւռ է համարել հոգնակի ձևը՝ «զոչխարաց» («Քննութխն և հաՍնմատաթխն Եզնկայ ճո

817

րագքոտ ձեռագրին», էշ 89—90)։ Ջմյոանիայի հրատարակությունն ունի հենց այդ ձեր։ Դա ընդունելի է։ Ն. Բյուզանդացին աոաջաբկել է ոսլղել «զո չխաբի» («Հայկական բաոաքննութիւն», էջ 89): Էշ 107

260. Բնագրի «առնել» բայի մասին Ե. Դուրյանն այն կարծիքն է հայտնել, թե դա թերևս կարելի է կարդալ «անել» («Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 418)։ Աւդ իմաստը շատ հավանական է։ Բայց «առնել» բայն այնքան բազմիմաստ է, որ առանց որևէ
Փոփոխության հենց նման իմաստ կարող է արտահայտել։ Մենք թարգմանեցինք
«պահել»։ Էջ 109

(

261. Բնագրում՝ «կոաիցին»։ Այս բայը տվյսզ գործածությամբ ոչ թե «կռվել» իմաստով է, այլ՝ «կառչել, դեմ աոնէղ-մճալ, հաստատվել, հիմնավորվել»։ Էջ 109

262. Այսինքն՝ Բրմիզդն ինչո՞ւ չհաղթեց Արհմնին և արգելք չեղավ նրա ծննդյան։
Բնագրում՝ «Ընդէ՞ր ոչ յաղթեաց յաշտածիՕ ծնունդն, և եղև արգել յերկաական ծննդեանն»։
Ե. Դուրյանը ճիշտ է դիտել, որ «ե»–ից առաջ եղած ստորակետն ավելորդ է (ինչպես որ չկա Զմյառնիայի հրատարակության մեջ), ենթական նույնն է, «ոչ» ժխտականը վերաբերում է նաև «եղև»–ին՝ «ըՕդէ՞ր ոչ յաղթեաց և ոչ եղև արգել...» («Ամբողջ երկեր», Զ, էջ 418): Էջ 109

268. Բնագրում՝ «իջեալ»։ Ե. Դուրյանը (անդ, էջ 418) իրավացիորեն առա՜ ջարկել է կարդալ «զիջեալ»։ Դրանով նախադասության միտքը պարզ է դառնում։
Էջ 109

264. Բնագրում՝ «գաոէին»։ Առաջարկվել է ուղղել «գայռէին» (տե՜ս «Հանդէս ամսօրեայ», 1907, էջ 814)։ Միշտ է, Հայկազյան բառարանը հղումով առաջնությունը տալիս է «գայոել» ձևին, սակայն «գառել»–ն էլ գործածական է եղել մեսրոպյան շըրջանում։ Երկու դեպքում էլ իմաստը մնում է նույնը՝ «պառկել»։ Իսկ Ջմյոանիայի հրատարակությունը դրա փոխարեն ունի «աոնէին», որը չի համապատասխանում արտահայտվող մտքին։ Ինչպես երևում է, թյարիմացաբար է այդպես տպվել, դա նըշված է նույն հրատարակության նկատված վրիպակների ցանկամ, դիմացն էլ ցույց է տրված «գաոէին» ճիշտ ձևը (անդ, էջ 298): Էջ 109

265. ե»ոսքը բարսմունքի մասին է (տե՜ս նաև ծան. 288)։ Էջ 111

266. Բնագրի համապատասխան նախադասությունից հետո փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ փակագծում ավելացված ՚ է «և լսելն ոչ մարդկան գործ է* այլ
Աստուծոյ» (էջ 62)։ Էջ 111

267. Բնագրում՝ «ապաստան էր», ճիշտ կլինի «ապատոանէր»։ Էջ 111

268. Բնագրում «...այլև զԱրհմնն՝ բարի բարի արարածոցն հնարագխտ»։ Այն միտքն է հայտնվում, թե Արհմնին էլ բարի են դուրս բերում (բառացի՝ բարի են դարձնում) ու բարի արարածներ ստեղծելու հնար գտնող։ Այդ դեպքում նախադասության մեջ կետադրական շտկում պետք է մտցնել։ Այսպես՝ «այլև զԱրհմնն՝ բարի, բարի արարածոցն հնարագիւտ»։ Կամ ավելի լավ կլիներ, եթե աոաջին «բարի» բառից հետո լիներ «և»
թաղկապը։ Գ. Նահապետյանն աոաջաբկել է ուղղել հետևյալ կերպ՝ «զԱրհմն բարի՝

818

բարի արարածպն հնարագիւտ» («Ուղղագրաթիւնք ազգային մատենագրաց», ՎէՕետիկ, 1907, էշ 285)։ Էջ 118

269. Բնագրի «յայտնի իսկ» արտահայտությունից հետո Ջմյրսոնիայի հրատարակության մեջ ավելացված է «դնեն», որը ձեռագրում չկա։ Նախորդ նախադասության մեջ կա «ասեն» ստորոգյալը, որը շարունակության մեջ զեղչված է և մտքից հասկացվում է։ Էշ 115

270. Ըստ կրոնական աւասպելաբանաթյան՝ մեծ մարգարե, որին վերագրվեյ է զրադաշտական կրոնի հիմնադրումը։ Էջ 115

271. Բանասերները նկատել են, որ բնագրի այս մասում աղավաղում կա։ Եվ
Լ. Մարիեսը Եզնիկի երկի փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ հատուկ նշումով
«իբրև մեոանէր Որմիզդ» նախադասությանն ուղղել է «իբրև մեոանէր որդի Որմըզդի» (էջ 64) ու այդպես էլ թարգմանել է (հմմտ. թարգ., էջ 78)։ Այստեղ հաշվի է տոնվել Դյալորիեի կարծիքը։ Այսպիսի ուղղումը բխում է հատվածի բովանդակությունից և, բացի դրանից, կարևոր է հիշել, որ ձեռագրում «Որմիզդ» հատուկ անանը սեռական հոլովաձևով է՝ «Որմզդի», որը դիմավոր բայ-ստորոգյալի մոտ
(«մեոանէր») այդ ձևով չէր կարող ենթակա լինել։ Դա, հավանաբար, իբրև հատկացուցիչ ունեցել է իր հատկացյալը («որդի»), որը ձեռագրից դուրս է ընկել։ Այս ուղղումը տրամաբանական համարելով՝ ընդունեցինք և թարգմանեցինք «երբ Որմիզդի որդին մեռնում էր...»։ Էջ 115

272. Բնագրում՝ «երեքմատեան»։ Բանասերները տարբեր ձևով են հասկացել այս բառը, տարբեր բացատրություններ տվել և ուղղումներ աոաջարկել (հմմտ. «Բազմավէպ», 1929, էջ 99—100, Ե. Դուրեան, «Ամբողջ երկեր», Զ, էջ 414, Լ. Մարիեսի
472-րդ ծանոթությունը, էջ 198—194 և այլն); Մենք թարգմանեցինք «եռակի», ինչպես որ իր ժամանակին հասկացել էր Կ. Եզյանը (տե՜ս «06 ^շաա Ո6թշ*3շ8«
«ՋՐ 08 », ՇՈ6, 1858, էջ 85)։ Էջ 117

278. Այսինքն՝ պարսից կրոնի քարոզիչները։ Էջ 117

274. Կարամանը (կամ Հարամանը) Ավեստայի ^որօ-^Ջո^ԱՏ-ն է, չար գործերի արարիչը, ևշ. «կործանարար ոգի», «չար հանճար»։ Էջ 117 ^31ոյտ

275. Բնագրում՝ «այն մարդկան վնաս է և ոչ նոցա». դրա դիմաց Ջմյոանիայի
| հրատարակությանն ունի՝ «և այնմ մարդիկ են պատճառ և ոչ նոքա»։ Էջ 119

276. Բնագրի այս մասում փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ վերադա

| սավորում է կատարված (անդ, էջ 66)։ Էջ 119

277. Բնագրում՝ «Եւ այլն ևս ինչ մի ի շարս է, և զմեր պէտս ռչ հարկանիցէ», որը Ջմյուռնիայի հրատարակության մեջ ներկայացված է այսպես՝ «Եւ զայլսճ եսորք ի շարս են և ի մեր պէտս ոչ հարկաարք»։ Հավանաբար այդպիսի փոփոխությանը շարունակության մեջ եղած «զնոսա»–ի պատճառով է, սակայն «զնռսա»–ի տակ հեղինակը նկատի է ունեցել ընդհանրապես վերը թվարկած բոլոր փոքրիկ էակները։ Էջ 121

319

1

278. Եզնիկն այստեղ ճկսափ աճի Աստփսծաշնչում պատմվող զրույցները դիվահաններին բաժելա մասին (տե՛ս Մատթ., ժ, 8ովհ. ք Ի, 22, Ղակ*, Ժ*, 17—19)։
Էշ 123

279. Սաղ., ՂԵ, 5։ Այստեղ «աստաածք»–ի փոխարեն գրված է «կոաք»։ Էշ 128

280. Բ Էորնթ., Զ, 15։ Այսւոեղ «հադորդաթիւն» բասի փոխարեն գրված է
–«միաբանութիւն», Բեյիարը սատանան է։ Էշ 128

281. Գավիթը Իսրայելի (հին հրեաների երկրի) թագավոր էր (1018—978), ծն.
1085 թ. մ. թ. ա.; էշ 128

282. Վենետիկյան հրատարակությանն անի «հարխր եւթանասան ե հինգ հազար»։ Ձեռագիրը տարբեր է՝ «հարիւր և ութսուն և հինգ հազար»։ Տայիս ենք ըստ ձեոագրի։ Այնտեղ բերված այս թիվը համընկնում է սկզբնաղբյուրի տվյաԼներիճ
(հմմտ. Դ Թագ., ԺԹ, 85, Եսայ., ԼԷ, 88)։ Էջ 128

288. Այստեղ Եզնիկը նկատի է ունեցել Աստվածաշնչի հիշատակությունները, իսրայելացիների համար Բ Թագ., ԻԴ, 15, ասորեստանյան բանակի համար՝ Եսայ.,
ԼԷ, 86։ Էշ 128

284. Հովսեդեկի որդի ՀԿսովը (Ցեսով, Տեսա) հրեաների քահանայասքետճ էր՝ գերությունից վերադառնալու ժամանակ։ Էշ 128

285. Վենետիկյան տպագրում այսպես է՝ «Եւ որպէս առ Ադամամքն ասէ»,
^մյոանիայի հրատարակության մեջ՝ «Ել որպէս աո Ադամաւն ասէ», ձեռագրում՝
«եւ որպէս առ Ադամ, ամքն ասէ»։ Այս նախադասությունը վեճերի, տարրեր բացատրությունների և առաջարկների տեղիք է տվել։ Ե. Փեչիկյանը նախընտրելի է համարել վենետիկյան «առ Ադամամքն» ձևը՝ հասկանալով «առ Ադամամքքն», այսինքն՝ «Ադտմների («= Ադամ-Եվայի) ժամանակ...» («Բազմավեպ», 1929, էջ 102)։
Լ. Մարիեսն այլ կերպ է հասկացել Ա բնագրի մեջ (հատուկ նշումով) փոփոխություն է մտցրել՝ «Եւ որպէս աո Ադամ աւն՝ որոյ ի սկզբան ոչ համարեին ամքն՝ ասէ»
(լիարիզան վերջին հրատ., էջ 69)։ Այս մեկնաբանությունները հավանական չեն։
Ավելի ճիշտ կլինի հենվել ձեոագրի վրա՝ ընդունելով «աո Ադամ ասէ» գրությունը ե անտեսելով ստորակետն ու «ամքն» բառաձևը՝ որպէս գրչագրական ավելորդություններ (հմմտ. Ե. Դար յանի դիտողությանը, «Ամբողջ երկեր», Ջ» էջ 414 և Գ. Իոսչատրյանի թարգմանությունը՝ էջ 76)։ Հիշյալ արտահայտության մեջ «ասել» բայն ընդունել է «աո» նախդիրով խնդիր, ուրեմն «աո Ադամ ասէ» նշանակում է «Ադամին ասում է, Ադամին սաաց»յ էշ 125

280. Բնագրում՝ «յսսելաւ»։ Հատվածի ընդհանուր ոճի տեսակետից ավելի ճիշտ կլիներ ներգործաձևը՝ «յսսել», այսինքն՝ «ավելացրեց», ինչպես ճիշտ դիտել է Հր. Աճաոյանը («Քննութխն և համն մատաթիւն Եզնկայ նորագխտ ձեոագրի 0», էջ 90—
91)։ Դրա օգտին է վկայում նաև սկզբնաղբյուրը (Դ Թագ., Ի, 0), որտեղ գրված է
«յաւելից», այսինքն՝ «կավելացնեմ»։ Էջ 125
320

287. Ըստ Աաովածաշնչի՝ Եզեկիան Հուդայի (քքքրճ հրեական) թագավոր էր*
Նրա տար՛իքի ավելացման մասին տե՜ս Դ Թագ., Ի։ Էջ 125

288. Աստվածաշնչամ պատմվում է» թե, իբր, աստված որոշում է կոր ծա (Աղ Աւարեստանի մայրաքաղաք ՆիՕվեն՝ բնակիչների չար գործողությունների պատճտոով. այնտեղ է ուղարկում Հովնան մարգարեին՝ քարոզելու, թե երեք օրից նետս քաղաքը կործանվելու է։ Սակայն քաղաքի բնակիչները զղջում են, ուստի աստված ներում է նրանց Ա հետաձգում Նինվէի կործանումը (հմմտ«6ովհ«, Ա, Գ)։ Էջ 125

289. Այստեղ «հնդիկ» բասով Եզնիկը հասկանում է «սևամորթ, նեգր»։ Էջ 127

290. Զոդիակոսի տասներկու համաստեղություններից մեկը։ Էջ 127

291. Բնագրում՝ «եզն»։ Իբրև համաստեղության անուն ընդունված է «ցալ»–ը, ուստի թարգմանեցինք այդ բասով։ Էջ 127

292. «Խոյ» կոչվող համաստեղության մասին է խոսքը։ Էջ 127
ս

298. Սա էլ, մյուսների նման, Զոդիակոսի կենդանակէբպ համաստեղություններից մեկն է։ Էջ 127

294» Այսինքն՝ մյուս համաստեղությունները։ Էջ 127

295. Երևակ կամ Սատուրն մոլորակը։ Էջ 127

296. Հավանաբար խոսքը վերաբերում է Թեոդոս Բ-ին (408—450)։ ՏեՆ «Բազմավեպ», 1897, դեկտեմբեր, «Յաւելաած»։ Էջ 127

297. Բնագրում «անուանս»։ Մի շարք բանասերներ (Ն. Բյազանդացի, «Նախնիք», էջ 900, մանրաժապավեն, Ե. Գարյան, Ն Մարիես) ճիշտ կերպով աոաջարկել են ուղղել «անասունս»։ Դա տրամաբանական է Մենք այդ ուղղումն արտահայտել ենք թարգմանության մեջ։ Էջ 127

298. ՏեՆ ծան. 19։ Էջ 129

299. Սողոմոնը Իսրայելի (Հրեաստանի) թագավոր էր, որ հաջորդեց իր հայր
Դսւվթին (078—988)։ Էջ 181

800. Մի ժամանակ Հուդա անանով կոչվել է հին հրեաների երկրի մի մասը՝ ընկած Պաղեստինի հարավային կողմում, որտեղ իշխող դիրք ուներ հուդայական ցեղը։ Այստեղ էլ կազմակերպվեց Հուդայի թագավորությանը։ Բաբելական գերեդտրձությանից հետո Հուդայի երկիր հասկացությանը ընդլայնվեց և վերաբերում էր հրեաների ամբողջ եըկբին։ Էջ 181

801. Խոսքը պարսից Սասանյան հարստության մասին է, որի գահակալությանն սկսվում է 226 թվականից, երբ Սասանի որդի Արտաշիրը սպանում է պարթևական

321

Արտավան թագավորն ու անցնում իշխանության գլուխ։ Եզնիկի ժամանակներում
Սասանյան հարստությունը շարունակվում էր։ Էջ 1Ց1

802. Բնագրում՝ «յաղակատանս հասեալ»։ Նորայր Բյազանդացին աոաջտրկել է «հասեալ»–ը ուղղել «հատնալ» («Հայկական բառաքնՕութիւն», էջ 89)։ Դա ընդունելի են համարել Ա արիշ բանասերներ (Ե. Փեչիկյան, Ե* Դուր յան և այլն)։ Սակայն ուղղման կարիք չկա։ «Աղակատանք» (նշ. «զեղխություն, շռայլություն, ցոփություն») հայցական հոլովով և «յ» («ի») նախդիրով դրված է որպես «հասանել» բայի խնդիր; Այսպիսով՝ «յաղակատանս հսաանել» նշ.«ցոփության (շռայլության, զեղխաթյան) հասնել»։ Այդպիսի խնդրառությունը խորթ չէ գրաբարին։ Եվ, ընդհանրապես, մի բանի հասնելը նշանակող արտահայտությունը անսովոր չէ հայերենի ոգուն, թեև այս դեպքում դտ բացասական իմաստ ունի։ Էջ 188

808. Խոսքը Աստվածաշնչում հիշատակված համատարած ջրհեղեղի մասին է
(հմմտ. Ծննդ., Ջ, 17) Տ էջ 188

804. Տե՞ս ծան. 79։ Էջ 185

805. Խոսքը Իսահակի երկվորյակ որդիներ Հակոբի և Եսավի մասին է (հմմտ.
Ծննդ., ԻԵ—Իէ, ԼԲ—ԼԳ Ա այլն)։ Հակոբն առաքինի էր, իսկ Ետսվը վաճառեց անդդրանիկոլթյան իր իրավունքը, ամուսնական անխոհեմ կյանք ունեցավ և այլն։ Էջ 18^

808. Հովսիան Հուդայի երկրի (հմմտ. ծաճ., 800) թագավորներից էր՝ Ամոնի սրդին և Եզեկիայի թոռնորդին, որը, ըստ Աստվածաշնչի՝ մի շարք բարենորոգումներ կատարեց, երկթից վերացրեց կռապաշտության հետքէղւը։ Էջ 185

807. Իյուրոսը պարսից թագավորներից էր (558—529 թթ. մ. թ. տ.), որը հիմ* նադրեց Աքեմենյան հարստությունը, մի շարք երկրներ նվաճեց ա միացրեց Պարսկաստանին։ Դրանց թվում էր և Բաբելոնը։ Նա հրաման տվեց «բաբելական գերությունից» արձակել հրեաներին և վերադարձնել իրենց երկիրը։ Եզնիկը նկատի ունի
Աստվածաընչի հիշատակությունները։ Այստեղ Կյարոսը հիշվում է որպես գերության տարված հրեաների ազատարար (հմմտ. Եսայ., ԽԴ, 28, ԽԵ, 1—7)։ Իր իշխանության հենց աոաջին տարում է հրաման տալիս, որ հրեաները վերադառնան (հմմտ. Բ
Մնաց., ԼՋ, 22-28,)։ Էջ 185

808. Եյք, է, 3։ «Փարավոն» բառը եգիպտական ծագում ուհի և նշանակում է
«թագավոր»։ Աստվածաշնչում հիշատակվում են տասներկու փարավոններ։ Եզնիկի նշածը Մովսեսի ժամանակ իշխած փարավոնն է։ Էջ 185

809. Հոովմ., 17։ Այստեղ «...Ես գրգռեցի..,»։ Էջ 185

810. Հոովմ., Թ, 22; Հիշյալ տեղում համեմատության համար բերված է բրուտի
և նրա պատրաստած ամանների օրինակը։ Այնպես որ, Եզնիկի նշած «ամանսցն» բառաձևի տակ փոխաբերաբար նկատի են առնված մարդիկ։ Էջ 185

322

811. Տիմոթեոսը Աստվածս*շնչում ներկայացված է իբրև Պոդոս սաաքյաւհ սս շսւկերա։ Նրան թղթերով դիմել է Պողոս առաքյալը։ Էջ 187

*812. Հոովմ–, Գ, 29—80։ Ըստ Աաովածաշնչի՝ թլփատաթյունը թայլ է տրվել
Աբրա համին ա նրա սերունդներին (ասրս անցել է և արիշ Կողովուրդների)։ Հրեաները, որ թլփատվում էին, ատամ էին հեթանոսների անթլփատությանը։ Սակայն քարոզվում էր, որ էականը թէփաւոաթյուճը կամ անթլփատությունը չէ, այլ՝ հավատք աստծու նկատմամբ։ Էջ 187

818. Տե՜ս ծան. 288։ Էջ 189 *

814. ձին կտակարանի մարգարեներից մեկն էր Երեմիան։ Էջ 189

315. Ըստ Աաովածաշնչի՝ հրեական մարգարե և դատավոր։ Էջ 139

816. Առաքյալ և ավետարանիչ։ Էջ 189

817. Պողոս առաքյալը։ Էջ 189

318. Տես ծան. 805։ Էջ 141

819. Այսինքն՝ բնազդով։ Էջ 141

820. Խոսքը վերաբերում է անասուններին, այսինքն՝ անասունների մեջ։ Էջ 141

821* Հմմտ. Վ. Աոաքելյան, «Գրաբարի հատընտիր», էջ 85; էջ 141

822. Այս վերջին արտահայտության համար տպագրերի մի մասն ունի «անգեդց՝ ի հեոաստանէ զգիշոյ ականելոյ դիտսսորաթեաճ»։ Հայկազյան բառարանը «ւսկանկ» բառի համար բերում է այս վկայությունը (հատ. 1-ին, էջ 22)։ Զմյոանիայի հրատարակությանն ունի «անգեղաց ի հեոաստանէ զգէշս ակնարկելոյ դիտաւրտոլթեան»։ Որոշ տպագրություններ «ականելոյ» ձևի դիմաց ունեն «անկանեւպ» («զգիշոյ անկանելոյ դիտսսորութեան»): Ձեոագիրը նույնպես անի վերջինը («զգիշո անկանելո»); ճիշտը սա է։ Այստեղ «զգիշոյ նպատակի պարագա է «անկանել»–ի համար; էջ 141

828. Բնագրում եզակի է։ Խոսքի ընդհանուր ոճի հարմարության նկատառումով թարգմանության մեջ հոգնակի թվով ենք դրել։ Էջ 148

824. Ըստ Աստվածաշճչի՝ Հովսեփը Հակորի որդիներից մեկն էր։ Նրա երազների մասին տե՜ս Ծննդ., Լէ։ Էջ 145

825. Ըստ Աստվածաշնչի՝ Դանիեյլը մարգարե էր՝ հրեական արքա Գավթի սերընդից։ Դեռ մանուկ հասակում դերի տարվեց Բարելոն։ Եզնիկն ակնարկում է
Գանիելի՝ Բաբելոնամ տեսած երազի մասին. (տե՜ս Դան., է)։ Էջ 145

323

826. Բնագրում՝ «Եւ մի իմն»։ Մենք թարգմանեցինք «կամ էլ» արտահայսաթյամբ՝ նախորդ պարբերությանը համապատասխանեցնելու նկատառումով։ Եզնիկլ նշում է, որ նախօրոք մտածմունքի աոարկա չդարձած երևույթներին վերաբերող է. րազները երկու պատճառից են աոաշանում։ Եվ աոանձին պարբերություններով իասում է այդ պատճառների մասին։ Աոաջին պարբերությունն սկսվում է «Կամքով, երկրորդը՝ «Եւ մի իմն»–ով։ Թարգմանության մեջ դրանց ոճական համապատասխանությունն ստացվում է «կամ»–«կամ էլ» զուգադրությամբ։ Է. Մարիեսը բնագրի հրատարակության մեջ երկրորդը փոխել է «միւսն» ձևով (անդ, էշ 79) և ըստ այդմ է թարգմանել է (թարգմ., էջ 91)։ Դա հարմար կգար, եթե նախորդը ւինել «Մի&>
(«Մին»–«Եւ միւսն»)։ Հիշենք, որ ավելի աոաշ այդպիսի ուղղման աոաբջարկ էր
^սրել Հ. Աճաոյանը՝ գտնելով, որ երկաթագրի մեջ շատ հեշտությամբ կարող էխ շփոթվել ՄԻԻՄՆ և ՄԻԻՍՆ ձևերը («Քննութիւն և համեմատոլթիւն Եզնկտյ նորտգիտ ձեռագրին», էջ 91 — 92)։ Էջ 145

Ց27. Բնագրում անուղղակի խոսքի մեջ բերված է աոաջին դեմքի դերանունը, ե նայն դեմքով էլ արտահայտված է համապատասխան բայ-ստորոգյալը։ Ելնելով աշխարհաբարի օրենքներից՝ այս անուղղակի խոսքում ենթական արտահայտել ենք երրորդ դեմքով Ա նրան էլ համաձայնեցրել բայ-ստորռգյալը («Մեք զարմանովք կարեմք բժշկել»«իրենք դեղերով կարող են բաժէւ»)։ Էջ 147

Ց28. ՏեՆ ծան. 151։ Էջ 147

1

829. ՏեՆ ծան. 168։ Էջ 147

880. Աքաաբը Իսբայելի թագավորներից էր, որի տիրապետության մամանսմ| աշխուժացան և մեծ չափերի հասան կռապաշտությանն ու անօրինականություններ էջ 149

331. Տե՜ս ծան. 188։ Էջ 149

832. Մօվսեսը հիշվում է որպես հրեական հռչակավոր մարգարե I «րեհէսդիթ
Նա հրեաներին դուրս բերեց եգիպտական գերությունից (տե՜ս նաև ծան. 191)։
Էջ 151

888. Բնագրում՝ «արտաքին իմաստունքն»։ Եզնիկն այս դեպքում նկատի աճի հունական հեթանոս փիլիսոփաներին։ Էջ 158

884. Նավեի որդի Հեսան իսրայելացիների նշանավոր զորավար էլս Նրա զերծերի մասին պատմվում է իր անունը կրող գրքում, որը մտել է Աստվածաշ&չի մեշ՝ որպես մի գւուխ (գիրք)։ Էշ 158

835. Եզեկիան հին հրեական թագավորներից էր (տե՜ս նաև ծան* 287)։ Էջ 153

886. Եզեկիայի հիվանդության ժամանակ է ասվել Եզնիկի հիշատւսկած խոսքք
(տե՜ս Եսայ., ԼԸ, 8)։ Սակայն այնտեղ Աքազյան ապարանքի մասին չի նշված* Զմյոա
324

էիայի հրատարակությանը բնագրի «աւպարանիցն» բառի դիմաց անի «ժամացուցին»։
Էշ 15Ց

337. «Եկլեսիաստես»–ը Ատովածաշնչի «ժողովող» («Գիրք ժողովողի») կոչված գփփ հունարեն անվանումն է. հան տ%7*ր,օւտՅր/խ բառից, ոբ նշանակում է «ատենաբան, քարոզիչ»։ Էջ 153

338. Ցոբ., ԻՋ, 7։ Այստեղ՝ «Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի» Եզնիկի երկում՝
«Զգեւսց զերկիրս ի վերայ ոչնչի»։ Լ. Մարիեսը բնագրի հրատարակության մեջ փակագծում հավելում է կատարել. «Ձգեաց զհիաիսի ոչնչխ, կախեաց զերկիրս ի վերայ ոչնչի» (էջ 84)։ Հավելումն ավելորդ է։ «Ձգեաց» այստեղ հոմանիշ է «կախեաց»
Տևի հանդեպ։ Էջ 155։

339. Վենետիկյան տւգագրամ՝ «յԱսորիսն ասի»։ Հ. Աճաոյանը Եզնիկի երկի ձեոագրի քննության մեջ (էջ 51) առաջարկում է ձեռագրում եղած «յասորիեսսփ» արտահայտությունը քնդունել որպես «յասորի Եսայի»։ Դրա համար նա որպես հիմնավորում բերում է շարունակության մեջ Երկու տեղ գործածված այն այոոահաշտությունները, որոնցով նշվում է, թե Հորն ու Եսային խոսում են երկրի՝ ոչնչի վրա հաստատված լինելու մասին (ըստ վենետիկյան սկզբնական հրատարակության՝ էջ 193, տող
19, էջ 197, տող 7)։ Դրանք կասկած չեն թողնում Հ. Աճաոյանի առաջարկի ճշտության համար։ Միայն այդպիսի ընթերցումով չպետք է հասկանալ, թե Եսային ասորի էր, այլ՝ որպես թե այդպես է ասված Եսայու Մարգարեության ասորական օրինակում։
Մենք թարգմանել ենք այդ մոտեցմամբ՝ ըստ վերոհիշյալ առաջարկի։ Լ. Մարիեսը Եզնիկի երկի բնագրի իր հրատարակածի մեջ համապատասխան արտահայտությունդ բերել է Հ. Աճաոյանի առաջարկածի ձևով (անդ, էջ 84)։ Էջ 155

340. Բնագրում՝ «քանզի ոչ կար է ակնբսւց ի ցամաք գործել»։ Այստեղ «ակնքաց ի ցամաք գործել» արտահայտությունը մութ է մնամ։ Գրաբարի բառարանները չանեն «ակնբւսց» բառը (Հայկազյան (նոր) բաոարանը մի տեղ օրինակ բերելիս նշո մ է մասերի բաժանելով՝ ակն բաց)։ Կա «ակնբացել» բայ՝ «անցք կամ աոփսկ բացել, խորշեր պատրաստել՝ պարտեզը կամ արտը ջրելու համար» նշանակությամբ, *՝րը չի հարմարվում հիշյալ գործածությանը։ Ե. Դուր յա նը ուշադրության է դարձրել ալս արտահայտության վրա. նա մի կողմից նշել է, որ թարգմանելիս կարելի է օգտագործել «ակնբացել» բսղի նշանակությունը, իսկ մյուս կողմից ենթադրում է, թե «ակընբաց»–ը կարող է լինել «ակնբսս», որտեղ «բաւ բառը իբրև գոյական կը նշանակէ հասնելու ծայր»։ Այդպիսով առաջարկում է թարգմանել «որովհետև չեն կրնար դեպի ցամաք հասնելու ծայր մը գտնել...», բայց վերջում «ի ցամաք գոըծել»–ը հարցականի տակ է թողնում («Ամբողջ երկեբ», Զ, էջ 415)։ Գ. Խաչատրյանը հենվում է «ակընբացել» բայի վեբոհիշյալ իմաստի վրա՝ թարգմանելով «որովհետև տասներ բանա
1ով չեն կրնար ցամաքեցնել զայն» (այսինքն՝ ծովը)։ Մեզ թվում է, որ «ակնբաց»–ը
«տեսադաշտ» իմաստն ունի, դրան էլ կհետևի «ի ցամաք գործել»–ը «ցամաքին հասցնել» նշանակությամբ բացատրելը, «տեսադաշտը ցամաքին հասցնել», սզսինքըն՝ ցամաքը տեսադաշտի մեջ վեբցնել, տեսնել։ Մեզ համաբ հավանականը դա 1|
Այս բացատրության համար կարևոր է հիշել բնագրի՝ մի քանի տող վերև բերված այն միտքը, թե՝ «վսաճ զի ցամաք արեք ի ծովէ անտի ոչ երևի, յայն սակս թուի՝ թէ ի ծովէ անտի ելաՏիցէ» (արեգակն): Էջ 155

325

341. խոսքը Իսրայելի թագավոր Դավթի մասին է, որին վերագրվում է «Դի* սաղմոսաց»–ը*. Էջ 155

Ց42. Այսինքն՝ ըստ հակառակորդների՝ զանազան երևույթների պատճսա. դարձպ՛ աստղերի մասին։ Էջ 155

34Ց. Տե ս Յոբ., ԻԶ, 7, Եսայ., խԲ 50, ե>Դ, 24 (*), խԵ, 12 ( # )։ Եսայսւ Մաթ I գարեաթյան նշված տեղերում խոսվում է երկրի հաստատման մասին, բայց «ի վերայ; բչնչի» արտահայտությանը չկսս էջ 157

Ց44. Բնագրում՝ «զի նոքա ի վերայ ոչնչի ասեն, և սա ի վերայ ջուրց»։ Ավէյի ճիշտ կլիներ «զի սոքա ի վերայ ոչնչի ասեն, և նա՝ ի վերայ ջուրց»։ Այդ նկատտ* ոամով էլ թարգմանել ենք*, էջ 157

Ց45. խոսքը Աստվածաշնչի մեջ բովանդակվող գրքերի (գլուխների) մասին է
Դրանցից են և Հորի, Եսայա, Դավթի գրքերը։ Էջ 157

546. Տե ր ս ծան. 332։ Էջ 157

347. Այսպես կոչված՝ փոքր մարգարեներից մեկն է. Նրա գիրքը Ատովածաշ|4 չի գլուխներից է։ Էջ 157

348. Բնագրում՝ «ընդ նովին», պետք է լիներ «ընդ նոսին»։ Փարիզյան վերջի* հրատարակության մեջ (հատուկ նշումով) ճիշտ կերպով ուղղված է (անդ, էջ 86)։
Էջ 159

549. Բնագրում՝ «Նախ Դաւիթ իսկ»։ Պետք է լիներ «Նախ Դաւթաւ իսկ», որովհետև վերևում ասված է «այլովք մարգարէիւք», այսինքն՝ «ուրիշ մարգարեների միջոցով», պարզ է, որ դրան պիտի հետևեր, թե ո\մ միջոցով է ցույց տրվում։ Էջ 15*

350. Բնագրում՝ «արարածք»։ «Արարած» րաոը գործածված է «ստեղծված ադարիս՛, գոյացություն, գոյակ» իմաստով, իբրև «ոչ ինքնագո»։ Էջ 159

851. Տես ծած 170։ Էջ 159

352. ՄարկիոՕի մասին տե"ս ծան. 483։ Էջ 159

353. Բնագրում՝ «ի բնութենէ ճրոյ», որի դիմաց Ջմյուոնիայի հրատարակություն* ունի «ի չորութենէ և ի հրոյ»։ Էջ 161

354. Ամովսը այսպես կոչված՝ փոքր մտրգարԱերից մեկն է։ Նրա մարգարեով թյունը Աստփսծաշնչի գրքերից (գւուխնէրից) է։ Էջ 161

355. Բնագրում «Դաւիթ» հատուկ անանց ուղղականով է գործածված։ Գործիականով ավելի ճիշտ կլիներ, որովհետև շարունակության մեջ համապատասխանորեն
326

«6 որ» և «Ետսյի» անու՛նները գործիականով էն («Ցոբաւ և Եսայեաւ»): Սա ճիշտ կերպով դիտել է Ե. Դուրյանը («Ամբողջ երկեր», Զ* էշ 415): Լ. Մարիէսը Եզնիկի երկի փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ կատարել է այդ ուղղումը (անդ, էյ
87): Թարգմանել ենք ըստ ուղղման; էշ 161

856. Տեևւ ծան. 850; էշ 161

357. Լ. Մարիեսը ճիշտ կերպով նկատել է պակասը և փակագծում ավելացրել է «արագագոյն» բառը (փարիզյան վերջին հրատ., էջ 88); էջ 163

358. Ձեռագրում՝ «Եւ պատճառս փոփոխմանց չորից բնաթեանցն»։ Թարգմանեք ենք դրա հաշվառումով։ Էջ 165

859. Պյաթագորական ուղղության հետևորդները։ Պյութագորականաթյունը հին հունական փիլիսոփայության իդեալիստական ուղղություններից էր, որն այդպես է կոչվում Պյութագորասի (տե՛ս ծան. 861) անունով։ Պյութագորասը, ընդունելով միությանն ու նախախնամությունը, հիմնադրել էր փիլիսոփայա-կրո նա –քաղաքական միության (Իտալիայի հարավում)։ Պյութագորականները ամեն ինչի էությունը համարում էին թվերը։ Նրանց կրոնական հայացքները սերտորեն կապվում էին հոգու անմահությանը, նրա փրկության միջոցներին, մի էակից մի արիշ էակի մեջ տեղափոխվելուն վերաբերող ուսմունքի հետ և այլն։ Էջ 167

860. Պերիպատետիկյանները (բնագրում՝ «պերիպատիկեանքն») Արիստոտելի փիլիսոփայական ուսմունքի հետևորդներն էին։ Հիշյալ անվանումը բխում է հունարեն րտշւ7Հ«էտ<օ («ման եմ գալիս, ճեմում եմ, զբոսնւսմ եմ») բառից։ Արիսաաոեւշ իր աշակերտներին ուսուցանում էր զբոսնելով, այստեղից էլ նրա յուրաքանչյուր աշակերտը կամ հետագայի հետևորդը կոչվում է 1 ւտք)ւ*«^ւ*ծ<։> Արիստոտելը (884—822 մ. թ. ա.) սուր քննադատության էր ենթարկում Պլատոնի «իդեալներ »–ի տեսությունը, սակայն տատանվում էր իդեալիզմի ու մատերիալիզմի միջև, վերջին հաշվով ավէզի հակված էր իդեսզիգմի կողմը։ Արիստոտելի հետևորդները, մեկնաբանողով նրա ուսմունքը, ընդգծում ու ավելի էին խորացնում վերջինիս մատերիալիստական կողմը։ Էջ 167

861. Պյութագորասը (580—500 թթ. մ* թ. ա.) հին հունական մաթեմատիկոս ու իդեալիստ փիլիսոփա էր։ Ծնվել ու ապրել է Սամոս կղզում, ապա տեղափոխվե| է
Հարավային Իտալիա, Կրոտոն քաղաքում հիմնադրել է պյութագորականՕերի միաթյանը, որը միաժամանակ քաղաքական կուսակցության, կրոնական միաբանություն ա փիլիսոփայական դպրոց էր (հմմտ. նաև ծան. 569)։ Հայտնի է մաթեմատիկայի) ու հատկապես երկրաչափության մեջ կատարած մեծ դերով, նրա ասմունքը հանգեցրել է երկրաչափական հանրահաշվի ա երկրաչափական թվաբանության ստեղծմանը և այլն։ Պյութագորասը, թիվը համարելով իրերի էությանը, ընդանամ էր, որ տիեզերքը թվերի ա նրանց հարաբերությունների ներդաշնակ համակարգ է։ Հետագայում պյութագորականները այդ դրույթին սոսկ միստիկական բնույթ տվեցին։ Պյաթագորասն ունեցել է նաև կբոնա-փիլիսոփայական այլ հայացքներ, որոնց մի զգալի մասի վերաբերյալ նշվում է Եզնիկի երկի այս հատվածում։ Էջ 167

862. Այսինքն՝ հոգու փոխանցելիությունը, հոգեփոխությունը, ըստ այդմ՝ հավա* տամ էին, թե հոգին շրջապտույտ է կատարում մարմնից մարմին։ Էջ 167

327

1

Ց6Ց. Հին հունական իդեալիստ փիլիսոփա Պլատոնի ու նլւա աշակերտների ուսմունքի հետևորդները։ Պլատոնը (427—837 թթ. մ. թ. ա.) անտիկ փիլիսոփա յությաճ խոշոր դեմքերից մեկն է։ Նրա ուսմունքն ընդգրկում է բազմաթիվ հարցեր, որոնք վերաբերում են աշխարհին ու նրա ծագմանը, հոգուն, իմացությանը, հսաարակա՝ թյանը, աշխատանքի բաժանմանը, դաստիարակությանը Ա այլն։ Պլատոնի փիլիւափայությունը օբյեկտիվ իդեալիզմն է։ Ըստ այդ ուսմունքի՝ զգայական իրերի ոչ իսկական աշխարհի հետ գոյություն անի բանականությամբ հասանելի իդեաների հատուկ իսկական աշխարհը։ Իրերը իդեաների սոսկ ստվերներն են. իրերն անցողիկ են, իսկ իդեաները՝ հավիտենական։ Իրերի էության իսկական ճանաչումը զգայություններով չի կատարվում, դա արվում է միայն բանականությամբ, գաղափարներով։
Պլատոնը, շփվելով պյաթագորականների հետ, զգալի ազդեցության է կրել պյաթագորականությունից։ Պլատոնի փիլիսոփայությունը մեծ դեր է խաղացել հոգու անմահությանը և մարմնի անցողիկությանը վերաբերող քրիստոնեական ուսմունքի մեջ։
Պլատոնական ասմունքի շարունակությանն էր նոր ս|լատոնականությունը, որը արտահայտություն գտավ մի շարք անընդունելի տեսությունների մեջ։ Էջ 167

864. Այսինքն՝ նյութը։ Տե՜ս նաև ծան* 15։ Էջ 167

865. Այստեղ պետք է էիներ հունարեն տւօօց րաոը, որը տարբեր նշանակու¬
թյուններ ունի, ինչպես՝ «տեսք, արտաքին (տեսք), կերպարանք, երևույթ, ձև, մարմնի ձև» և այլն։ Պլատոնը այս բաոը, իբրև փիլիսոփայական տերմին, գործածել է
«իդեա», «գաղափար» իմաստով և բնութագրել է իբրև «մտքով հասանելի, անմար* մին»։ Նկատված է (տե ր ս «Հայ.արմ. բսա»., հատ. 8-բդ, էջ 65), ոբ Եզնիկի աշխատության մեջ տ։օ& 7 -հ» շփոթված է Նւ օհ բառի հետ. իսկ վերջինս նշանակում է «հատուկ, սեփական, որ առանձնապես մեկին է պատկանում»։ Եզնիկն այդպես էլ բացատրում է իր օգտագործած «իդոս»–ը. «...հխղ և իդոս, որ ատսջինն՝ 8խթ է, և երկրորդն՝ աոանձինն ինչ ուրուք»։ Այստեղ «աոանձինն ինչ ուրուք» ասված է «իդոս»–ի համար, որը իրականումտ օւօր֊^ նշանակությունն է («սեփական, մեկին հատուկ, առանձնահատուկ»)։ Պարզ է, որ Ւ դեպքում ուրիշ բացատրություն
կտրվեր։ Էջ 167

866. Այսպիսի բացատրությունը («միայն մեկին հատուկ») չի համընկնում Պլա¬
տոնի ասմունքի «իդեա» կամ «գաղափար» հասկացությանը։ Պատճառը, ինչպես նշվել է նախորդ ծանոթության մեջ, շւհօ;֊է փոխարեն օգտագործումն է Եզ
նիկի երկի բնագրում։ Թարգմանությունը տվել ե8ք ըստ բնագրի, առանց վերաիմաստավորելու։ Էջ 167

867. Տե՜ս ծան. 862։ Էջ 167

368. Ստոիկյաննեբը փիլիսոփայակաէ նույնանուն ուղղության էեբկայացուցիչ*
Օերն էին։ ԵտոիՆլան ուղղությունը սկզբնավրրրվել է Հունաստանում մ. թ. ա* III դարում ե շարունակել է գոյության ունենալ մինչև մ. թ. VI դարը։ Ուղղության անվանումը բխում է հունարեն Հ~օ* «սրահ» բաոֆց՝ այն հիմունքով, որ Ջենոն փիլիսոփան
(մոտ 866—264 մ. թ. ա.) իր համապատասխան ուսմունքը քարոզում էր մի հայտնի սրահում։ ըստ ծագման՝ բառացի նշանակում է «սբոԱեսկան» (տէ՚ս

«Հայ. արմ. բառ.», 8. 6-բդ, էշ 4*1)։ Ստոիկյա88ե|փ ուսմունքը #ա* այլազան ու

328

հակասական է։ Պատմականորեն բաժանվում է հին, միջին ե նոր շրջանների։ Ատտիկյան փիլիսոփայության բաժիններն էին տրամաբանությունը, ֆիզիկան ե թաբսյագք֊ աաթյաճը; Ըստ նրանց՝ բոլոր գիտելիքները ձէոք են բերվում զգայական Հ&թւրս4նեյյի միջոցով։ Իմացական բոլոր իրողությունները տեղի են աՔենամ «ոգու մեջ< Իսկ հոգին յուրատեսակ մարմին է՝ կազմված օդի և կրակի միացությունից։ Ստոիկյանճերը հիմնականում մատերիալիստական մոտեցմամբ զարգացնում էն Դեմոկրիտի աս֊ մանթը կրակի վերաբերյալ։ Նրանց համար բնությունը նյութական է, իրական և միաժամանակ բանական ու կենդանի մի ամբողջություն է, որի բոլոբ մասերը շարժման մեջ են*. Ստոիկյանները ընդանում են բնությունն ու աստված որպես երկու նախասկիզբ (սկզբնապատճառ.) 1 աստծուն համարելով ակտիվ, իսկ բնությանը՝ պասիվ։ Այս ուղղության բարոյագիտությունը իդեալիստական բնույթ աճեր։ Ստոիկյանները ամեն իրողության կապում էին ճակատագրի հետ և քարոզում էին խոնարհաբար ենթարկվել ճակատագրին։ Էջ 167

Ց69. էպիկուրյանները էպիկուրյան փիլիստխսյական ուղղության ներկայացուցիչներն էին։ Անվանումը բխում է էպիկարի անունից։ Էպիկ արը (341—270 թթ. մ. թ. ա.) հելլենիզմի դարաշրջանի խոշորագույն մատերիալիստ ու աթեիստ էր։ Դավանում էր այն սկզբունքը, թե նյութը հավերժական է, որին ներհատուկ է շարժումը։
Ըստ այս ասմունքի՝ աոաբկայական աշխարհը գոյության անի մարդու գիտակցությունից անկախ։ Էպիկուրը զարգացրեց Դեմոկրիտի ատոմիստական ուսմունքը՝ էական փոփոխություններ մտցնելով նրա մեջ։ Աշխարհը բաղկացած է ատոմներից ու դատարկությունից, որտեղ ատոմներից անսահման քանակությամբ աշխարհներ են կազմվում՝ աոանց աստծու միջամտության։ Էպիկուրը հատկապես ընդգծում է, որ ուղղագիծ շարժվող ատոմները կարող են Հր և շեղումներ ունենալ։ Դրանով նա մըտցըրեց պատահականության գաղափարը՝ Դեմոկրիտից եկող ճակատագրականաթյան
(ֆաթալիզմի) դեմ պայքարելու համար։ Նա ևս իմացաբանության մեջ ընդունում է, որ իմացության աղբյուրը զգայական ընկալումներն էն։ Այստեղից էլ ելնելով՝ բարոյագիտության մեջ աասջ է քաշում մարմնական հաճույքները խելացիորեն օգտագործելու հարցը։ Ըստ էպիկարի՝ փիլիսոփայության նպատակը մարդու երջանկությունն է, իսկ դրան կարելի է հասնել նախապաշարումներից ազատագրվելով, բնության օրենքներին տիրապեւոելով։ Էջ 167

870. Այսինքն՝ ատոմներ, ժամանակի հասկացողությամբ՝ անմասնատելի, այլևս մասերի չբաժանվող։ Բնագրում՝ «անհատ» բաոը գործածված է որպես համարժեք հունարեն <^օթօ ։–Ի Վերջինս, իբրև փոխառություն, հետագայում միջնորդաբար, հայերենին անցավ «ատոմ» ձևով։ Էջ 167

871. Ըստ Աստվածաշնշի՝ Սերաբը Սեմի սերնդից էր, հրեական նախահայրերից մեկը։ Նրա օրոք, ինչպես ավանդությունն է «աղորդում, հանդես եկավ կոապաշտությունը։ Էջ 169

872. Կեկրոպսը հին ատ ի կական հոդի աստվածն էր, հետագայում համարվել է ընդհանուր Տունական «ողի աստվածուհի Գնայի որդին։ Ըստ ավանդության՝ Կէկրոպսը եղել է Ատիկեի աոաջին թագավորը և այլն։ Էջ 169

. 329 *

Ց7Ց. Բնագրում՝ «աոաւել աստիք»։ Այս արտահայտությանը բանասերները տարբեր կերպ են հասկացել, սրբագրել ու թարգմաներ Մեզ ավելի հավանական է թվամ
«ւաւաւել սաստիկ» սրբագրումը՝ Զմյոանիալի հրատարակության «տսստիկք» ձևի հիման վրա (տե ք ս Ե. Դուրյան, «Ամբողջ երկեր», Ջ, էջ 415—416)։ Էջ 169

Ց74. Կւտնոսը հին հունական մինչօլիմպիական աստվածներից մեկն էր, Ուրանի
և Գնայի որդին; Իտալիայում նա նույնացվել է Սատարնի հետ։ Էջ 169

875. Րեան հին հունական աստվածուհի էր, Ուրանի և Գեայի դուստրը։ Էջ 169

376. Դիոս կամ Զևս. 6ին հունական գերագույն աստվածը, աստված ների ու մարդկանց թագավորը։ Էջ 169

877* Ապոլոնը օլիմպիական աստվածներից մեկն էր, Զևսի որդին։ Էջ 169

878. Հունարեն բաոն է՝ «ձիթենի» իմաստով։ Էշ 169

879. Հավանք (Ցսասն), ըստ Աստվածաշնչի՝ Հաբեթի չորրորդ որդին էր։ Ավանդությանը այդ անունը նույնացնում է հունական Հոն (Տոն) անվան հետ (այստեղից՝
Ցոնիա) և Հավանին ներկայացնում է որպես հույների նախահայր։ Էջ 169

880. Ըստ աոասպելի՝ Բարելոնի աշտարակաշինության ժամանակ աստված մարդկանց լեզուն բաժան-բաժան է արել, որ միմյանց չհասկանան, ու աշտարակաշինությունը խափանվի։ Էջ 169

881. Հունարեն բտթսյբծց բաոն է։ Էջ 169

882. Այսպես է կոչվում հին հրեական ցեղերի մեջ դեո մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակում աոաջացած կրոնական պատկերացումների ամբողջությունը՝ որպես հրեական կրոն, որը հետագայում զանազան փոփոխությունների ենթարկվեց, սակայն շարունակվեց նալն ձևով անվանվել; Ավանդությունը ալդ անվանումը կապում է
Հուդայի (տե՜ս հաջորդ ծանոթությունը) անվան հետ։ Էջ 169

888. Հին հրեաների պատմության մեջ հիշատակվում են այս անունը կրած տարբեր անձնատրություններ։ Սա, ինչպես նշված է Եզնիկի երկում, Հակոբի չորրորդ որդին էր։ Էջ 169

884. Տե՜ս ծան. 800։ Էջ 169

885. ձևակերպման համար հմմտ. Գործք աոաք., Ժ*Ա, 26։ Անտիոքը Սելևկյան պետության մայրաքաղաքն էր՝ հիմնված զորավար Սելևկոս Նիկատորի կողմից մ. թ. ա. 800 թվականին։ Քրիստոնեության տարածման կենտրոններից մեկն է եղել։ Պատմրվում է, որ աոաջին անգամ այստեղ են քրիստոնյա կոչվել Հիսուսի վարդապետության հետևորդները։ Էջ 169

886. Բնագրում՝ «թերին», որը կրկնվում է նույն նախադասության մեջ։ Ն. Բյուզանդսւցին նպատակահարմար է համարել կարդալ «թերն», այսինքն՝ «կողմն» («Հայկական բաոաքննութիւն», էջ 89—40)։ Ե. Փեչիկյանը, հենվելով Հայկազյան բաոա

380

րանի նշած իմաստի վրա («կէսն կամ կողմն մի»), ավելորդ է համարում հիշյալ ուղղումը (հմմտ. «Բազմավէպ», 1929, էջ 206)։ Տվյալ գործածությամբ բառը «մի մասը» իմաստն անի, որպես և թարգմանել ենք։ Էջ 171

387. Այսինքն՝ սատանային։ Էջ 178

388. Խոսքը վերաբերում է «Դիրք սաղմոսաց»–ի հեղինակ համարվող Դավթի& էջ 17Ց

389. Շռնչա նը մի տեսակ պտտվող խաղալիք է (ԺԽւ)։ Էջ 175

390. Բնագրում «և զնոաս մերթ յայտնեսցեն ե մերթ ծածկեսցեն», որի նույնական թարգմանությունը չէր համապատասխանի ամբողջ խոսքի կաոուցվածքին* էջ 175

391. Հմմտ. Եսայ., Խ, 12ւ Քիլը բթամատի և ցուցամատի բացվածքի չափն է։
էջ 175

892. Բնագրի տպագրությունների մի մասի մեջ այս արտահայտությանը «ի ճմանէ» ձևով է։ ճիշտ են վարվել այն բանասերները, որոնք, հենվեյոմ ձեռագրի վրա, ուղղել են «ի նմայն»։ Էջ 175

898. Խոսքն այն վփփիլոտսների մասին է, որոնց հայացքները քննադատում է
Եզնիկը։ Էջ 175

394. Տպագրությունների մեծ մասն ունի «ծանրանալ»։ Իրավացի են այն բանասերները, որոնք առաջարկում կամ ձեռագրի հիման վրա ուղղում եՕ «ծրանալ»։
Մենք թարգմանել ենք ըստ այդպիսի ուղղման։ Էջ 177

395. Վերջին նախադասությունը ձեռագրում չկա։ Թարգմանել ենք ըստ վենեսփկյան տպագրության։ Էջ 177

396. Այստեղից պարզ երևում է, որ բնագրի նախորդ պարբերության մեջ նշվող յոանի իջեցումը վերաբերում է կախարդներին և ոչ թե դևին, ինչպես հասկացեյ եճ ոմանք։ Էջ 179

Ց97. Այսինքն՝ աստծու փոխարեն արարածներին են պաշտում։ Էջ 179

398. Խոսքն այն սյուների մասին է, որոնք, ըստ ավանդության՝ Ջիբրալթարամ կանգնեցրել է հունական դիցաբանական հերոս Հերակյեսը։ Այդ տեղը համարվել
է աշխարհի վերջին սահմանը։ Էջ 179

899. Տե՛ս ծան. 359, 360, 861։ Էջ 181

400. Տե ր ս ծան. 359, 361, 862։ Էջ 181

331

401. «Շատ վատ էր աճամ» արտահայտությամբ թարգմանեցինք տպագրի «վատթարագոյն» բառը՝ նրա վրա տարածելով նաև մի քանի տող վերը եղած «տոնէր»–ը։ ատագրում պակասում է «վատթարագոյն» բառը, առանց որի, սակայն, միտքը չի լրանում։ Հավելումն անհրաժեշտ է եղել։ Էշ 181

402. Բնագրում՝ «յազեն»։ Ըստ մոգական օրենքի՝ յազելը (հազելը) նախորդում էր մորթելան։ Զոհաբերվող անասունի վրա նախ կրոնական այնպիսի արարողություններ էին կատարվում, որ նա անզգայանում էր (սա «յազել»–ն է, որ թարգմանել ենք «զոհել» բաոով), ապա այդ վիճակում մորթում էին։ Էշ 181

408Տե\ւ նախորդ ծանոթությունը։ Էջ 183

404. Ջեոագրում՝ «նորա»։ Այդպես է և Ջմյառնիայի հրատարակության մեջ։ ճիշտ է վենետիկյաճ հրատ, ուղղումը՝ «նոր»։ Էշ 188

405. Տե ք ս ծան. 868։ Էշ 183

406. Տեն ծան. 365։ Էջ 188

407. Բնագրում՝ «իդոսն՝ որ է աոանձինն ինչ արոլք»։ եզնիկն այստեղ բէրեւ 1 բացատրել է հունարեն «իդոս»–ը (հՆհդհ)։ Ինչպես արդեն նշվել է, Եզնիկի երկում
«իդոս»–ը գործածված է հունարեն €ր^օ««ի դիմաց (որը Պլասանի գործածած տերմինն էր՝ «իդեա», «գաղափար»... իմաստով)։ Տե՜ս նաև ծան. 865։ Զմյուոնիայի հրատարակության մեջ պահպանված է «իդոս» բաոը, որից հետո գրված է՝ «այսինքն՝ նախատիպ», դա զգալի չափով համընկնում է տ՜ՏշՀ-ի նշանակությանը։ Էջ 188

408. Բնագրում՝ «անքանակ»։ Շատ բանասերներ իրավացիորեն աոաջարկել են ուղղել «անքակ»՝ որպես հոմանիշ նույն տեղում գործածված «անբաժին», «անհատ» բաոերի։ Թարգմանել ենք այդպիսի ուղղումով։ Էջ 185

409. Տե ք ս ծան. 868։ Էջ 187

410. Բնագրում՝ «զամենայն ինչ»։ Այս արտահայտությունը Եզնիկը գործածել է հունարեն էօ *«<:, ոե՝* տերմինի դիմաց, ռրն անի «ընդհանուր աշխարհ» իմաստը։ Էջ 187

411. Բնագրում՝ «առասպելս արկանեն»։ Գ. Նահապետյանը աոաջարկել է ուղղել
«առասպելս կարկատեն» («Ուղղագրաթիւնք...», էջ 288)։ ճիշտ է նկատված, որ դրանով միտքը մի քիչ ավելի է պարզվում, սակայն փոխելու հաիկ չկա, մանավանդ որ ձեռագրական հիմք էլ չկա («ԲագմավԷպ», 1929, էջ 265)։ Էջ 187

412. Տե՜ս ծան. 869։ Էջ 187

413. Բնագրում՝ «ինքնակաց»։ Եզնիկն այս տերմինը գործածել է որպես համարժեք հունարեն «օէօտւՅէքև) տերմեԹի։ Էշ 187

332

414. Բնագրում՝ «դընչաց քերեն» (ձեոագրում՝ «յնչաց քերեն»)։ Մեսրոպյան շրջանից եկող ընտիր ոճ է՝ «քիթ անել», «ար համար հել», «քթի տակ ար համար հաբար ծիծաղել» և նման ալլ նշանակություններով։ Ջմյոանիայի հրատարակության մեջ ներկայացված է «զմիտսճ եպերին» ձևով։ Այնտեղ ամբողջ նախադասությանն առհասարակ խիստ փոփոխված է։ Էջ 187

415. Հմմտ. Եփես., Բ, 12։ Ձևակերպումը տարբեր է։ Էջ 187

418. Տպագրում՝ «Ոբոց այնքան կամակար յամասութիւճ եղն, մինչև..,»։ Ձեոաղրտ։#՝ «Որոց այնքան սորի եղ*...», չկա «կամակոր յամսոաւթիւն... մինչև»։ Թարգմանեցինք ըստ տպագրի։ Էջ 187

417. Տե՜ս ծան. 871։ Էջ 189

418. Հմմտ* Սաղմ., ՀԳ, 2. Այստեղ՝ «զժողովուրդ»՝ «զեկեղէցի»–ի դիմաց։
Էջ 189

419. Տե՜ս ծան*. 188։ Էջ 189

420. Այստեղ Լ. Մարիեսը փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ (էջ 101) ավելացրել է «ի Քանան»՝ նկատի ունենալով Աստվածաշնչի տվյալները։ Էջ 189

421. Տե՜ս ծան. 151; էջ 189

422՝ Բնագրում «զհեշմակասյսօոսն», փոխանակ՝ «զհեշմակասրյսշտսն»։ Վենետիկյան վերջին (1926 թ.) հրատարակության մեջ ուղղված է (էջ 251)։ Փոխված է նաև փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ, բայց վրիպակով է տպված (էջ 102)։
«Հեշմակապաշտ» նշանակում է «դիվապաշտ, սատանայապաշտ, կոապաշտ»։ Էջ 189

428. Բնագրում՝ «...թէ աոնլոյ ինչ յումեքէ կամ լամէքէ ակն ունիցի»։ Այստեղ կրկնված է «ոք» դերանվան բացաոական հոլովաձևը («յումեքէ»)։ Ավելի նպատակահարմար կլիներ դրան ցից մեկը փոխարինել «ինչ» դերանվան համապատասխան
«յիմեքէ* ձևով։ Եզնիկն իր երկի ալլ մասերում այդպիսի ոճ անի։ Որոշ օրինակ¬
՜ներում այդպես ուղղված է. այդպիսի մոտեցմամր էլ թարգմանել ենք (ինչպես վարվել են և ուրիշները)։ Էջ 19Ց

424. Բնագըամ՝ «տնխաըխար» (Ջմյոանիայի տպագըաթյան մեջ՝ «անխաըխալ»)։
Աոաջարկվել է ուղղել «անխախուտ» («Հանդէս ամսօրեայ», 1907, էջ 814)։ Բայց, ինչպես ճիշտ նկատված է («Բազմավէպ», 1929, էջ 266), այդպիսի ուղղման կաըիք չկա։ Բաոը տեղին է գործածված՝ «ամուր, հաստատուն» նշանակությամբ։ Էջ 198

425. Տե՜ս ծան. 274։ Էջ 193

426. Բնագրում՝ «զճշմարտութէանն խելամտաթխն», որտեղ «ճշմարտտթեանն» չի հարմարվում։ Ծիշտ են վարվել այն բանասերները և հրատարակիչները, որոնք թնագրամ փոփոխություն են կատարել՝ հիշյալ, բաոաձևի տեղ դնելով՝ «ճարտարա

333

թեանն» («զճսփտարութեանն») բարսսճևը։ Այդ փոփոխությունն արտացոլվել է և մեր. թարգմանության մեջ։ Էջ 193

427. Բնագրում՝ «ածել»։ Զմյոտնիայի հրատարակության մեջ «ածօղ» ձևով է ք որը համապատասխանում է բովանդակությանը։ Էջ 195

428. Տպագիր բնագրում՝ «ո՞րբ», ձեոագրում «որք»։ Է. Մարքսը փոխել և հատուկ նշումով ներկայացրել է «ոչ ոք» ձևով (անդ, էջ 105)։ Այդպիսի փոփոխության հարկ չկա։ ճիշտ է վեճետիկյան հրատարակության հայցականով ձևը. ըստ դրան էլ թարգմանել ենք։ Էջ 197

429. Այս նախադասության համապատասխան մեկնաբանությանը տվել է Ն.
Ադոնցը (տես «Բազմավեպ», 1926, էջ 112)։ Միայն պետք է նիշել, որ բնագրի
«համարին» բաոաձևը, որպես հասարակ բայ, հիշյալ նախադասության մեջ գործածփսծ է ներգործական սեոի նշանակությամբ։ Եզակի թվով է, 0-ն հոդ է («համարի
–ն»)։ Էջ 197

4Ց0. Լ. Մարիեսն այն կարծիքն է հայտնել, թե այստեղ սկզբնապես եղել է
«Մւսրիկոն» անունը, հետո է փոխվել «Պղսօոոնի»–ի, ուստի պետք է վերականգնել նախկինը «Լ6 Օշ ն>60 ճ՚Տոսե ձշ 1<օ1ե...», 1924, էջ 174)։ Սակայն այդ կարծիքը ընդունելի չի համարվում (տե՞ս «Բազմավէպ», 1929, էջ 267), և է. Մար)եսն էլ հետագայում Եզնիկի երկի հրատարակության մեջ իր աոաջարկած այդ փոփոխությունը չի կատարել (տե՞ս անդ, էջ 106)։ Էջ 197

431. Բնագրում՝ «չծանացեալ»։ Մարիեսը, դրական իմաստով հասկանալով, հատակ նշումով դա ներկայացրել է աոանց ժխտական մասնիկի «ծանուցեալ» (տե ր ս
Եզնիկի երկի փարիզյան վերջին հրատարակությունը, էջ 106)։ Ինչպես երևում է, բնագրի այս մասում աղավաղության կա։ Էջ 197

432. Բնագրում՝ «Զի յորժամ զճորա մեծարոյ կարիսն զձձեսցաք.–»։ Այս նախադասության միտքը տարբեր կերպ է հասկացվել «մեծարոյ կարիս» արտահայտության պատճառով։ Բանասերները (Ն. Բյուզանդացր, Գ. Գալեմքյարյւսն և այլն) նկատել են, որ «կարիս» բաոաձևի փոխարեն պետք է լիներ «կարծիս» (այսինքն՝ կարծիք), ինչպես որ կա Զմյոլոնիայի տպագրության մեջ («զմեծարգոյ կարծիսն»)։
Ըստ այդմ՝ Ն. Բյազանդացին «մեծարոյ կարծիս» արտահայտությունը հասկացել է
«համբավ, պատիվ, հեղինակություն»՝ նախադասությունը թարգմանելով այսպես՝
«Երր անոր պասփւը կամ համբալը (իբբ գաղղ. ՑԱէօոէշ, օրտժւէ) կոտրենք....» («Հայկական բաոաքննաթխն», էջ 40)։ Ոմանք էդ փոփոխությանը կողմնակից չեն, սակայն տարբեր կերպ են մեկնաբանում։ ճիշտ ենք համաբում «կարիս»—
«կարծիս» փոփոխությունը*. Այդսփսով՝ «մեծարոյ կարծիս» պետք է հասկանալ «մեծարված կամ գովված կարծիք» (կարծիք, որը ուրիշների կողմից մեծարանքի կամ գովեստի է արժանացել, սակայն Եզնիկը բացասական վերաբերմունք ունի այդպիսի նի նկատմամբ ու պատրաստվում է քննադատէլ)։ Էջ 197

483. խոսքը վերաբերում է հայտնի գնոստիկ ՍԿսրկիոնին, որն ապրել ու գործէզ է մ. թ. 2-րդ դարում։ Նա Պսնտոսի Սինոպ քաղաքից էր, եպիսկոպոսի որդի։ Մի
334

կայրի պատիվն անարգելով՝ մերժվում է եկեղեցուց ե 140-ակաճ թվականների
«կզբներին մեկնում է Հասք՝ ներում ստանալու, սակայն դրան չի հասնում (ինչպես գրում է Եզնիկն իր երկի վերջում. հմմտ. գիրք 4-բդ, գլ. ԺԶ)։ Հրամում նա ենթարկվում է այնաեղ եղած ասորի գնոստիկ Կերդոնի ազդեցությանը ե սկսում է ւոտրածել իր գաղափարները։ Մարկիոնի աղանդն ուղղված էր եկեղեցու դեմ։ Մարկիոնը մերժում էր Հին կտակարանը, հենվում էր Նոր կտակարանի վրա. սա էլ ©գտագռրծամ էր խմբագրումով։ Ինչպես Եզնիկն էլ ընդգծում է, Մարկիոնի ուսմունքով ներկայացվում են երեք նախասկիզբներ կամ սկզբնապատճառներ («առաջք»)՝ բարին, արդարը
և չարը (գիրք 4-րդ, գլ. ԺՋ), որոնք այլ կերպ հանդես են բերվում որպես երեք աստվածներ՝ օտարը, օրենքի աստվածը և հյուղը (գիրք 4-րդ, գլ. Ա)։ Էջ 199

434. Բնագրում այս նախադասության մեջ «ասել» ե «կոչել» բայերը հոգնակի թվով Էն գրված։ Բայց քանի որ խոսքը վերաբերում է մարկիոնի ասելուն ու կ"*Ելան, այդ պատճառով էլ պետք էր թարգմանել եզակի թվով։ Էջ 199

435. խոսքը վերաբերում է Մովսեսի գրքերին։ Էջ 199

433. «Ադամ» անունը բացատրվում է որպես եբրայեցերեն բառ՝ «հոդ» նշանակությամբ։ Էջ 199

437. Տպագրում՝ «անիցիս զոք այլ տսաատծս», ձեռագրում՝ «ունիցիս զոք աո աստուածս»։ ճիշտը ձեռագրինն է, ինչպես որ ընդունել են մի շարք բանասերներ
(Հ. Աճաոյան, Ն. Բյազաճդացի և այլն)։ Բնագրի վերջին հրատարակություններից հիշյալ արտահայտությունը ճշտված ձևով անի Լ. Մարիեսի կազմածը (անդ, էջ 107)։
Գ. խաչատրյանը, սակայն, «այլ»–ը չի փոխարինել «աո»–ով, այլ «զոք»–ը դրել է փակագծի մեջ։ Իբրև հիմնավորում, Տա տողատակում մատնացույց է արել Աստվածաշնչից «Մի" եղիցին քեզ աղ աստուածք բայց յինէն» նախադասությանը։ Մենք թարգմանեցինք ըստ ձեռագրի։ Էջ 201

488. Բնագրում՝ «խորՏհալ», որը չի համապատասխանում նախադասության Աքարին։ Թ. Թոոնյտճն ուղղել է «խորշեալ» («Հատընտիր ընթէրցուածք...», էջ Ծ6խ
Վերջին ձևն են ընդունել նաև արիշ շատ բանասերնևր (Հ* Աճաոյան, Ն. Բրոզանդացի, Լ. Մարէես, Ե. Փեչիկյան և այլն)։ Վերջին հրատարակություններից հիշյալ բառաձևը ճշտված է ներկայացնում Փարիզինը, իսկ Բաենոս-Այրեսի տպագրաթյան մեջ նախկինը մնացել է նույնությամբ։ Մենք թարգմանել ենք որպես «խորշեալ»։ Էջ 201

439. Բնագրում՝ «վրիժաց»։ Այս դեպքում «վրէժ» նշանակում է «մեծ հանցանք, ոճիր» (հմմտ. Թ. Թոռնյան, անդ, էջ 58)։ Էջ 203

440. Բնագրում՝ «պոզօղ», որը անստույգ բառ է համարվում։ շարք հայագետ¬
ներ (Թ. Թոռնյան, Բաբկեն Վ*, Հ* Աճաոյան, Ստ. Մալխասյանց ե այլն) ընդունել կամ հավանական են համարել «գործակից, ընկեր» նշանակությամբ։ Հայկազյան բառարանն էլ բացատրության մեջ թեև նշում է «զովօղ», բայց և դրան ավեւացնամ է
«կամ յափշտակօղ զօտարին ինչ, գող, կբծօղ գիրս այլոց» (հատ. 2-րդ» էջ 661)։
Տվյսզ գործածր^սսն մեջ որոշակի է «ակադբությունր. «հակառակորդ կամ

թշնամի» իմաստն ավելի է պատշաճում, ինչպես որ արիշներն էլ ընդունել են։
Էջ 205

441. Տպագիր բնագրում՝ «Այն սսանիկ»։ Լ. Մարիեսը ճիշտ կերպով ուղղել է
«Այլ նա ասս ճիկ» (անդ, էջ 111)։ Թարգմանում ենք ուղղածով։ Էջ 207

442. Ալս նախադասությունից հետո Լ. Սարիեսը բնագրում փակագծում ավելացրել է (լ թարգմանել) հետևյալը՝ «Եւ երկոքին զոյգ զիա՞րդ պատաիրէին նմա և ուրախ, լինեին ի նմա» (փարիզյան վերջին հրատ., էջ 112): Էջ 209

443. Բնագրում՝ «խորհել»։ Ապա սրբագրվել է «խորել»։ Թ. Թոոնյանը ևս դարձրել է «խորել» և բացատրել է սրա համապատասխան իմաստով՝ «պահել, սեփականեյ, գրավել» (Թ. Թոոճյան, անդ, էջ 80)։ Այդպես վարվել են և ուրիշները։ Սակայն այս դեպքում «խորհել»–ը տեղին է գործածված (բարին, ի բնե խիստ արդարամիտ ու իրավախոհ լինելով, չէր կարող ընդհանուրի՝ իր և հյուլեի, կողմից ըստեղծված մարդուն միայն իրենք մտածել, այսինքն՝ միայն իրենը համարել)։ ճիշտ է վարվել Գ. խաչատրլաճը՝ թարգմանելով «խորհել» րաոով, բայց գրաբարյան մասում նա նույնպես ներկայացրել է «խորել» ձևով (իսկ շարունակության մեջ էլ տվել ըստ ձեոագրի)։ Էջ 211

444. Տեսագրում՝ «խ ո րելդ », վեՕափկյան սկզբնական տպագրամ՝ «խորհելդ»։

Թարգմանել ենք ըստ տպագրի։ Էջ 211

445. Այսինքն՝ Մարկիոնի ընդունած «արդար» աստվածը։ Էջ 211

446. Բնագրում՝ «այլոց», փոխ. «այյոյ»։ ճիշտ է դիաէդ Թ. Թոոնյանը. (անդ,
էջ 62), որ դա գրչագրական սխալ է, և ուղղել է։ Էջ 211

447. Սրանք, ինչպես հայտնի է, գրաբարում հոգնակի ձևեր էն։ Էջ 213

448. Ուզում է ասել, թե հիշյալ լեզուներում ալդ բաոերն անեզական ԷՏ, միայն հոգնակի ձևով են գործածվում։ Էջ 21Ց

449. Աստվածաշնչի հունարեն ընտիր թարգմանությանը հայտնի է «յոթանասնից
(–յոթանասունների) թարգմանություն» անվանումով։ Էջ 213

450. Բասացի՝ «յոթանասուննեբը, թարգմանելով հունարեն լեզվի, ասում են»։
Էջ 218

451. Ասորերեն 1295 բոան է, է»ր բուն նշանակում է «գոյություն, իսկության, նյութ», բայց ե գործածվում է որպես բաղադրյալ հայցականի նշան (տե՛ս Հ. Աճաոյան, «Հ. արմ. բաո.», 0. 2-րդ, էջ 1222)։ Եզնիկը բերում է Աստվածաշնչի համապատասխան նախադասությանը, որտեղ «յաթ»–ը գործածված է «երկին» և «երկիր» թասերի նետ իբրև հայցականի նշան, ե միաժամանակ բացատրում է նրա բուն ի* մաստը («տարր»), որպեսզի երկնքին վերաբերող իր միտքը հիմնավորի։ Էջ 218

452. Նկատի է տոնված Բ Կորն*., ԺԲ, 2-ի մի մասը, որը, սակայն, նույնական
չէ։ Էջ 21Ց

453. Բնագրում՝ «արդերն», ուղղականը՝ «արթր»։ Հունարեն բառն է

«հոդ» (քերականական) նշանակությամբ։ Եզնիկը հայերեն համարժեքը դնում է 6-ճ» բացատրելով՝ «որ է ն»։ Ի ղեպ, ն հոդը է-ին կից է գրված («էն»), որն այս դեպքում կարող էր պարզ չհասկացվել։ ճիշտ են վարվել Հայկազյան բաոարանի հեղինակները, որոնք, «արթր» բասի համար բերելով հիշյալ օրինակը, գրել են անջատ ու բութով էլ բաժանել՝ «որ է՝ 0» (հ. 1-ին, էջ 854)։ Այդպես է արված նաև բնագրի հետագայի մի շարք տպագրություններում։ Էջ 218

454. Բնագրում՝ «աոանձինն ասելպ»։ Ն. Ադոնցը այն կարծիքն է հայտնել, թե այստեղ խոսքը ն-ի մասին է, ուստի այդ արտահայտությունը պետք է կարդալ «աոանց ինն», այսինքն՝ «աասնց ն տաոի» (տե՜ս «Բազմավեպ», 1926, էջ 111)։ Ատ նկատի ենք ունեցել թարգմանության մեջ։ Էջ 218

455. Այս հատվածում մարկիոնականության դեմ ազդված իր դատողություններն անելիս Եզնիկը նկատի է ունենամ հետևյալ արտահայտությունները՝ «յափշտակեւ լ զայնպիսին մինչև յևրրորդ երկնից», «յափշտակեցաւ ի դրախտն» (Բ ԿորՏթ., ԺԲ,
2—4 )հ էջ 218

456. 1սոսքը Հակոբոս և Հովհաննես առաքյալների մասին է։ Էջ 215

457. Ըստ Աառվածաշնչի՝ Բաոնաբասը (ինչպես և Պողոսն ու Պետրոսը) առաք֊ յալ էբր էջ 215

458. Բնագրում՝ «զՄարկիոնն»։ 4ժւսրգմանաթյան մեջ մենք նկատի ենք անեցեւ է. Մաբիէսի աոաջարկը։ Է. Մարիէսն աոաջսւրկէլ է դրա տեղ դնել «զմարդիկն»
(«Լ© Բտօ (Ր&շւսե 1<օ1ե...», 1924, էջ 190)։ Ն. Ադոնցը դա կասկածելի է համարել՝ նշելով, որ Եզնիկն այդտեղ հեգնանքով է գործածել ՄարկիոՏի անանո
(«Բագմավէպ», 1926, էջ 111)։ Ե. Փեչիկյանն էլ վերոհիշյալ առաջարկը հանդուօն քայլ է համարել («Բազմավեպ», 1929, էջ 270)։ Է. Մարիեոը, այնուամենայնիվ, Եզճիկի երկի իր պատրաստած բնագրում կատարել է այդ փոփոխությանը (անդ, էջ
116) և համապատասիսսնաբար թարգմանել (էջ 135)։ Էջ 217

459. Երասաղեմի կողմերում եղած քաղաք, ոբ պատկանելիս է եդէ| քանանայներին, գրավվել է Հեսաի կողմից ն կործանվեր Վիբավարի ա նրա նկատմամբ հանդես բերված վերաբերմունքի մասին տե՜ս Ղուկ., ժ, 80—87։ Էջ 221

460. Այսպես էր կոչվում համանուն կուսակցությանը պատկանող անձը։ Հին
Հրեսատանամ փարիսեցիները մի կուսակցության էին կազմում՝ որպես կրոնի մո լեռանդ հետնորդներ։ Հետագայում «փարիսեցի» անվանումը փոխաբերաբար ստացել է «կեղծ բարեպաշտ», «կեղծավոր» նշանակությունները։ Էջ 221

461. Նկատի անի Ղակ., 28-ի «Ուղ|ոլ ետար զպատասիսսնիդ» արտահաշտա
թյունը։ Էջ 221

22-482 337

462. Ակնարկամ է այն առակը, ոը պատմված է Ղակ., ԺԵ, 4–9-ում։ Էշ 221

468. Բնագրում՝ «Եւ եթէ դուք ո՞չ գիսփցէք յԱռաքելոյ՝ զի Քրիստոս խափանէ...»։ Նախադասությանը պակասավոր է։ Լ. Մարիէսը բնագրում փակագծում ավելացնում է՝ «ոչ գիտէք», այսպես՝ «Եւ եթէ գաք < ոչ գիտէք>, ո՞չ գիտիցէք յԱռաքելոյ...» (անդ, էջ 119)։ Ելնելով մտքից՝ մենք հարցականը վերացրինք և թարգմանության մեջ փակագծում ավելացրինք «իմացեք»՝ «Եթե դուք չգիտեք, առաքյալից
(իմացեք)...»: Էջ 228

464. Բնագրում՝ «և խրն զխրն ընդունի»։ Միտքը ճիշտ հասկանալու համար խյեաք է նկատի ունենալ, որ Զմյոանիայի հրատարակությանն անի՝ «Քանզի խրա
Սքանչիւրն զիւրն տայ», այսինքն՝ «որովհետև յուրաքանչյուրն իրենն է տալիս»։ Սա ավելի հասկանալի է, թեև ձեռագրական հիմք չունի։ Էջ 228

466. Հմմտ. Ղուկ., Ջ, 20։ Եզնիկի երկի այս մասում, ըստ մարկիոնական ուսմանքի՝ այս և հաջորդ մեջբերումներով հակադրվում են Հին և Նոր կտակարաններ րը։ Եսկ շարունակության մեջ Եզնիկը, անդրադառնալով դրանց, աշխատում է ցույց տալ, որ մարկիոնականները սխալ մոտեցում անեն։ Էջ 225
տ

466. ձեռագրի այս մասում չկա 279-րդ էջի (Վենետ., 1826 թ. հրատ.) 18-րդ տողի «Տեսա» բառից մինչև 281-րդ էջի 2-րդ տողի «ապա» բառը։ Այստեղ պակասող հատվածը առանց «գառն» բառին հաջորդող մասի ընկած է ձեռագրի 310ա—
810բ էջերում՝ «...մեկնեսցէ» բառից հետո, մինչև «Արդ...»։ Փարիզյան վերջին հրատարակության մեջ այսպես էլ տրված է (էջ 124—12Ց)։ Դրա տեղը համապատասխանում է վենետիկյան սկզբնական հրատարակության 289-րդ էջին (5-րդ տող): Մենք թարգմանել ենք ըստ այդ հրատարակության։ Էջ 227

467* Տպագրում ըստ բովանդակության ավելացված է «քանզի Քրիստոս.*, ասելի է՝ թէ» հատվածը (վենետիկյան սկզբն. հրատ., էշ 280, տ. 30, էջ 281, տ. 2)։ Մտքի կապի պահպանման նկատառումով թարգմանել ենք հիշյալ հատվածը; էջ 229

468. Այստեղ հիշեցվում է Աստվածաշճչի զրույցը, որը բերված է «Դիրք եյից»–ի
«ՒԲ գլխում։ Էջ 229

469. Ակ հարկվում է աստվածաշնչական այն առասպելը, որտեղ ասվում է, թե
|բբ Աբրա համը պատրաստվում էր զոհերս իր որդի Իսահակիճ, մի խոյ ուղարկվեց աստծու կողմից, որը և մորթվեց Իսահակի փոխարեն։ Տեևւ Ծննդ., ԻԲ։ Էջ 229

470. Այս արտահայտությամբ փոխաբերաբար հասկացվել է Քրիստոսը; էջ 229

471. Սա հունարեն թ*%տճճօ՝* բառն է, ոբք, ինչպես Եզնիկն էլ թարգմանում է, նշանակում է «մսավաճաոանոց»: Հայերեն Ասովածաշճչում համապատասխան տեղում «սպանդանոց» բառն է (տե՜ս Ա Կռթնի)., ժ է 25)։ Էջ 281

338

472. Խոսքը մանիքեական կրոնի (աղանդի) հիմնադիր Մանիի (տե ր ս ծան. 240) մասին է։ Մանիքեական բարոյագիտությանը մերժում է աշխարհիկ երևույթներով զբաղվելը, ամուսնությունը Ա|իղծ է համարում, արգելում է անմաքուր բաներ խոսել,, կենդանական կերակուրներ ատել, գինի խմել և այլն։ Էջ 238

473. «Մծղնյսւ» կոչված աղանդի հետևորդները։ Այդ աղանդը սկզբն«վորվէ| է
Միջագետքում, մ. թ. 4-րդ դարում։ Էջ 233

474. Ձեոագրոլմ պակասում է «զհայր»։ Էջ 235

475. Բնագրում եզակի թվով է։ Էջ 237

473. Տպագրում «չաոնիցի արժանի»։ Ձեռագրում չկա «արժանի» բառը, որի բացակայությունը ակներևորեն զգացվում է։ Իրավացիորեն ավելացրել են վենետիկյան հրատարակիչները։ Էջ 237

477. Խոսքը Ավետարանում պատմվող առակի մասին է։ Տե ր ս Մատթ., Ժ*Գ,
Ղավ., Ը, Մարկ., Գ։ Այդ մասին հիշատակվում է նաև Ա Կորնթ., ԺԵ-ամ։ Էջ 2Ց9

478. Պոնտական աշխարհը ընկած էր Փոքր Ասիայի հյուսիս ֊արևելյան մասում,
Սև ծովից (այստեղից էյ՝ նրա անունը) հարավ։ Մի ժամանակ ենթարկվել է Պարսկաստանին, ապա մտել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու տիրապետության մեջ։ Մ. թ. ա.
4-րդ դարի սկզբին կազմավորվում է Պոնտական թագավորությանը, որի տիրապետության սահմանները տարբեր ժամանակներում տարբեր են եղել։ Մ. թ. ա. 64—
63 թ., երբ Միհրդատ 6-րդը պարտվում է Հոոմից, թագավորությունը վերանում է,
և երկիրը մեծ մասով ենթարկվում է Հոոմին։ Այնպես որ Մարկիոնի ժամանակներում այն ենթակա էր Հոոմին։ Էջ 241

479. Բնագրի «յայնմ ժամանակի» արտահայտությունից առաջ Լ. Մարիէսը փակագծում ավելացրել է «յայնց որ անդ էին» (փարիզյան վերջին հրատ., էջ 128) և ըստ այնմ էլ թարգմանել։ Էջ 241

480. Ձեռագրում «ստէպ», փոխված է տպագրում։ Էջ 241

481. Բնագրում հոգնակի է՝ «ի մարմնոց»։ ճիշտ են նկատել (Լ. Մարիես, Ե.
Փէչիկյան և այլն), որ ուղիղը կլինի եզակին՝ «ի մարմնոյ»։ Այդ նկատառումով էդ թարգմանել ենք։ Էջ 243

482. Բնագրում՛ «մատն»։ Փատ բանասերներ աոաջաբկել են ուղդել «մասն»։
Սակայն դրա կարիքը չկա։ Հենց այդպես էլ դա կարող է «մաս» նշանակել։ Մեր բարբառներում այժմ էլ «մատ» բառը «մատնաչափ» էլ է նշանակում։ ճիշտ է վարվել Գ. Խաչատրյանը՛ «մատնաչափ» թարգմանելով։ Այդպես թարգմանեցինք և մենք։
Էջ 243

483. Եզնիկին վերագրվող խրատները նույնպես թարգմանում ենք ըստ վենետիկյան հրատարակության։ Էջ 245

484. Բնագրում՛ «վայելեսցես»։ Ջմյաոնիայի հրատարակությունն ունի «յաւելքիս»։ Էջ 245

339

485. Բնագրում՝ «պարարէ»; Ջմյոտճիայի հրատարտկարյունն անի «դարմանէ»։ էշ 245

486. Բնագրում՝ «գառնզգեաոք»։ Էջ 247

487. Բնագրում 1 «գպաբծանս»։ Ջմյոանիայի հրատարակությունն անի «զպալծաասթիւն»։ Էջ 247

488. «Գերգեսացի դև» արտահայտությանը Գերգսսա քաղաքի անունից է՝ ըսա աստվածաշնչական այն զրույցի, թե այդ վայրում գերեզմանոցից դարս են եկել երկու խիստ կատաղած դիվահարՕեր (Մատթ., Ը, 28)։ Էջ 249

489. Ըստ Աստվածաշնչի՝ Կայենը Ադամի անդրանիկ որդին էր, ււր սպանեց իր եղբայր Հաբելին ու այդպիսով աոաջին մարդասպանը դարձավ; Ակդ պատճառով էլ
պատժվեց։ Էջ 249

490. Խրատներում «եղբայր» բառը տարբեր իմաստներով է գործածված։ Այս խրատում, ելնելով մտքից՝ մի դեպքում թարգմանեցինք «ցեղակից», մյւսս դեպքում՝
«մարդ»։ Էջ 253

491. Բնագրում՝ «մի չարիք են», որը չի հարմարվում տվյալ նախադասության կաոուցվածքին, ուստի թարգմանության մեջ համապատասխանեցրինք ամբողջ նախադասությանը։ Էջ 253

49Ջ. Բնագրում՝ «զվտանգն բաոնայ»։ «Զվտանգն» թարգմանեցինք «քաղցածություն» բաոով՝ ելնելով խրատի մտքից։ Էջ 255

493. Բնագրում՝ «իշխանաթեամբ մի՞ վարիր», որ բաոացի կնշանակի «իշխանությամբ մի ր վաբվիբ»։ Ընդհանուր մտքից ելնելով՝ թարգմանեցինք «մի՞ կառավարից իբրև իշխան»։ Էջ 255

494. Ջմյոանիայի հրատարակությունը «պիծակ» բաոի դիմաց ունի «կարիճ» բառը։ Էջ 257

495. Խոսքը Պետրոս առաքյալի մասին է։ Ըստ Նոր կտակարանի՝ նա Քրիստոսի ընդունման ու գնահատման հարցում շեղումներ է ունեցել։ Էջ 259

340

ԱՆՕՆԱՆՈԻՆՆԵՌԻ ՃԱՆԿ

Աբեդնագով, Ածշ 806
Աբեղյան Մ* 286
ԱբխՈղեք, Ա6շ 188, 189
Աբըահսոէրսն Ա. 262

Աբրահամ (Աբրաամ), եբր* ՕսԱԱսպէա 76, 77, 148, 146, 168, 169, 188, 189, 224,
225, 274, 279—282, 808, 828, 888

Ագաթւսճգեղոս 299

Ադամ (Ադամսւմջ) 60, 81, 76, 77, 124, 125, 184, 185, 152, 158, 198, 199, 201,

208, 209, 211, 298, 802, 820, 885, 840

Ադամաճտոս, Ածշ 291
Ադււնց Ն. 262, 289-Ջ92, 811, 884, 887
Ալեքսանդր ՄակեդոՕացի 84, 85, 812
Աւիշան Ղևո^դ 811
աապամ Հր. 262, 268, 265—278, 287, 292, 298, 296, 298, 800, 802, 807, 818 ,

814, 817, 820, 824, 825, 885, 886

Ամովս մարգարե 148, 140, 154, 160, 181, 282, 826
ԱպպոՕ, Ածշ 168, 169, 880

ԱոաքհԱաՕ Վ. 262, 288, 299, 808, 804, 807—809, 811, 816 , 828
Ասորիս 825

Արամազդ, աստված 6այոց 814
Արիստոտել 827

Ար6մն (Արհմհճ, ԱՅրիմաճ, Ա0րամ) 92—119, 814, 818
Արջակ 814

Արտավազդ 84, 85, 812
Արտավան 822
Աքաաբ 148, 149, 824
ԱքեմեՕյան հարստություն 822
քէաբգեճ Վ. 287, 885
Քաոնաբաս 214, 215, 887
Օարսեղ Ս. Աեսարացի 268
Քելիար 122, 128, 820

Բյազանդացի Նորայր 262, 286, 289, 297, 301, 804, 810, 816, 818, 821, 822, 880,
884, 885

^Գալեմքրսրրսճ Գրիգոր 262, 289, 290, 294, 296, 810, 812, 884
–Գեա 829, 880

841

ԴաՕիել մարգարե 72, 78, 144, 145, 800, 806, 809, 828

Դա#|» 86, 87, 122, 128, 128—181, 154—161, 172, 178, 188, 189, 228, 229, 820,
826, 881

Դեմո^րքւտ 828, 329

Դխա (Զևս), Ածշ 168, 169, 880

Դրսլորին էդուարդ 819

Դւսրյան Եղքւշէ 262, 287, 289, 202, 294—298, 802, 808, 805, 806, 308—818, 816
822, 325, 827, 880

Եզեկխս 124, 125, 321, 822, 824
Եզեկիեւ մարգարե 78, 79, 808

Եզնիկ (Եզնակ, Եզնկայ, Եզնա) Կողբացի 244, 245, 282, 263, 270, 286—289, 291*
292, 294, 295, 297, 300-802, 804, 807—817, 819—825, 827, 828, 880—889
Եզյան Կարասյետ 819
Եդխս մարգարե 58, 59, 84, 85, 808
Եղիոա, Ածք 188, 189
Ենովք 58, 59, 84, 85, 808

Եստյի մարգարե 154—157, 160, 161, 820, 822, 824, 826, 827, 881

Եսավ 184, 185, 140, 141, 822

Եւփոդոս 196, 197

Եվա 296, 298, 820

Երեմիա մարգարե 188, 189, 828

Եփեսացիս մարգարե 888

Ջաքարիա մարգարե 156, 157
ՋեՕոն 828

Ջրադաշտ 114, 115 I

Ջրվան 92—107, 110, 111, 814

Էպիկուր, էսքիկությաններ 829

Թարա 168, 169, 808
Թեոդոս Բ. 126, 127, 821

Գոնյան Թադևոս 262, 288, 296, 297, 801, 802, 807, 810, 811, 885, 888
Թորոզան Հ. 262, 268, 270

Իսահակ 229, 822, 888

Իսրայել 128, 128, 184, 185, 228, 229

I * է »•■**

1 Տ
ւօսւչատրյաՕ Գ. 286—289, 292—294, 298, 801, 805, 808, 810, 814, ՏԱ, 817, 820,
325, 885, 896, 889
Բարաման 116, 117, 192, 198, 810
Խորաշետ 116, 117

Կսգեճ 248, 249, 840
342

Կեկրոսլեա (Կհկրոսլս) 138, 168, 169, 829

Կյուլեսեբյան Բ. 262

Կյուրոս 184, 185, 822

Կոոնոս 127, 168, 169, 154, 155, 880

Կորնթոս, Ածշ 820, 887—889

Հարեյ» 880
Հարել 840

Հակոբ 184, 185, 140, 141, 168, 169, 822, 828, 830

Հակոբոս աոաքյալ 337

Հավան 168, 169, 880

Հհդ՛։նրա Ածշ 168, 169

Հերակլես 178 179, 831

Հեաւվ (Հէսու) 76, 77, 122, 123, 285, 820, 888

Հետո 152, 153, 208, 205, 211, 215, 217, 219, 228, 225, 227, 287, 808, 884։
Հիսոա Քրիստոս 62—65, 70, 71, 84, 85, 122, 128, 146—149, 168, 165, 168, 169,

188, 189, 216, 217, 220—229, 284—289, 242—247, 250—259, 806, 330,

388, 840

Հյաբշման Հայնրիիւ 814

Հոր նահասլետ 62, 68, 70, 71, 84, 85, 145—147, 154—157, 160, 161, 172, 178, 188,

189, 279—283, 804, 825—827
Հոմերոս 196, 197

Հովհաննես Ավետարանիչ 188, 189, 820, 821, 887

Հովհաննես Մկբսփչ 216, 217, 806

Հովնան մարգարե 228, 229, 321

Հովսեդեկ 122, 128, 820

Հովսէվւ 144, 145, 323

Հովսիա 184, 185, 822

•Հագա Սկարովտացի (Իսկարիովտացի) 70, 71, 180, 182, 185, 146, 147, 168, 169,
306, 821, 880

Ղովտ (Ղևտ) աոաքյալ 76, 77, 308
Ղուկաս աոաքյալ 805, 820, 887—886

Մալիւասյանց Ստ. 335
Մահմի 112, 118

Մանի 94, 95, 228, 282, 288, 286—289, 888
Մանվել, Ածշ 76, 77, 150, 151, 156—159
Մսււոյ»եոս աոաքյալ 805, 820, 389, 840

Մարիես Լ. 144, 154, 262, 286—296, 299, 800, 802, 808, 807—811, 813, 314, 816,
817, 819—321, 324, 325, 883—889

Մարկիոն 158, 159, 198, 199, 202—207, 212, 218, 216, 217, 220—228, 282, 288,

286—241. 279—282, 284, 805, 806, 826, 884—889
Մերոդիոս, Ածշ 291, 292, 295
Մելիքսեղեկ 188, 189

343

Միհրդատ 6-րդ 389
^ Մինասյտն Մ. 262

* Միտսք> Ածշ Ց06

3։ Միքայել 76, 77

* Մովսես մաքգաքե 77, 151, 157, 159, 210, 211, 228, 227, 808, 822, 824, 885

4 Մուրադյան Կիմ 262, 268

1է
ր Նալյան Հ. 262, 286

* Նահապետյան Գաբրիել 262, 287, 296, 802, 809, 818, 882
Նավե, Ածշ, 152, 153, 824

| Շմիդտ 8ո հաննես 811—818

Որմիզդ 92—119, 814, 818, 819
Որոտման որդիներ 214, 215

Պետրոս աոաքյալ 214, 215, 258, 259, 887, 840
Պերիպատետիկյաններ 827

Պլատոն, պլատոնականներ 182–185, 196, 197, 827, 828, 882, 884

Պյութագորաս, պյաթագորակաճներ 166, 167, 180—188, 827

Պողոս աոաքյւպ 122, 128, 188, 189, 202, 208, 206, 207, 212—216, 828, 887

Սամվել մարգարե 188, 189

Սասան, սասանյաններ 180, 181, 205, 814, 821, 822

Սատարն 880

Սեդրտք, Ածշ 806

Սելևկոս Նիկատոր 880

Սեմ 808, 829

Սերոլք 169, 188, 189, 829
ՍողոմոՕ 180, 181, 821
Սոմունճյան Վ. 862
Ստոիկյաններ Ց28

Վերեր Ս. 262

Տաշյսւն Հակորոս 262
Տիմոթեոս, Ածշ 186, 187, 828

Տեր ֊Մին սա յան է. 315

Տեր-Մկրւոչյան Գ. 262, 268, 265—286, 807
Տեր֊Պոդոսյան Պ. 812

Րեա, Ուրանի և Գեայի դուստրը 168, 169, 880

. ։\՚

Ուրան 880

Փավստոս Բազանդ 299
Փարավոն 184—187

Ե. 262, 287—289, 296, 808, 807, 810, 811, 818, 814, 820, 822,

885, 887, 889

Քեշ 815
844

ՏԵՂԱՆՈԻՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Ադամա 80$

ԱթհՕք 168, 160

Անտխւք 168, 169, 171, 280, 281, 880
Առաջավոր Աւփա 815
Աատէստան 820, 821, 825
Ասփկհ 829

Աքազյան ապարանք 152, 1Ց8, 824
ք^այ)ե(ոճ 80, 81, 806, 321—328, 880
Բուենոս-Այրես 290, 298, 299, 804, 808, 885

Գաբավոնի ձոր 152, 158
Գերգեսա 840
Գոմոր 808

Եգիպտոս 228, 229, 824

Ելլադա (Հելլենք) 168, 169

Երևան 262, 268, 286, 815

Երոաաղեմ 86, 87, 220, 221, 280, 281, 287, 887

Ջմյոանխս (Իզմիր) 262, 286–288, 290—810, 812, 814—520, 828, 824, 828, 880,
882—884, 888—840
էլոնի դաշտ 152, 158 էջմիածին 845

Թիֆփզ 262, 287, 288

Իսրալէ; (Հրէաստտն) 820, 821, 826. օճ7, 887
Իտալիա 827, 880
էս առան 808

Կոստտնդնապպիս 287, 288, 816

Կրոտոն 887 ^ * ~ ՚ ՜" ՞”* >

Հոոմ 180, 240, 241, 885, 889

345

Հուդա երկիր» 184, 185, 821, 822
Հունաստան 828

Միշագետք 889

Նինվե 821

Պաղէստին 821
Պարսկաստան 815, 822
Պոնտրա, Պոնտական րագափւրութքսն 240, 241, 884, 889 ^

Ջիբլաբթսւրի նեղուց 884

Սամոս կղզի 827

Սասանյան թագավորություն 204, 205
Սեյտյիմ 808

Սիդդիմի դաշտ 808 <

Սինոպ 884 -

Սոդոմ 78, 77, 808
Սև ծով 889

Վենետիկ 288—288, 291—294, 299, 807, 809—812, 816, 817, 820, 825, 881—884,.

888, 889
Վիեննա 262

Փարիզ 268, 287, 288, 294, 299-801, 804, 805, 887, 808, 814, 819, 820, 821,,
388—889
Փոքր Ասխս 889

. «

V տ^։ *

. .

Քանան 808, 888

ԲՈՎԱՆԴԱԿ ՈԻԹ0ՈԻՆ

Եղծ աղանդոց Եզնըկսղ
Վարդապետի Կողբացիոյ

Եզնիկ Կողբսզթււ աղանդների հերքումը

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

Եղծ աղանդոց հեթանոսաց • 6

ԳԻՐՔ ԵՐԿՐՈՐԴ
Եղծ Քէշին պարսից.92

ԳԻՐՔ ԵՐՐՈՐԴ

Եղծ կրօնից յունաց իմաստնոցճ 162

ԳԻՐՔ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔ
յ *****

Հեթանոսական աղանդների հերքումը . 7

ԵՐԿՐՈՐԴ ԳէւՐՔ
Պարսից կրոնի հերքումը . . 93

ԵՐՐՈՐԴ ԳԻՐՔ

Հունական իմաստասերների ա կրոնների հերքումը «... 163

. ^ ՉՈՐՐՈՐԴ ԳԻՐՔ

Եղծ աղանդպն Մարկիոնի . • 198

Մարկիոնի աղանդի հերքումը . 199

Նոյն Եզնըկայ վարդապետի Նայն Եզնիկ վարդապետի խրատ
խրատք . 244 ները.245

Գրաբար տեքստի համարակալված ծանոթագրություններ . 262

Աստղանիշ–համարակալումներով աղբյուրներ՝ ըստ աշխարհաբարի * * 279

Աշխարհաբար տեքստի ծանոթագրություններ.286

Անձնանունների ցանկ 841

Տեղանունների ցանկ Ց45

ԱէՆԻԿ ԿՈՂ*ԱծԻ

ԵՂԾ ԱՂԱՆԳՈՑ

Հրատարակչության խմբագիր՝ Փ«Մ. Վարդանյան
Գեղար վեստակաՕ խմբագիր՝ Ն. Ա. Թովմսայան
Տեխն. խմբագիր՝ Հ. Հ* Խաչատրյան
Վերստուգող սրբագրիչներ՝ Ծ. Վ. Ավեոիսյան

II. Վ. Ղագարյան

Հանձնված է շարվածքի 16.07.1991 թ.։ Ստորագրված է տպագրության 15-12.11
Չափսը 60X80716։ Թաղթ ^ 2։ Տառատեսակը՝ «Սովորական»։ Տպագրության Եղանակը «Բարձր»։ Հրատարակչական 18,6 մամուլ։ Տպագրական 22,0 մամուլ=20,46 պայմանական մամուլի։ Տպաքանակ 3000։ Պատվեր 482։ Գինը՝ պայմանագրային։
Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, Ալ. Մանուկյան փ* ձ&1։ այլտո՚Ցյաո՚տօ Տբ0տ&տշ«օա յտտտՅթօտրո՚ր*, ՏթՉտտա, յո. Խւ. ^տա^յա» ^ 1

Երևանի համալսարանի տպարան, Եբէուէն, Արովյան Փ* 52։

՚քաւօրբաիա։ Տբճտ&տօճօրօ յրաւտօբշո707&, Տքօտ&տ, յո. ձ6օնա& 52

Տող

1 ն.

211 4 վ. «աստված»

218 14 &. զազա

229 7 ն, մտաշաղ

310 12 վ. երթալ

319 12 ն. ն

319 11 ն. էք 117 ձձշԱոյրտ

334 16 վ. «քէրոՈէ

*) Ւ9է

(աստված) գաղտ մատղաշ երթայ
^Ջ1ո>Տ֊֊ն էք 117

(քաշուն

ԵՋՆԻԿ «ւՕՂՈԼՕԻ

•|

ԵՂԾ ԱՂԱՆԴՈՑ

Հրատարակչության խմբագիր՝ Փ. Մ. Վարդանյան
Գեղարվեստական խմբագիր 1% Ն* Ա. ԹովմապաՕ
Տեխն. խմբագիր՝ Հ. Հ> ԻՈսչատբյան
Վերստուգող սրբագրիչներ՝ Ս. Վ. ԱվետիսյաՕ

Ս. Վ. Ղազարյան

Հանձնված է շարվածքի 10.07.1991 թ.։ Ստորագրված է տպագրության 15.12.1993 թ.։
Չափսը 60X80։/ 16 ։ Թուղթ ^ 2։ Տաոատեսակը՝ «Սովորական»։ Տպագրության եղանակը «Բարձր»։ Հրատարակչական 18,0 մամուլ։ Տպագրական 22,0 մամուլ=20,46 պայմանական մամուլի։ Տպաքանակ 3000։ Պատվեր 482։ Գինը՝ պայմանագրային։
Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, Ալ. Մանուկյան փ. ^Թ1։ ա^&76յա^780 ՏբԹտ&ոշտօա յաւՅ&բհոր&րտկ Տբօտտտ, >րյւ. Ճյլ ձ1տա7««ււ» ^ 1

Երևանի համալսարանի տպարան, Եբծան, Աբովյան փ* ^ 52։

1՝աւօրբ&Փ&ճ Տբշտտտօւարօ ^ՋՄտօբշա՚Թ-րտւ, Տքօտձտ, յո, ձճօտօաւ 52

I